Khoá lưỡng phân
Dùng được một khoá lưỡng phân cho sẵn để tra tên sinh vật, và tự xây khoá cho vài sinh vật bằng những đặc điểm trả lời được có hoặc không.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 26
⚡ Nhớ nhanh
- 1Khoá lưỡng phân là bảng câu hỏi để tra tên một sinh vật. "Lưỡng phân" nghĩa là chia đôi: mỗi bước chia nhóm làm đúng hai phần.
- 2Cách dùng: đọc bước 1, xem sinh vật thuộc vế nào, đi tiếp theo chỉ dẫn, cho tới khi ra tên.
- 3Đặc điểm tốt phải trả lời được có hoặc không (có lông vũ, có cánh, lá hình kim). Đừng dùng "đẹp", "to", "nhanh" vì mỗi người đánh giá một khác.
- 4Đặc điểm phải chia được nhóm hiện có làm hai: một số có, một số không. Cả nhóm đều có thì bước đó vô ích (như "có tế bào").
- 5Với n sinh vật thì khoá cần n − 1 bước chia. 4 sinh vật cần 3 bước, 8 sinh vật cần 7 bước.
- 6⚠️ Khoá chỉ là công cụ tra tên dựa trên đặc điểm dễ thấy; nó không nói lên quan hệ họ hàng, và chỉ đúng với nhóm sinh vật mà nó được lập cho.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo từng sinh vật (cá chép, mèo, ốc sên, con bướm, cây chuối, nấm rơm) vào ô "Có" hoặc "Không" theo câu hỏi đang hiện của khoá: sai thì bị trả lại kèm lí do, đúng thì sang câu tiếp theo cho tới khi ra tên nhóm. Mỗi câu chia nhóm đang xét làm đôi; để tra ra từng loài riêng cần n − 1 câu hỏi cho n sinh vật.
Dùng khoá lưỡng phân tìm tên nhóm
Kéo sinh vật vào ô "Có" hoặc "Không" theo câu hỏi đang hiện. Mỗi câu hỏi chia đôi nhóm đang xét, đi vài bước là ra tên nhóm của sinh vật.
Chạm (hoặc kéo) một sinh vật ở khay trên để bắt đầu đi khoá.
Đã tìm ra 0 / 6
1 🔑 Khoá lưỡng phân là gì? Đặc điểm nào dùng được?
Khác lớp 4–5 ở đâu
- ✦Tiểu học bạn đã chia con vật, cây cối thành nhóm theo đặc điểm (có xương sống hay không, có hoa hay không). Lớp 6 làm việc này thành quy tắc: mỗi lần chỉ chia hai, bằng đặc điểm có hoặc không.
- ✦Lớp 6 dùng khoá để tra tên sinh vật chưa biết, và tự xây một khoá cho nhóm sinh vật cho trước.
Đặc điểm dùng được và không dùng được
| Dùng được | Không dùng được |
|---|---|
| Có xương sống (trả lời có hoặc không) | ⚠️ Trông khoẻ mạnh |
| Có cánh, có lông vũ | ⚠️ Bay nhanh, hót hay |
| Lá hình kim | ⚠️ Lá đẹp |
| Sống dưới nước | ⚠️ Thích nước |
| Có hoa | ⚠️ Hoa thơm |
Dạng bài
Chọn đặc điểm cho một bước chia
- 1 Nhìn cả nhóm đang có, tìm đặc điểm mà một số có, một số không.
- 2 Kiểm tra đặc điểm trả lời được có hoặc không, ai làm cũng ra như nhau.
- 3 Loại đặc điểm cả nhóm đều có hoặc cả nhóm đều không có (bước ấy không tách được ai).
- 4 Kiểm tra: sau bước chia, cả hai nhánh đều có ít nhất một sinh vật ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Dùng đặc điểm mơ hồ như "con nào đẹp hơn". Mỗi người nhìn một khác nên khoá cho kết quả khác nhau.
Nhóm gồm cá chép, ếch, bồ câu, mèo. Đặc điểm "có xương sống" hay "có lông vũ" dùng tốt hơn cho bước 1?
Hướng dẫn giải
2 🧭 Dùng khoá cho sẵn để tra tên
Khoá mẫu cho bốn con vật
| Bước | Nếu CÓ | Nếu KHÔNG |
|---|---|---|
| 1. Có lông vũ? | Chim bồ câu | Sang bước 2 |
| 2. Có lông mao (lông mềm phủ thân)? | Mèo | Sang bước 3 |
| 3. Có vây? | Cá chép | Ếch |
Dạng bài
Tra tên bằng khoá
- 1 Bắt đầu ở bước 1, đọc câu hỏi.
- 2 Xem sinh vật có hay không đặc điểm ấy, rồi theo chỉ dẫn của vế đó.
- 3 Lặp lại cho tới khi gặp tên sinh vật.
- 4 Kiểm tra: đối chiếu tên tìm ra với mọi đặc điểm đã trả lời, phải khớp hết ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng khoá nào cũng đúng với mọi sinh vật. Con rắn (không lông vũ, không lông mao, không vây) cũng bị khoá mẫu xếp thành "ếch", vì khoá chỉ được lập cho bốn con vật kia.
Một con vật không có lông vũ, không có lông mao, không có vây, có bốn chân. Dùng khoá mẫu để tra tên.
Hướng dẫn giải
3 🌳 Xây khoá lưỡng phân
Dạng bài
Xây khoá cho một nhóm sinh vật
- 1 Chọn một đặc điểm một số có, một số không, tách nhóm làm hai.
- 2 Với từng nhóm con lớn hơn một sinh vật, lặp lại bước 1 bằng đặc điểm mới.
- 3 Dừng khi mỗi nhánh chỉ còn đúng một sinh vật (còn hai thì chưa xong).
- 4 Kiểm tra: đếm số bước chia, phải bằng số sinh vật trừ 1 ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chia một bước thành ba nhánh. "Lưỡng phân" là chia hai, nhóm lớn thì chia thành nhiều bước hai nhánh.
Nhóm: cá chép, ếch, bồ câu, mèo, rắn. Bước 1 dùng "có chân hay không" thì nhánh "không chân" còn cá chép và rắn. Chọn đặc điểm nào tách tiếp hai con này, và cả khoá cần bao nhiêu bước chia?
Hướng dẫn giải
Vì sao n sinh vật cần n − 1 bước?
- ✦Lúc đầu cả nhóm là một khối. Mỗi bước chia tách một khối thành hai khối, nên số khối tăng thêm đúng 1.
- ✦Cần có n khối (mỗi sinh vật một khối). Từ 1 khối lên n khối thì phải tăng n − 1 lần, tức n − 1 bước.
4 🧪 Thực hành: lập khoá cho vật quanh bạn
Dạng bài
Lập và thử khoá cho bốn vật
- 1 Chọn bốn vật có thể nhìn kĩ cùng lúc: bốn loại lá cây, hoặc bốn đồ dùng học tập (không dùng lửa hay hoá chất).
- 2 Quan sát và ghi cho mỗi vật vài đặc điểm có hoặc không: lá có răng cưa, lá xẻ thuỳ, có cuống dài…
- 3 Chọn đặc điểm chia bốn vật thành hai nhóm; mỗi nhóm lớn hơn một vật thì chọn thêm đặc điểm mới.
- 4 Kiểm tra: đưa khoá cho một bạn chưa biết bạn chọn vật nào, bạn ấy tra ra cùng tên ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Dừng khi nhóm còn hai vật. Chưa tách tiếp thì khoá chưa tra ra được tên từng vật.
Bạn lập khoá cho ba loại lá. Bước 1 hỏi "lá đẹp không". Bạn bên cạnh trả lời khác bạn. Sửa thế nào?
Hướng dẫn giải
Kết quả cần thấy, lỗi hay gặp
| Cần thấy | Lỗi hay gặp |
|---|---|
| Bốn vật dẫn tới bốn tên khác nhau | Hai vật cùng ra một nhánh cuối |
| Số bước chia là 3 (4 trừ 1) | Dùng đặc điểm cả nhóm đều có |
| Bạn khác tra ra cùng kết quả | Đặc điểm mơ hồ như "to", "đẹp" |
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Khoá lưỡng phân là gì
- 1Nhận biết
"Lưỡng phân" trong khoá lưỡng phân có nghĩa là:
- 2Nhận biết
Khoá lưỡng phân dùng để:
- 3Thông hiểu
Đặc điểm nào dùng được trong khoá lưỡng phân?
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Mỗi bước của khoá lưỡng phân chia nhóm thành ba phần cho nhanh.
b)Khoá lưỡng phân cho biết các loài trong cùng nhánh chắc chắn là họ hàng gần.
c)Đặc điểm "có hoa" trả lời được có hoặc không nên dùng được.
- 5Vận dụng
Nhóm gồm cá chép, ếch, bồ câu, mèo. Bạn nào chọn đặc điểm tốt cho bước 1? An chọn "có xương sống"; Bình chọn "có lông vũ"; Chi chọn "con nào dễ thương hơn".
Dùng khoá tra tên
- 1Nhận biết
Khi dùng khoá lưỡng phân, bạn bắt đầu ở:
- 2Thông hiểu
Khoá mẫu: 1. Có lông vũ? Có: chim bồ câu; Không: sang 2. 2. Có lông mao? Có: mèo; Không: sang 3. 3. Có vây? Có: cá chép; Không: ếch. Con vật có lông mao, không có lông vũ sẽ ra tên:
- 3Thông hiểu
Cũng với khoá mẫu trên (bồ câu, mèo, cá chép, ếch), con ếch phải qua bao nhiêu câu hỏi mới ra tên?
- 4Vận dụng
Dùng khoá mẫu trên (bước 1 lông vũ, bước 2 lông mao, bước 3 vây; ra bồ câu, mèo, cá chép, ếch) cho một con rắn: không lông vũ, không lông mao, không vây. Kết quả và nhận xét đúng là:
- 5Vận dụng
Khoá mẫu trên có 4 sinh vật. Hỏi con nào phải qua ÍT câu hỏi nhất mới ra tên, và bao nhiêu câu?
Xây khoá và đếm bước
- 1Nhận biết
Để phân biệt 5 sinh vật, khoá lưỡng phân cần bao nhiêu bước chia?
- 2Thông hiểu
Xếp các việc khi xây khoá lưỡng phân theo thứ tự hợp lí:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 3Thông hiểu Khoá lưỡng phân cho 8 sinh vật cần bước chia.
- 4Vận dụng Một khoá lưỡng phân có tất cả 9 bước chia. Khoá đó phân biệt được sinh vật.
- 5Vận dụng
Nhóm: cá chép, ếch, bồ câu, mèo, rắn. Bước 1 "có chân hay không" cho nhánh không chân gồm cá chép và rắn. Đặc điểm nào tách tiếp hai con này?
Thực hành lập khoá
- 1Thông hiểu
Khi lập khoá cho bốn loại lá, đặc điểm nào phù hợp nhất?
- 2Thông hiểu
Lập xong khoá, cách kiểm tra hợp lí nhất là:
- 3Thông hiểu
Khoá lập cho 4 vật nhưng chỉ có 2 bước chia. Điều gì xảy ra?
- 4Vận dụng
Hai bạn lập khoá cho cùng ba loại lá. Bạn X ở bước 1 hỏi "lá có răng cưa không". Bạn Y hỏi "lá có màu xanh không", mà cả ba lá đều xanh. Nhận xét nào đúng?
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra hay cho một khoá lưỡng phân có sẵn rồi yêu cầu tra tên một sinh vật, hoặc cho vài sinh vật và hỏi đặc điểm nào dùng được cho bước 1.
- •Câu vận dụng thường là xây khoá cho 3–5 sinh vật hoặc tính số bước chia (n − 1). Bẫy quen thuộc: dùng đặc điểm mơ hồ, đặc điểm cả nhóm đều có, hoặc chia ba nhánh.
- •Là nền cho việc nhận dạng thực vật và động vật ở các chủ điểm sau của lớp 6, và cho cách tư duy phân loại theo đặc điểm ở KHTN 7–9.
30. Vi khuẩn