Đo khối lượng
Phân biệt khối lượng với trọng lượng, chọn cân theo GHĐ và ĐCNN, và cân đúng cách (kể cả cân Roberval và trừ bì).
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 6
⚡ Nhớ nhanh
- 1Khối lượng là lượng chất chứa trong vật. Đơn vị SI là kilôgam (kg): 1 kg = 1000 g; 1 tấn = 1000 kg.
- 2Đo khối lượng bằng cân (cân đồng hồ, cân điện tử, cân Roberval, cân y tế). Cân cũng có GHĐ và ĐCNN.
- 3⚠️ Khối lượng KHÔNG đổi khi đem vật đi nơi khác (kể cả lên Mặt Trăng); cái đổi là trọng lượng.
- 4Trọng lượng là lực hút của Trái Đất lên vật: đo bằng lực kế, đơn vị niutơn (N).
- 5Cân đúng: ước lượng, chỉnh về số 0, đặt vật nhẹ vào giữa đĩa, chờ ổn định rồi đọc vuông góc.
- 6Cân vật đựng trong bát, cốc: phải trừ bì (khối lượng của bát, cốc).
👀 Nhìn là hiểu
Chọn cân đĩa (Robécvan) hoặc cân đồng hồ. Cân đĩa: kéo quả cam, quả táo hoặc hộp bút lên một đĩa và kéo các quả cân (100 g, 50 g, 20 g, 10 g, 5 g) lên đĩa kia: đòn cân nghiêng, lắc rồi mới thăng bằng, lúc đó khối lượng vật bằng tổng quả cân. Cân đồng hồ: kéo cái cốc lên đĩa, bấm "Trừ bì" cho kim về 0 rồi kéo vật vào cốc để thấy cân chỉ khối lượng của vật.
Kéo vật và quả cân lên hai đĩa (vật bên này, quả cân bên kia). Chạm món đang ở trên đĩa để lấy xuống.
✓ Đòn cân đã đứng yên
Quả cân ở đĩa trái
0 g
Quả cân ở đĩa phải
0 g
Cân đang trống
Kéo một vật lên một đĩa, rồi thêm quả cân lên đĩa còn lại cho tới khi đòn cân nằm ngang.
1 ⚖️ Khối lượng và đơn vị
Khác lớp 4–5 ở đâu
- ✦Tiểu học bạn đã cân đồ vật và đổi kg, g, tạ, tấn. Lớp 6 nói rõ khối lượng là lượng chất trong vật nên không đổi dù đặt vật ở đâu.
- ✦Lớp 6 tách khối lượng khỏi trọng lượng, và biết chọn cân theo GHĐ, ĐCNN.
Đơn vị khối lượng
| Đơn vị | Ký hiệu | Quan hệ |
|---|---|---|
| Tấn | tấn | 1 tấn = 1000 kg |
| Ki-lô-gam | kg | đơn vị chuẩn SI; 1 kg = 1000 g |
| Gam | g | 1000 g = 1 kg |
Dạng bài
Đổi đơn vị khối lượng
- 1 Xác định đơn vị đang có và đơn vị cần đổi sang.
- 2 Sang đơn vị nhỏ hơn thì nhân; sang đơn vị lớn hơn thì chia (đều với 1000).
- 3 Có hai đơn vị nối nhau (vd "1 tấn 250 kg") thì đổi từng phần rồi cộng.
- 4 Kiểm tra: đơn vị nhỏ hơn thì số đo lớn hơn ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết 1 kg = 100 g. Đúng là 1 kg = 1000 g nên 0,75 kg = 750 g, không phải 75 g.
Một xe chở 1 tấn 250 kg hàng. Đổi ra kg và ra tấn.
Hướng dẫn giải
2 🌙 Khối lượng và trọng lượng
Hai đại lượng khác nhau
| Khối lượng | Trọng lượng | |
|---|---|---|
| Cho biết | Lượng chất trong vật | Lực hút của Trái Đất lên vật |
| Đơn vị | kilôgam (kg) | niutơn (N) |
| Dụng cụ đo | Cân | Lực kế |
| Lên Mặt Trăng | Không đổi | Giảm còn khoảng một phần sáu |
Dạng bài
Xét đại lượng nào đổi khi đổi nơi đặt vật
- 1 Đọc kĩ đề hỏi khối lượng (lượng chất, kg) hay trọng lượng (lực hút, N).
- 2 Khối lượng: giữ nguyên ở mọi nơi.
- 3 Trọng lượng: đổi theo nơi đặt vật vì lực hút của Trái Đất, Mặt Trăng khác nhau (Mặt Trăng hút yếu hơn).
- 4 Kiểm tra: 1 kg đường đem lên Mặt Trăng vẫn là 1 kg đường, không "ít đi" ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng "lên Mặt Trăng thì khối lượng giảm đi". Khối lượng không đổi; chỉ trọng lượng giảm.
Một nhà du hành nặng 60 kg lên Mặt Trăng. Khối lượng và trọng lượng của người ấy thay đổi thế nào?
Hướng dẫn giải
3 🧮 Chọn cân và cân đúng cách
Một số loại cân (ví dụ thường gặp)
| Cân | Dùng cân | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cân y tế | Người | GHĐ lớn, ĐCNN cỡ 0,1 kg |
| Cân Roberval | Vật nhỏ, hoá chất | Có hộp quả cân |
| Cân điện tử nhỏ | Đồ rất nhẹ, trang sức | ĐCNN rất nhỏ, có nút trừ bì |
Dạng bài
Chọn cân theo GHĐ và ĐCNN
- 1 Ước lượng khối lượng vật.
- 2 Chọn cân có GHĐ lớn hơn khối lượng đó (vượt GHĐ thì cân hỏng hoặc không cân được).
- 3 Chọn ĐCNN nhỏ hơn nhiều khối lượng vật: vật nhẹ hơn một vạch chia thì cân không đọc nổi.
- 4 Kiểm tra: cân chọn thoả cả hai điều kiện ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng cân nào cũng cân được miễn vật nhẹ hơn GHĐ. Còn phải xét ĐCNN: GHĐ 5 kg mà ĐCNN 20 g thì nhẫn 3 g vẫn không cân được.
Cần cân một chiếc nhẫn khoảng 3 g. Có cân A (GHĐ 5 kg, ĐCNN 20 g) và cân B (GHĐ 200 g, ĐCNN 0,01 g). Chọn cân nào?
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Cân bằng cân Roberval
- 1 Chỉnh cho đòn cân nằm ngang khi hai đĩa còn trống.
- 2 Đặt vật lên một đĩa; đặt quả cân lên đĩa kia, thử quả lớn trước, nhỏ sau cho tới khi đòn cân nằm ngang.
- 3 Khối lượng vật = tổng khối lượng các quả cân trên đĩa kia.
- 4 Kiểm tra: đòn nằm ngang và cộng quả cân không nhầm ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đòn cân nghiêng về phía vật mà đã đọc số: nghiêng về vật nghĩa là các quả cân còn nhẹ hơn, phải thêm quả cân.
Cân một vật trên cân Roberval, đòn nằm ngang khi đĩa kia có các quả cân 200 g, 50 g, 20 g và 5 g. Vật nặng bao nhiêu?
Hướng dẫn giải
4 🧪 Thực hành: quan sát gì, thấy gì
Thực hành với cân đĩa hoặc cân điện tử
- ✦Làm: đặt cân trên mặt phẳng ngang, chỉnh về 0, đặt vật nhẹ vào giữa đĩa, chờ số (hoặc kim) đứng yên.
- ✦Cần thấy: vật nặng hơn thì đòn nghiêng về phía vật; thêm quả cân thì đòn đảo qua lại rồi thăng bằng; thêm quả cân thừa thì nghiêng sang đĩa cân.
- ✦Lỗi hay gặp: cân đặt nghiêng, thả vật rơi mạnh xuống đĩa, đọc khi kim còn dao động, quên chỉnh về 0.
Dạng bài
Trừ bì khi cân vật đựng trong bát, cốc
- 1 Cân bì (bát, cốc rỗng) trước, ghi số.
- 2 Cho vật cần cân vào rồi cân cả hai.
- 3 Khối lượng vật = số cân cả hai trừ khối lượng bì.
- 4 Kiểm tra: khối lượng vật + bì phải bằng số cân lúc sau ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy luôn 650 g làm khối lượng gạo: số đó gồm cả cái bát. Cân điện tử thì có nút "trừ bì" (về 0 sau khi đặt bát) để khỏi phải trừ tay.
Cân cái bát có gạo được 650 g. Bát rỗng nặng 150 g. Gạo nặng bao nhiêu?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Đơn vị khối lượng
- 1Nhận biết
Đơn vị đo khối lượng trong hệ SI là:
- 2Thông hiểu 0,75 kg = g.
- 3Thông hiểu 2 tấn 300 kg = kg.
- 4Thông hiểu
4 500 g bằng:
- 5Vận dụng Một xe tải chở 12 bao gạo, mỗi bao 50 kg. Xe chở tấn gạo.
Khối lượng hay trọng lượng
- 1Nhận biết
Khối lượng của một vật cho biết:
- 2Thông hiểu
Đưa một vật lên Mặt Trăng thì khối lượng của nó:
- 3Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Trọng lượng đo bằng cân, đơn vị kg.
b)Trên Mặt Trăng, trọng lượng của một vật nhỏ hơn trên Trái Đất.
c)Mang một người từ Hà Nội vào thành phố Hồ Chí Minh thì khối lượng người đó thay đổi.
- 4Thông hiểu Trọng lượng đo bằng dụng cụ là , đơn vị là .
- 5Vận dụng
Lan nói: "Lên Mặt Trăng mình nhẹ đi nên mình chỉ còn một phần sáu khối lượng". Chỗ sai của Lan là:
Chọn cân, cân Roberval
- 1Nhận biết
Dụng cụ dùng để đo khối lượng là:
- 2Thông hiểu
Cân nào cân được chiếc nhẫn 3 g?
- 3Thông hiểu Cân Roberval nằm ngang khi đĩa kia có quả cân 200 g, 50 g, 20 g và 5 g. Vật nặng g.
- 4Vận dụng Cân cái bát có gạo được 650 g; bát rỗng 150 g. Gạo nặng g.
- 5Vận dụng
Cân bếp có GHĐ 2 kg, ĐCNN 10 g. Muốn cân 2,3 kg thịt thì:
Thực hành cân
- 1Nhận biết Trước khi cân, phải chỉnh cân về số .
- 2Thông hiểu
Xếp các bước cân theo đúng thứ tự:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 3Thông hiểu
Cân Roberval: đòn cân nghiêng về phía đĩa đặt vật. Cần làm gì?
- 4Vận dụng Cân điện tử: đặt cốc rỗng nặng 70 g, bạn quên nhấn trừ bì rồi rót nước vào, màn hình hiện 250 g. Nước nặng g.
- 5Vận dụng Cân đĩa chưa chỉnh: lúc chưa có gì kim chỉ 0,05 kg. Cân 3 quả cam kim chỉ 0,45 kg. Ba quả cam nặng kg.
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa kỳ I hay hỏi khối lượng hay trọng lượng (lên Mặt Trăng cái nào đổi), đổi đơn vị kg, g, tấn và chọn cân theo GHĐ, ĐCNN.
- •Câu thực hành: đọc số cân Roberval (cộng quả cân) hoặc trừ bì; điểm hay mất là quên trừ hoặc nhầm kg với N.
- •Là nền cho bài trọng lượng (P = 10 · m) trong chính KHTN 6 và cho khối lượng riêng ở KHTN 8.
4. Đo thời gian