Vật thể, chất và tính chất của chất
Phân biệt vật thể với chất, xếp một vật vào đúng nhóm và nhận ra đó là tính chất vật lí hay hoá học.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 9
⚡ Nhớ nhanh
- 1Vật thể là vật cụ thể (cái bàn); chất là thứ làm nên nó (gỗ). Một vật thể có thể gồm nhiều chất, một chất làm được nhiều vật thể.
- 2Vật thể chia theo hai cách độc lập: tự nhiên – nhân tạo, và hữu sinh – vô sinh.
- 3Mỗi chất có thể ở ba thể: rắn, lỏng, khí. Đổi thể vẫn là một chất.
- 4Tính chất vật lí: nhìn, ngửi, đo được mà chất vẫn còn nguyên (màu, vị, tan, nóng chảy, sôi, dẫn điện, dẫn nhiệt).
- 5Tính chất hoá học: chỉ lộ ra khi chất biến thành chất khác (cháy, gỉ, bị phân huỷ).
- 6⚠️ Hỏi ngay một câu: quan sát xong, chất có còn là chất cũ không? Còn ⇒ vật lí. Mất, sinh ra chất mới ⇒ hoá học.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo từng thẻ tính chất hoặc hiện tượng (đồng có màu đỏ nâu, nước đá nóng chảy, muối tan trong nước, giấy cháy thành tro, sắt bị gỉ, sữa để lâu bị chua…) vào ô tính chất vật lí hoặc tính chất hoá học. Mẹo: sau khi xảy ra mà vẫn là chất cũ thì là vật lí, thành chất mới thì là hoá học; xếp sai thì thẻ bật về kèm lí do.
Tính chất vật lí hay tính chất hoá học?
Kéo thẻ vào đúng nhóm. Mẹo: sau khi xảy ra, vẫn là chất cũ ⇒ vật lí; thành chất mới ⇒ hoá học.
Đã xếp 0 / 10
1 🧱 Vật thể và chất
Khác lớp 4–5 ở đâu
- ✦Khoa học 4–5 đã gọi tên nhiều vật quanh ta và biết nước có ba thể.
- ✦Lớp 6 tách rõ hai từ hay bị lẫn: vật thể (cái nhìn thấy, cầm được) và chất (thứ làm nên nó), rồi dùng "một chất, nhiều thể" để giải thích.
Vật thể – chất: cùng một thứ, hai cách gọi
| Vật thể (cụ thể) | Làm từ chất | Một chất làm ra |
|---|---|---|
| Xoong, cửa, vỏ máy bay | Nhôm | Nhiều vật thể khác nhau |
| Xe đạp | Sắt, cao su, nhựa | Một vật thể gồm nhiều chất |
| Cái bàn | Gỗ | Bàn, ghế, tủ, cán dao |
Dạng bài
Vật thể hay chất?
- 1 Hỏi: nó có hình dạng cụ thể, đếm được từng cái không (một cái, hai cái)? Có ⇒ vật thể.
- 2 Nếu nó là "thứ liệu" để làm ra nhiều đồ, không đếm theo cái (gỗ, nhôm, nước, đường) ⇒ chất.
- 3 Một vật thể gồm nhiều bộ phận ⇒ liệt kê từng chất của từng bộ phận.
- 4 Kiểm tra: đã chia đủ, không có từ nào vừa ở cột vật thể vừa ở cột chất ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cục sắt là vật thể, còn sắt là chất — dù cả hai đều cầm được. Cầm được hay không không phải là tiêu chí.
Cây bút bi có vỏ nhựa, ruột kim loại và mực. Đâu là vật thể, đâu là chất?
Hướng dẫn giải
2 🗂️ Bốn nhóm vật thể
Tự nhiên: có sẵn (núi, sông, con ong). Nhân tạo: do người làm (nhà, cầu, ghế nhựa).
Hữu sinh: có sự sống, lớn lên, sinh sản (cây, mèo). Vô sinh: không (hòn đá, cái ghế).
Dạng bài
Xếp một vật vào bốn nhóm
- 1 Hỏi 1: có sẵn trong tự nhiên hay do người làm? ⇒ tự nhiên hay nhân tạo.
- 2 Hỏi 2: có sự sống (lớn lên, sinh sản, trao đổi chất) không? ⇒ hữu sinh hay vô sinh.
- 3 Hai câu hỏi trả lời riêng, không câu nào quyết định câu kia.
- 4 Kiểm tra: mỗi vật có đúng hai nhãn (một nhãn mỗi cách chia) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Tủ gỗ làm từ cây, nhưng vẫn là vật vô sinh: gỗ đã chết, tủ không lớn lên, không sinh sản.
Xếp các vật: tảng đá, cây tre, tủ gỗ, con ong.
Hướng dẫn giải
3 🔬 Tính chất vật lí và hoá học
Nhìn dấu hiệu nào để biết tính chất gì
| Vật lí | Hoá học | |
|---|---|---|
| Chất có đổi thành chất khác không? | Không | Có |
| Quan sát bằng cách | Nhìn, cân, đo (ngửi khi được phép) | Phải cho biến đổi rồi mới thấy |
| Ví dụ với đường | Trắng, ngọt, tan trong nước | Đun lâu hoá đen, mùi khét |
| Ví dụ với sắt | Xám, cứng, dẫn điện, nóng chảy ở 1538 °C | Để ngoài trời lâu thì bị gỉ |
Dạng bài
Hỏi một câu để phân loại tính chất
- 1 Đọc kĩ tính chất đang nói: việc gì xảy ra với chất?
- 2 Hỏi: quan sát xong, chất có còn là chất cũ không?
- 3 Còn nguyên (chỉ đổi thể, tan, màu, mùi) ⇒ vật lí. Có chất mới (cháy, gỉ, khét, sủi bọt) ⇒ hoá học.
- 4 Kiểm tra: nếu là hoá học, ta không thể lấy lại chất cũ bằng cách đơn giản như phơi, đun cạn, làm lạnh ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Muối tan vào nước không phải muối biến mất (hoá học): cô cạn nước muối lại thu được đúng muối. Tan là tính chất vật lí.
Cây nến bị hơ nóng thì chảy lỏng; sau đó châm lửa thì cháy hết. Hai hiện tượng thuộc tính chất nào?
Hướng dẫn giải
4 🛠️ Chọn chất theo tính chất
Dạng bài
Vì sao đồ vật này làm bằng chất này?
- 1 Nêu việc của bộ phận đó (dẫn điện? cầm không nóng? trong suốt?).
- 2 Viết tính chất cần có (một hoặc hai).
- 3 Chọn chất có đúng tính chất ấy; loại chất có tính chất ngược lại.
- 4 Kiểm tra: tính chất vừa chọn có nằm trong tính chất của chất đó ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nhôm làm vỏ máy bay vì nhẹ và bền, không phải vì nhôm "trắng đẹp". Lí do phải là tính chất phục vụ đúng việc.
Vì sao dây dẫn điện làm bằng đồng, còn cán búa làm bằng gỗ?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Vật thể và chất
- 1Nhận biết
Trong các từ sau, từ nào chỉ một vật thể?
- 2Nhận biết
Trong các từ sau, từ nào chỉ một chất?
- 3Thông hiểu
Nước đá, nước lỏng và hơi nước là:
- 4Thông hiểu
Phát biểu nào về cục sắt và sắt là đúng?
- 5Vận dụng Trong các từ: ghế, gỗ, mặt bàn, thép, cây bút, nhựa — có từ chỉ chất.
Bốn nhóm vật thể
- 1Nhận biết
Vật thể nào là vật thể tự nhiên?
- 2Thông hiểu
Cây lúa trên ruộng do người gieo trồng. Nó thuộc nhóm nào về sự sống?
- 3Thông hiểu
Robot hút bụi thuộc nhóm nào?
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Mọi vật thể tự nhiên đều là vật hữu sinh.
b)Cái tủ làm bằng gỗ là vật hữu sinh vì gỗ lấy từ cây.
c)Con mèo vừa là vật thể tự nhiên vừa là vật thể hữu sinh.
- 5Vận dụng Trong bốn vật: tảng đá, cây tre, tủ gỗ, con ong, số vật vừa vô sinh vừa nhân tạo là .
Tính chất vật lí và hoá học
- 1Nhận biết
Tính chất nào của đường là tính chất vật lí?
- 2Nhận biết
Sắt để ngoài trời lâu thì bị gỉ. Đó là tính chất:
- 3Thông hiểu
Dấu hiệu nào cho biết một tính chất là hoá học?
- 4Thông hiểu
Bạn An nói: "Muối tan vào nước là muối biến mất, nên đó là tính chất hoá học". Nhận xét nào đúng?
- 5Vận dụng
Cây nến bị hơ nóng chảy lỏng, rồi châm lửa cháy hết. Hai hiện tượng đó theo thứ tự thuộc tính chất:
- 6Vận dụng
Sữa để lâu ngoài nắng bị chua, đổi mùi, vón cục. Điều đó chứng tỏ:
Chọn chất theo tính chất
- 1Thông hiểu
Lõi dây điện làm bằng đồng chủ yếu vì đồng:
- 2Thông hiểu
Áo mưa được làm từ vật liệu nhựa mỏng vì nhựa:
- 3Vận dụng
Cán nồi canh cần nhẹ và không nóng tay. Chất nào hợp nhất?
- 4Vận dụng
Tấm biển ngoài trời cần nhẹ, bền, không bị gỉ nhanh. Chất nào hợp hơn?
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Đề giữa kỳ I hay hỏi phân biệt vật thể và chất, xếp tính chất vào vật lí hay hoá học từ một ví dụ (đường, sắt, nến).
- •Câu vận dụng thường là giải thích vì sao chọn chất này cho đồ vật kia, hoặc phân biệt hiện tượng chỉ đổi thể với hiện tượng sinh chất mới.
- •Là nền cho phần biến đổi vật lí và biến đổi hoá học ở KHTN 7–8.
17. Ba thể của chất và sự chuyển thể