Nấm
Nhận ra nấm là một giới riêng, gọi tên các bộ phận của cây nấm, kể vai trò và tác hại của nấm, và biết cách ứng xử an toàn với nấm cũng như khi quan sát mốc, nấm men.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 32, Bài 33
⚡ Nhớ nhanh
- 1Nấm là sinh vật nhân thực, có thành tế bào, nhưng không có lục lạp ⇒ không quang hợp, phải hút chất hữu cơ có sẵn. Nấm là một giới riêng, không phải thực vật.
- 2Cây nấm gồm mũ (mặt dưới có phiến mang bào tử), cuống và sợi nấm ăn ngầm. Phần ta thấy chỉ là phần sinh sản; cơ thể chính là búi sợi nấm.
- 3Nấm men là nấm đơn bào, sinh sản bằng nảy chồi. Nấm rơm, nấm hương, mốc là nấm đa bào.
- 4Có lợi: phân giải xác sinh vật trả chất cho đất, làm thức ăn, làm men bánh mì, cho kháng sinh penicillin. Có hại: mốc hỏng thức ăn, bệnh ngoài da, bệnh cây trồng, nấm độc.
- 5⚠️ Không tự hái, không ăn nấm lạ. Màu sắc không cho biết nấm có độc hay không, nấu chín cũng không làm nấm lạ thành an toàn.
- 6Khi soi mốc: đeo khẩu trang, không ngửi, không nếm, rửa tay sau buổi thực hành.
👀 Nhìn là hiểu
Ba phần. (1) Bộ phận: kéo nhãn (mũ, phiến, cuống, sợi nấm) vào dấu "?" trên cây nấm vẽ to; đúng thì nhãn dính vào kèm chức năng, sai thì bị trả lại kèm lí do. (2) Công dụng: kéo từng loại nấm vào nhóm ăn được, dùng trong chế biến, gây bệnh hoặc nấm độc. (3) Nấm mốc: kéo miếng bánh mì vào chỗ để (bàn bếp ẩm, nơi khô mát, tủ lạnh) rồi kéo thanh ngày 0 đến 7 để xem đốm mốc loang ra nhanh hay chậm.
Kéo nhãn vào chấm "?" đúng bộ phận (hoặc chạm nhãn rồi chạm chấm).
Đã gắn 0/4 · nhầm 0 lần
🚫 An toàn với nấm
Không tự hái, không ăn nấm lạ. Nghi ngộ độc nấm thì đi bệnh viện ngay, mang theo mẫu nấm đã ăn.
1 🍄 Nấm là gì, vì sao không phải thực vật
Khác lớp 4–5 ở đâu
- ✦Khoa học lớp 4–5 biết nấm có thể ăn được, nấm mốc làm hỏng thức ăn. Lớp 6 xếp nấm vào một giới riêng và giải thích bằng tế bào: nhân thực, không lục lạp.
- ✦Tiểu học hay xếp nấm cạnh cây cối vì nó mọc trong đất và đứng yên. Lớp 6 nhìn cách lấy thức ăn: thực vật tự làm ra chất hữu cơ, nấm phải hút có sẵn.
Nấm và thực vật
| Nấm | Thực vật | |
|---|---|---|
| Tế bào | Nhân thực, có thành tế bào | Nhân thực, có thành tế bào |
| Lục lạp, quang hợp | Không có, không quang hợp | Có, quang hợp |
| Lấy chất hữu cơ | Hút có sẵn từ vật khác | Tự làm ra |
| Rễ, thân, lá thật | Không, chỉ có sợi nấm | Có (trừ rêu) |
| Sinh sản | Bằng bào tử | Bào tử hoặc hạt |
Dạng bài
Một sinh vật lạ có phải nấm không?
- 1 Có lục lạp (xanh, quang hợp) không? Có ⇒ không phải nấm, nghĩ tới thực vật hoặc tảo.
- 2 Không lục lạp thì nó lấy chất hữu cơ ở đâu: hút từ xác sinh vật hoặc vật chủ, hay ăn cả miếng rồi tiêu hoá bên trong cơ thể?
- 3 Hút từ bên ngoài, có thành tế bào, nhân thực, sinh sản bằng bào tử ⇒ nấm.
- 4 Kiểm tra: đứng yên và mọc trên đất hoặc gỗ chưa đủ để kết luận thực vật ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ "có thành tế bào nên là thực vật". Nấm cũng có thành tế bào (bằng kitin); dấu hiệu quyết định là lục lạp.
Trên khúc gỗ mục có một sinh vật hình dù, không xanh, đứng yên một chỗ, mặt dưới mũ có các phiến mang bào tử. Soi tế bào thấy nhân thực và thành tế bào. Nó là thực vật hay nấm?
Hướng dẫn giải
2 🔬 Cấu tạo cây nấm, nấm đơn bào và đa bào
Cây nấm (nấm rơm, nấm hương)
| Bộ phận | Ở đâu | Việc làm |
|---|---|---|
| Mũ nấm | Trên cùng | Che chắn; mặt dưới mang phiến |
| Phiến | Mặt dưới mũ, xếp như nan quạt | Sinh và phát tán bào tử |
| Cuống nấm | Giữa mũ và đất | Nâng mũ lên cao |
| Sợi nấm | Ăn ngầm trong đất hoặc gỗ mục | Hút chất nuôi cả cây nấm |
Cơ thể chỉ một tế bào. Ví dụ: nấm men. Sinh sản bằng cách nảy chồi: một chồi nhỏ nhô ra rồi tách thành tế bào mới.
Cơ thể gồm nhiều tế bào, thành sợi nấm. Ví dụ: nấm rơm, nấm hương, mốc trắng.
Dạng bài
Phần ta thấy có phải cả cơ thể nấm?
- 1 Xác định phần nhìn thấy trên mặt đất: mũ + cuống.
- 2 Đó là phần sinh sản (mang bào tử), mọc lên khi đủ ẩm và đủ chất.
- 3 Phần chính nằm khuất: búi sợi nấm trong đất hoặc gỗ, hút chất nuôi cả cây.
- 4 Kiểm tra: hái hết mũ nấm mà sợi nấm còn ⇒ nấm vẫn mọc lại ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nhầm nấm men là nấm đa bào. Nấm men chỉ một tế bào, còn mốc, nấm rơm, nấm hương mới là đa bào.
Hái sạch các cây nấm mọc trên một khúc gỗ mục. Sau một trận mưa, nấm lại mọc đúng chỗ ấy. Vì sao?
Hướng dẫn giải
3 🧺 Vai trò, tác hại và an toàn khi gặp nấm
Nấm có lợi, nấm có hại
| Có lợi | Có hại |
|---|---|
| Phân giải xác sinh vật, trả chất cho đất | Mốc làm hỏng thức ăn |
| Làm thức ăn (nấm rơm, nấm hương, nấm sò) | Gây bệnh ngoài da (lang ben, hắc lào) |
| Làm men bánh mì, làm rượu | Gây bệnh cho cây trồng |
| Cho kháng sinh penicillin | Có nấm độc gây ngộ độc nặng, có thể chết người |
An toàn: gặp nấm lạ thì làm gì
- ✦⚠️ Không tự hái, không ăn nấm lạ. Chỉ ăn nấm đã biết rõ, mua nơi đáng tin.
- ✦Không có dấu hiệu bên ngoài nào (màu, hình dạng, có sâu bọ ăn hay không…) cho biết nấm có độc. Mẹo truyền miệng đều không đáng tin.
- ✦Nấu chín, phơi khô hay nếm thử một miếng không làm nấm lạ thành an toàn.
- ✦Nghi ngộ độc nấm: đến cơ sở y tế ngay, mang theo phần nấm còn lại để bác sĩ nhận ra loại nấm.
Dạng bài
Giải thích vai trò của nấm bằng cách xét "nếu không có nấm"
- 1 Xác định nấm đang làm việc gì (phân giải, làm men, gây bệnh…).
- 2 Hỏi: nếu việc ấy dừng lại thì xác sinh vật, thức ăn hay cây trồng ra sao?
- 3 Nêu hậu quả về chất cho đất hoặc cho con người.
- 4 Kiểm tra: vai trò vừa nêu có trả lời được "ai hưởng lợi" không ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nói "nấm nào cũng có hại" hoặc "nấm nào cũng ăn được". Chỉ một số nấm gây hại hoặc độc; còn nhiều nấm có ích.
Nếu rừng không có nấm thì lá rụng và cây đổ sẽ ra sao?
Hướng dẫn giải
4 🧪 Thực hành: quan sát gì, thấy gì
Ba mẫu, ba cách nhìn
| Mẫu | Dùng gì | Thấy gì |
|---|---|---|
| Nấm rơm (tách dọc) | Mắt thường, kính lúp | Mũ – phiến – cuống; phiến xếp như nan quạt |
| Mốc trắng | Kính hiển vi, vật kính 10× | Sợi mốc trong suốt; túi bào tử tròn đen ở đầu sợi |
| Nấm men (men nở hoà nước đường ấm) | Kính hiển vi, vật kính 40× | Tế bào hình trứng, nhiều tế bào có chồi nhô ra |
An toàn khi soi mốc (chỉ làm ở phòng thực hành, có thầy cô)
- ✦Đeo khẩu trang, không ngửi trực tiếp mẫu mốc: bào tử rất nhẹ, hít vào gây dị ứng, bệnh đường hô hấp.
- ✦Không nếm bất kì mẫu nào; mẫu mốc để trong hộp có nắp, mở nhẹ tay, không thổi, không phẩy.
- ✦Rửa tay bằng xà phòng sau buổi thực hành.
Dạng bài
Soi mốc trắng cho ra túi bào tử
- 1 Nhỏ một giọt nước lên lam kính. Gắp một nhúm nhỏ sợi mốc, dàn mỏng trong giọt nước.
- 2 Đậy lamen nghiêng dần từ một mép để khỏi kẹt bọt khí.
- 3 Soi ở vật kính 10×, di chuyển tiêu bản tìm đầu các sợi vươn lên.
- 4 Kiểm tra: thấy hạt tròn sẫm màu ở đầu sợi ⇒ đúng túi bào tử ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Soi nấm men ở 10× rồi kết luận "không có gì". Nấm men chỉ vài micromet, phải lên 40× mới thấy hình trứng và chồi.
Soi mẫu mốc chỉ thấy một mảng đen kín cả trường nhìn. Sửa thế nào?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Nấm hay thực vật
- 1Nhận biết
Nấm có tế bào thuộc loại nào?
- 2Thông hiểu
Vì sao nấm không được xếp vào giới Thực vật?
- 3Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Tế bào nấm có thành tế bào.
b)Nấm tự làm chất hữu cơ nhờ ánh sáng như cây xanh.
c)Nấm có rễ, thân, lá thật như thực vật.
- 4Thông hiểu
Bánh mì để ẩm vài ngày thì mọc mốc, còn viên đá để cạnh đó thì không. Lí do là:
- 5Vận dụng
Hai bạn cãi nhau về một sinh vật mọc trên gỗ mục: không xanh, có thành tế bào, nhân thực, không quang hợp. Bạn An: "Có thành tế bào là thực vật." Bạn Bình: "Không lục lạp nên là nấm." Ai đúng?
Cấu tạo cây nấm
- 1Nhận biết
Bào tử của nấm rơm được sinh ra ở:
- 2Thông hiểu
Loại nấm nào là nấm đơn bào?
- 3Thông hiểu
Phần chính của cơ thể nấm, hút chất nuôi cả cây nấm, là:
- 4Thông hiểu
Nấm men sinh sản bằng cách nào?
- 5Vận dụng
Một khúc gỗ mục vừa bị hái hết nấm. Mười ngày sau trời mưa, nấm lại mọc ở đúng chỗ đó. Giải thích đúng nhất là:
Vai trò, tác hại, an toàn
- 1Nhận biết
Cách ứng xử an toàn với nấm mọc ngoài tự nhiên mà bạn chưa biết rõ là:
- 2Thông hiểu
Vai trò quan trọng nhất của nấm trong rừng là:
- 3Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Nấm nào cũng có hại cho con người.
b)Bánh mì nở được là nhờ nấm men.
c)Một số nấm gây bệnh ngoài da như lang ben, hắc lào.
- 4Thông hiểu
Một bạn nói: "Nấm sặc sỡ mới độc, nấm trắng thì ăn được." Nhận xét đúng là:
- 5Vận dụng
Hộp cơm nguội để quên mấy ngày, mặt cơm mọc lớp lông trắng xanh. Bạn nên làm gì?
- 6Vận dụng
Cả nhà ăn canh nấm hái ở vườn, vài giờ sau nhiều người đau bụng, nôn. Việc nên làm là:
Thực hành quan sát
- 1Nhận biết
Để thấy sợi mốc và túi bào tử, cần dùng:
- 2Thông hiểu
Quy tắc an toàn quan trọng nhất khi quan sát mẫu mốc là:
- 3Thông hiểu
Xếp các bước soi mốc trắng theo đúng thứ tự:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 4Vận dụng
Soi nấm men ở vật kính 10× chỉ thấy những chấm mờ. Bạn cần làm gì để thấy tế bào hình trứng đang nảy chồi?
- 5Vận dụng
Đang soi mốc, một bạn ho và hắt hơi liên tục. Nguyên nhân và cách xử lí hợp lí nhất là:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra hay hỏi vì sao nấm không phải thực vật, các bộ phận cây nấm, nấm đơn bào và đa bào, và vai trò, tác hại của nấm.
- •Câu vận dụng thường mô tả một sinh vật (không lục lạp, hút chất có sẵn, sinh sản bằng bào tử) rồi hỏi xếp vào giới nào; hoặc hỏi cách ứng xử an toàn khi gặp nấm lạ.
- •Là nền cho phân loại năm giới và chuỗi thức ăn, vai trò sinh vật phân giải ở KHTN 7–9.
34. Thực vật