Oxygen và không khí
Nhớ thành phần không khí, tính thể tích oxygen trong một lượng không khí và chọn cách dập lửa hợp lí theo ba điều kiện cháy.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 11
⚡ Nhớ nhanh
- 1Không khí là hỗn hợp: khoảng 78 % nitrogen, 21 % oxygen, 1 % còn lại (carbon dioxide, hơi nước, khí hiếm), tính theo thể tích.
- 2Oxygen: khí không màu, không mùi, không vị, ít tan trong nước. Nó duy trì sự sống (hô hấp) và duy trì sự cháy.
- 3Sự cháy cần đủ ba thứ: chất cháy, oxygen, nhiệt độ đủ cao. Thiếu một thứ là lửa tắt; dập lửa là cắt bỏ một trong ba.
- 4Ô nhiễm không khí chủ yếu do đốt nhiên liệu, khói xe, khí thải nhà máy, cháy rừng, bụi.
- 5⚠️ Oxygen chỉ chiếm 21 %, không phải phần lớn không khí. Chất nhiều nhất là nitrogen.
👀 Nhìn là hiểu
Ba phần. (1) Kéo thẻ tên khí (nitrogen, oxygen, khí khác) thả vào lưới 100 ô để gọi tên từng mảng: 78 ô nitrogen, 21 ô oxygen, 1 ô khí khác. (2) Kéo cốc nhỏ hoặc cốc to úp lên cây nến: ngọn lửa nhỏ dần rồi tắt khi oxygen trong cốc còn khoảng 16 %, nước dâng vào cốc, cốc to thì nến tắt chậm hơn (có nút tua nhanh). (3) Kéo nguồn ô nhiễm (xe máy, nhà máy, đốt rơm) vào bầu trời thành phố cho không khí mờ dần, rồi kéo cách giảm ô nhiễm vào cho trong lại.
1. Trong 100 phần không khí có gì?
Kéo thẻ thả lên đúng mảng màu (hoặc chạm thẻ rồi chạm mảng).
- 78 ô — chưa gọi tên
- 21 ô — chưa gọi tên
- 1 ô — chưa gọi tên
Gợi ý: khí nào chiếm mảng lớn nhất? Khí nào mà người và nến đều cần?
2. Nến cháy cần gì? Úp cốc lên nến
Thời gian cháy
— s
Oxygen trong cốc
21,0%
Nước dâng vào cốc
0 mL
Nến đang cháy ngoài không khí — oxygen luôn được bù thêm nên cháy mãi.
Kết quả các lần thử
- Cốc nhỏ (150 mL)chưa thử
- Cốc to (400 mL)chưa thử
Thử cả hai cốc, so thời gian nến tắt.
Thí nghiệm ảo. Không tự đốt nến hay lửa ở nhà nếu không có người lớn bên cạnh.
3. Không khí bị ô nhiễm
Nguồn ô nhiễm
Cách giảm ô nhiễm (thả lên đúng nguồn, riêng cây xanh thả ở đâu cũng được)
Lượng khói bụi thải
0,0
Sau khi cây lọc
0,0
Không khí mờ
0%
Trong lành
Đơn vị khói bụi là đơn vị tuỳ ý của mô hình: xe máy 1, nhà máy 3, đốt rơm 4; mỗi hàng cây lọc bớt 1.
Cách giảm ô nhiễm không khí
- ○ Đi xe đạp, xe buýt, đi bộ quãng ngắn thay xe máy.
- ○ Nhà máy phải lọc khói, bụi trước khi thải ra.
- ○ Không đốt rơm rạ: ủ làm phân hoặc làm thức ăn, nấm.
- ○ Trồng thêm cây xanh: giữ bụi, làm không khí mát hơn.
- ○ Khi không khí mờ, đeo khẩu trang và hạn chế ra ngoài.
1 🌬️ Không khí gồm những gì
Khác lớp 4–5 ở đâu
- ✦Khoa học 4–5 đã biết không khí cần cho sự sống, sự cháy và có hai khí chính là oxygen và nitrogen.
- ✦Lớp 6 nhớ số cụ thể 78 % và 21 %, biết không khí là hỗn hợp (không phải một chất) và dùng số đó để tính thể tích.
Thành phần không khí theo thể tích
| Khí | Chiếm khoảng | Vai trò nổi bật |
|---|---|---|
| Nitrogen | 78 % | Nhiều nhất, ít tham gia vào cháy và hô hấp |
| Oxygen | 21 % | Thở, duy trì sự cháy |
| Khác (carbon dioxide, hơi nước, khí hiếm) | 1 % | Carbon dioxide cho cây quang hợp |
Dạng bài
Tính thể tích một khí trong không khí
- 1 Chọn khí cần tính và lấy tỉ lệ phần trăm của nó (oxygen 21 %, nitrogen 78 %).
- 2 Nhân thể tích không khí với tỉ lệ rồi chia 100.
- 3 Ghi đơn vị (mL, L) giống đơn vị của thể tích không khí.
- 4 Kiểm tra: cộng ba phần (78 + 21 + 1) phải đủ 100 và thể tích mỗi khí nhỏ hơn thể tích cả hỗn hợp ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy nhầm tỉ lệ nitrogen: 500 × 78 : 100 = 390 mL, không phải thể tích oxygen. Oxygen là 21 %, nhỏ hơn rất nhiều so với 78 %.
Bình kín chứa 500 mL không khí. Có bao nhiêu mL oxygen trong bình?
Hướng dẫn giải
Gồm nhiều khí trộn lẫn, mỗi khí giữ tính chất riêng. Làm lạnh thì các khí hoá lỏng ở những nhiệt độ khác nhau.
Không độc ở mức thường và là thứ cây cần để quang hợp. Chỉ khi tăng quá nhiều mới gây hiệu ứng nhà kính.
2 🔥 Oxygen và sự cháy
Dập đám cháy: cắt cạnh nào của ba điều kiện
| Đám cháy | Cách làm | Cắt cái gì |
|---|---|---|
| Giấy, củi | Tưới nước | Hạ nhiệt độ |
| Chảo dầu | Đậy vung, phủ chăn ướt | Chặn oxygen |
| Thiết bị điện | Ngắt điện trước, rồi dùng bình khí CO₂ | Chặn oxygen (và an toàn điện) |
| Cháy rừng | Dọn một dải đất trống | Bỏ chất cháy |
Dạng bài
Chọn cách dập lửa
- 1 Nói tên ba điều kiện cháy: chất cháy, oxygen, nhiệt độ đủ cao.
- 2 Nhìn đám cháy: cắt được điều kiện nào an toàn nhất?
- 3 Kiểm tra loại trừ: dầu mỡ và thiết bị điện cấm tưới nước.
- 4 Kiểm tra: cách chọn đã làm mất ít nhất một trong ba điều kiện ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đám cháy nào cũng dập bằng nước là sai: nước làm dầu bắn tung và dẫn điện, dễ gây bỏng hoặc điện giật.
Chảo dầu đang bốc cháy trong bếp. Nên làm gì?
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Giải thích vai trò của oxygen
- 1 Xác định ai cần oxygen: sinh vật hô hấp hoặc vật đang cháy.
- 2 Xem oxygen có thể cạn ở đâu (không gian kín, nước đầy cá).
- 3 Nêu cách bổ sung (thoáng khí, sục khí).
- 4 Kiểm tra: lời giải nhắc đúng một trong hai vai trò (sống, cháy) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Oxygen ít tan, không phải không tan. Chính lượng ít ỏi ấy nuôi mọi sinh vật dưới nước.
Vì sao bể cá cảnh phải lắp máy sục khí?
Hướng dẫn giải
3 🕯️ Thực hành: quan sát gì, thấy gì
Úp cốc lên nến (thầy cô làm trong phòng thực hành)
- ✦Đặt cây nến cháy trên đĩa có một lớp nước, úp nhanh cốc thuỷ tinh lên nến.
- ✦Thấy: ngọn lửa nhỏ dần rồi tắt; sau đó nước dâng lên trong cốc, khoảng một phần năm thể tích cốc.
- ✦Giải thích: nến dùng oxygen trong cốc, thiếu oxygen thì lửa tắt. Oxygen mất đi, thể tích khí trong cốc nhỏ lại, nước tràn vào chiếm chỗ. Một phần năm ≈ 21 %.
- ✦Lỗi hay gặp: nến tắt khi chưa hết oxygen (còn khoảng 16 % trong cốc) nên nước dâng ít hơn một phần năm, thực tế thường chỉ cỡ một phần mười (hình trực quan cũng cho kết quả cỡ đó); úp cốc chậm làm lọt thêm không khí ngoài.
- ✦⚠️ Có lửa: chỉ làm khi có thầy cô, có khăn ướt và chậu nước ở gần. Không tự đốt nến úp cốc ở nhà.
Rút ra được gì
- ✦Thể tích giảm khoảng một phần năm ⇒ oxygen chiếm khoảng một phần năm (21 %) không khí.
- ✦Phần còn lại trong cốc (chủ yếu nitrogen) không giữ được ngọn lửa.
4 🏭 Ô nhiễm không khí
Dạng bài
Nguồn → hậu quả → biện pháp
- 1 Nêu nguồn gây ô nhiễm: đốt nhiên liệu, khói xe, nhà máy, cháy rừng, bụi.
- 2 Nêu hậu quả: bệnh hô hấp, mưa acid, hiệu ứng nhà kính.
- 3 Chọn biện pháp ngay tại nguồn: giảm đốt, lọc khí thải, dùng năng lượng sạch, trồng cây.
- 4 Kiểm tra: biện pháp tác động đúng nguồn vừa nêu ở bước 1 ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Carbon dioxide không độc ở mức thường và cây cần nó để quang hợp. Vấn đề là nó tăng quá nhiều gây hiệu ứng nhà kính, chứ không phải "càng ít càng tốt".
Khu dân cư cạnh nhà máy có nhiều bụi và khí thải, trẻ em hay bị bệnh hô hấp. Nên làm gì?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Thành phần không khí
- 1Nhận biết
Khí chiếm tỉ lệ lớn nhất trong không khí là:
- 2Nhận biết Oxygen chiếm khoảng % thể tích không khí.
- 3Thông hiểu Bình kín chứa 500 mL không khí. Thể tích oxygen khoảng mL.
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Không khí là một chất duy nhất.
b)Oxygen chiếm khoảng một phần năm thể tích không khí.
c)Oxygen là khí nhiều nhất trong không khí.
- 5Vận dụng Có 200 mL không khí. Thể tích nitrogen khoảng mL.
- 6Vận dụng Một bình chứa 2000 mL không khí. Người ta lấy hết oxygen ra. Phần khí còn lại là mL.
Oxygen và sự cháy
- 1Nhận biết
Ba điều kiện để có sự cháy là:
- 2Nhận biết
Tính chất nào không phải của oxygen?
- 3Thông hiểu
Phủ chăn ướt lên đám cháy là dập lửa bằng cách:
- 4Thông hiểu
Dọn một dải trống trước đám cháy rừng là dập lửa bằng cách:
- 5Thông hiểu
Máy sục khí trong bể cá có tác dụng:
- 6Vận dụng
Chảo dầu trên bếp bốc cháy. Việc làm đúng là:
- 7Vận dụng
Ổ điện cắm quạt bốc cháy. Việc nên làm đầu tiên là:
Thực hành: úp cốc lên nến
- 1Nhận biết
Úp cốc lên cây nến đang cháy, một lát sau thấy:
- 2Thông hiểu
Thí nghiệm úp cốc cho thấy nước dâng lên khoảng một phần năm cốc. Điều đó gợi ý:
- 3Vận dụng
Úp hai cốc cùng loại nhưng cốc to gấp đôi cốc nhỏ lên hai cây nến giống nhau. Nến nào tắt chậm hơn?
- 4Vận dụng Cốc chứa 250 mL không khí. Nước dâng lên khoảng một phần năm thể tích cốc, tức là khoảng mL.
Ô nhiễm không khí
- 1Thông hiểu
Nguồn nào gây ô nhiễm không khí nhiều nhất?
- 2Thông hiểu
Nhận định nào về carbon dioxide là đúng?
- 3Thông hiểu
Việc làm nào góp phần bảo vệ không khí?
- 4Vận dụng
Một khu phố sát nhà máy có nhiều bụi, nhiều trẻ ho. Biện pháp hợp lí nhất là:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Đề giữa và cuối kỳ I hay hỏi thành phần không khí (78 % và 21 %), kèm một câu tính thể tích oxygen hoặc nitrogen trong một lượng không khí cho trước.
- •Câu vận dụng thường là chọn cách dập đám cháy (chảo dầu, thiết bị điện) hoặc đọc kết quả thí nghiệm úp cốc lên nến.
- •Là nền cho phần phản ứng cháy, oxide và hô hấp, quang hợp ở KHTN 7–8.
19. Một số vật liệu và nguyên liệu