Cơ thể đơn bào, đa bào và các cấp tổ chức
Phân biệt được vật sống với vật không sống, cơ thể đơn bào với đa bào, xếp đúng năm cấp tổ chức của cơ thể đa bào và biết soi giọt nước ao.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 22, Bài 23, Bài 24
⚡ Nhớ nhanh
- 1Cơ thể là một cá thể sinh vật làm được các hoạt động sống: lấy chất dinh dưỡng, hô hấp, bài tiết, vận động, lớn lên, sinh sản, cảm ứng.
- 2Dấu hiệu chắc chắn của vật sống là lớn lên và sinh sản, không phải chuyển động. Ô tô chạy được mà không sống; cây đứng yên vẫn sống.
- 3Đơn bào: cơ thể chỉ một tế bào, tế bào ấy làm đủ mọi việc (trùng roi, trùng giày, vi khuẩn). Đa bào: nhiều tế bào chia việc (cây, cá, người).
- 4Cơ thể đa bào có năm cấp: tế bào → mô → cơ quan → hệ cơ quan → cơ thể.
- 5Mô: nhiều tế bào giống nhau. Cơ quan: nhiều loại mô khác nhau. Hệ cơ quan: nhiều cơ quan cùng lo một việc lớn.
- 6⚠️ Dạ dày là cơ quan, còn hệ tiêu hoá mới là hệ cơ quan. Thực hành: tìm sinh vật đơn bào ở chỗ nước đục, có váng, chỉ nhỏ một giọt.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo núm trên thanh phóng/thu (hoặc kéo chính hình lên xuống) qua năm cấp tế bào, mô, cơ quan, hệ cơ quan, cơ thể: mỗi nấc gộp thêm một lớp, ví dụ ở cây xanh (tế bào lá, mô giậu, lá, hệ chồi, cây) và ở người (tế bào cơ tim, mô cơ tim, tim, hệ tuần hoàn, cơ thể). Góc "Đơn bào hay đa bào?": kéo thẻ sinh vật (trùng roi, vi khuẩn, tảo lục đơn bào, cây lúa, con mèo) vào ô đúng, sai thì bật về kèm lí do.
Tế bào: Tế bào lá (mô giậu)
kéo hình lên/xuống để thu/phóng
Cấp 1/5 · cỡ khoảng 0,05 mm
Tế bào: Tế bào lá (mô giậu)
Đơn vị nhỏ nhất của cơ thể sống. Tế bào mô giậu dài, chứa nhiều lục lạp để quang hợp.
Các cấp tổ chức của cây xanh
- 1Tế bào — Tế bào lá (mô giậu)
- 2Mô — Mô giậu
- 3Cơ quan — Lá
- 4Hệ cơ quan — Hệ chồi
- 5Cơ thể — Cây xanh
Mỗi cấp được tạo nên từ các cấp nhỏ hơn: nhiều tế bào ⇒ mô ⇒ cơ quan ⇒ hệ cơ quan ⇒ cơ thể.
Hình vẽ tượng trưng: mỗi nấc phóng chỉ ×4 để dễ theo dõi. Ngoài đời, cỡ thật chênh nhau hàng trăm, hàng nghìn lần (xem "cỡ" ở khung trên).
1 🌿 Cơ thể và hoạt động sống
Khác lớp 4–5 ở đâu
- ✦Tiểu học biết cây cần nước, ánh sáng; động vật ăn, thở, sinh sản. Lớp 6 gọi tên đủ bảy hoạt động sống và chỉ ra hai việc chắc chắn để phân biệt vật sống: lớn lên và sinh sản.
- ✦Lớp 4–5 mới nói thực vật, động vật và vi khuẩn là gì. Lớp 6 hỏi tiếp: cơ thể ấy một tế bào hay nhiều tế bào, và nhiều tế bào thì tổ chức thế nào.
Bảy hoạt động sống (ví dụ ở cây xanh)
| Hoạt động | Nghĩa là | Ví dụ ở cây |
|---|---|---|
| Lấy chất dinh dưỡng | Nhận chất từ môi trường | Rễ hút nước, muối khoáng |
| Hô hấp | Phân giải chất để lấy năng lượng | Lá và rễ đều hô hấp |
| Bài tiết | Thải chất thừa ra ngoài | Lá thoát hơi nước |
| Vận động | Đổi tư thế hoặc vị trí | Hoa hướng dương quay theo Mặt Trời |
| Lớn lên | Tăng kích thước | Cây con cao dần |
| Sinh sản | Tạo cá thể mới | Ra hoa, kết hạt |
| Cảm ứng | Phản ứng lại kích thích | Cây trinh nữ cụp lá khi chạm |
Dạng bài
Vật này sống hay không sống?
- 1 Liệt kê những việc vật ấy làm (chạy, ăn, thải khí, đổi hướng…).
- 2 Bỏ qua việc chỉ trông giống hoạt động sống (chuyển động, nạp nhiên liệu).
- 3 Hỏi hai câu chắc chắn: có lớn lên không? có sinh sản không?
- 4 Kiểm tra: trả lời có cả hai ⇒ sống; không ⇒ không sống, dù chạy nhanh đến đâu ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy chuyển động làm dấu hiệu của sự sống. Ô tô, quạt máy, dòng sông đều chuyển động mà không sống; cây đứng yên cả đời vẫn lớn lên và sinh sản.
Robot hút bụi tự chạy, tự về sạc pin, né vật cản. Nó có phải vật sống không?
Hướng dẫn giải
2 🦠 Cơ thể đơn bào và cơ thể đa bào
Cơ thể chỉ một tế bào, tế bào ấy làm đủ cả bảy hoạt động sống. Ví dụ: trùng roi, trùng giày, vi khuẩn.
Rất nhiều tế bào, các nhóm chia việc: nhóm này lo hô hấp, nhóm kia lo vận động. Ví dụ: cây xanh, con cá, người.
Dạng bài
Đơn bào hay đa bào?
- 1 Đếm xem cơ thể có một hay nhiều tế bào.
- 2 Một tế bào mà tự lấy chất, di chuyển, sinh sản ⇒ đơn bào.
- 3 Nhiều tế bào, mỗi nhóm một việc, tách riêng thì không sống ⇒ đa bào.
- 4 Kiểm tra: đơn bào vẫn là một cơ thể trọn vẹn, không phải cơ thể "chưa xong" ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng cơ thể đơn bào "chưa hoàn chỉnh". Một tế bào ấy làm đủ cả bảy hoạt động sống.
Soi giọt nước thấy một sinh vật chỉ có một tế bào, đang bơi, bắt mồi và vừa tách làm hai. Nó là cơ thể hay chỉ là một phần cơ thể?
Hướng dẫn giải
3 🧬 Năm cấp tổ chức của cơ thể đa bào
Năm cấp ở cây xanh và ở người
| Cấp | Ở cây xanh | Ở người |
|---|---|---|
| Tế bào | Tế bào biểu bì lá | Tế bào cơ |
| Mô | Mô biểu bì | Mô cơ |
| Cơ quan | Lá, rễ, thân, hoa | Dạ dày, tim, phổi |
| Hệ cơ quan | Hệ rễ, hệ chồi | Hệ tiêu hoá, hệ tuần hoàn |
| Cơ thể | Cây bàng | Một người |
Dạng bài
Nhận ra cấp tổ chức
- 1 Hỏi: có một hay nhiều loại tế bào?
- 2 Một loại tế bào giống nhau ⇒ mô. Nhiều loại mô ghép làm một nhiệm vụ ⇒ cơ quan.
- 3 Nhiều cơ quan cùng lo một quá trình lớn ⇒ hệ cơ quan; cả dây chuyền hoàn chỉnh ⇒ cơ thể.
- 4 Kiểm tra: xếp lên một cấp phải gộp thêm cái khác loại ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Gọi dạ dày là hệ cơ quan. Dạ dày là một cơ quan; hệ tiêu hoá mới là hệ cơ quan, gồm miệng, thực quản, dạ dày, ruột.
Ruột non gồm mô biểu bì, mô cơ và mô liên kết. Ruột non thuộc cấp nào?
Hướng dẫn giải
Lưu ý
- ✦Cơ thể đơn bào chỉ có tế bào: không có mô, không có cơ quan. Năm cấp chỉ nói về cơ thể đa bào.
- ✦Chia việc giúp mỗi nhóm tế bào làm thật giỏi một việc, nhờ đó cơ thể làm được những việc phức tạp mà một tế bào lẻ không kham nổi.
4 🔍 Thực hành: quan sát gì, thấy gì
Hai loại mẫu
| Cơ thể đơn bào | Cơ thể đa bào | |
|---|---|---|
| Mẫu vật | Giọt nước ao tù, nước ngâm rơm | Cây rêu, lá cây, giun đất |
| Quan sát bằng | Kính hiển vi | Mắt thường và kính lúp |
| Thấy gì | Một tế bào bơi tự do | Nhiều bộ phận khác nhau |
| Khó ở chỗ | Trùng bơi rất nhanh | Phân biệt các bộ phận |
Dạng bài
Soi giọt nước ao
- 1 Lấy nước chỗ hơi đục, có váng hoặc rong; chỉ nhỏ một giọt lên lam kính.
- 2 Thêm vài sợi bông cho trùng vướng lại, bơi chậm hơn rồi đậy lamen nghiêng dần.
- 3 Tìm mẫu bằng vật kính nhỏ nhất, đưa vào giữa vùng nhìn rồi mới phóng to.
- 4 Kiểm tra: theo dõi vài giây, vật nào tự đổi hướng là sinh vật, vật chỉ trôi một chiều là hạt bụi ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nhỏ quá nhiều nước lên lam kính. Nước tràn ra khỏi lamen, trùng trôi theo và lớp nước dày làm ảnh mờ.
Trong giọt nước, một chấm trôi thẳng một chiều và chưa dừng lần nào; chấm khác bơi ngoằn ngoèo, có lúc dừng rồi quay ngược. Chấm nào có thể là sinh vật?
Hướng dẫn giải
Kết quả cần thấy, lỗi hay gặp, an toàn
- ✦Cần thấy: vài sinh vật đơn bào (trùng roi, trùng giày…) bơi trong giọt nước; trùng roi có thể xanh lục.
- ✦Lỗi hay gặp: lấy nước quá trong (không có trùng), không đậy lamen (nước bay hơi, dính vật kính), dùng ngay vật kính lớn (mẫu lọt ra ngoài vùng nhìn).
- ✦An toàn: đi cùng người lớn khi lấy nước ao, đứng cách mép nước; không uống; rửa tay sạch sau khi lấy mẫu.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Cơ thể và hoạt động sống
- 1Nhận biết
Dấu hiệu chắc chắn nhất để nhận ra một vật sống là:
- 2Thông hiểu
Vật nào sau đây là vật sống?
- 3Thông hiểu
Cây trinh nữ cụp lá khi bị chạm vào. Đó là hoạt động sống nào?
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Cây đứng yên một chỗ nên không phải vật sống.
b)Ô tô chạy cần xăng và thải khói nên là vật sống.
c)Cơ thể sống nào cũng lấy chất từ môi trường và thải chất thừa ra ngoài.
- 5Vận dụng
Trên một hòn đá ven suối có lớp rêu xanh phủ dày. Phát biểu nào đúng?
Đơn bào và đa bào
- 1Nhận biết
Cơ thể nào sau đây là cơ thể đơn bào?
- 2Thông hiểu
Điều nào đúng với cơ thể đơn bào?
- 3Thông hiểu
Tế bào lá tách khỏi cây thì chết, còn trùng roi tách khỏi giọt nước vẫn sống. Vì sao?
- 4Vận dụng
Dưới kính thấy một sinh vật gồm một tế bào có nhân, bơi bằng roi, có hạt xanh lục. Kết luận nào đúng?
Các cấp tổ chức
- 1Nhận biết
"Nhiều tế bào giống nhau cùng làm một việc" là định nghĩa của:
- 2Thông hiểu
Xếp theo thứ tự từ nhỏ đến lớn:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 3Thông hiểu
Lá cây thuộc cấp tổ chức nào?
- 4Thông hiểu
Nhóm nào sau đây đều là hệ cơ quan?
- 5Vận dụng
Tim gồm mô cơ, mô liên kết và mô biểu bì cùng làm một nhiệm vụ là bơm máu. Tim thuộc cấp nào và vì sao?
- 6Vận dụng
Trùng giày là một tế bào duy nhất. Phát biểu nào đúng?
Thực hành quan sát
- 1Nhận biết
Nên lấy nước ở chỗ nào để có nhiều sinh vật đơn bào nhất?
- 2Thông hiểu
Cách làm trùng bơi chậm lại để dễ quan sát là:
- 3Thông hiểu
Xếp các bước làm tiêu bản giọt nước ao:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 4Thông hiểu
Dấu hiệu đáng tin nhất để biết một chấm dưới kính là sinh vật là:
- 5Vận dụng
Một bạn soi mãi không thấy gì, nước lại tràn ra bàn kính. Nguyên nhân hợp lí nhất là:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra hay hỏi xếp đúng năm cấp tổ chức, phân biệt mô, cơ quan, hệ cơ quan (dạ dày hay bị gọi nhầm là hệ) và vật sống với vật không sống (ô tô, robot, hòn đá).
- •Câu vận dụng thường cho một ví dụ (lá, ruột non, trùng giày) rồi hỏi nó thuộc cấp nào hoặc là đơn bào hay đa bào, và yêu cầu giải thích.
- •Là nền cho các hệ cơ quan ở người và thực vật ở KHTN 7, và cho sinh vật nhân sơ, nhân thực ở các chủ điểm sau.
28. Hệ thống phân loại sinh vật