Chủ điểm 26 · 🧬 Sinh học ⭐ Hay ra kiểm tra

Sự lớn lên và sinh sản của tế bào

Mô tả được vòng lớn lên rồi phân chia của tế bào, tính được số tế bào con sau n lần phân chia, và giải thích vì sao cơ thể lớn lên và vết thương lành.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 20

⚡ Nhớ nhanh

1Tế bào lớn lên bằng cách lấy chất dinh dưỡng, tăng dần kích thước, nhưng không lớn mãi. Tới một giới hạn, nó phân chia.
2Phân chia: một tế bào mẹ thành hai tế bào con. Hai tế bào con lại lớn lên rồi lại phân chia: 1 → 2 → 4 → 8 → 16…
3Từ một tế bào, sau n lần phân chia được 2ⁿ tế bào con. Mỗi lần phân chia là gấp đôi.
4Nếu bắt đầu từ k tế bào thì sau n lần có k · 2ⁿ tế bào.
5Cơ thể lớn lên chủ yếu vì SỐ tế bào tăng, không phải vì mỗi tế bào phình to. Phân chia còn giúp thay tế bào già, chết và làm lành vết thương.
6⚠️ Đừng lẫn số lần với số tế bào: có 8 tế bào là sau 3 lần phân chia, không phải 8 lần.

👀 Nhìn là hiểu

Kéo chất dinh dưỡng từ khay thả vào đĩa nuôi: tế bào lớn dần, đủ 4 phần thì tách đôi (tế bào động vật thắt eo rồi rời ra, tế bào thực vật mọc vách ngăn ở giữa). Hai tế bào con mỗi cái chỉ bằng nửa tế bào mẹ rồi lại lớn lên. Bảng đếm số tế bào theo số lần phân chia: 1 → 2 → 4 → … → 2ⁿ.

Kéo vào đĩa (hoặc chạm). Mỗi lần cho ăn, mọi tế bào trong đĩa cùng nhận. Đủ 4 phần thì cả đĩa phân chia.

Đã phân chia n = 0 lần

2⁰ = 1 tế bào

Đã nạp 0/4 phần · mỗi tế bào lớn tới 0,5 so với cỡ trưởng thành

Cỡ mỗi tế bào chỉ đạt tối đa 1 (cỡ trưởng thành), rồi tách đôi: mỗi tế bào con chỉ bằng 0,5, lại lớn lên.

Tổng "khối tế bào" = 1 × 0,5 = 0,5 (tính theo cỡ một tế bào trưởng thành)

n	2ⁿ	Số tế bào
0	1	1
1	2	2
2	2 × 2 = 4	4
3	2 × 2 × 2 = 8	8
4	2 × 2 × 2 × 2 = 16	16
5	2 × 2 × 2 × 2 × 2 = 32	32
6	2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 = 64	64
7	2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 = 128	128

Cơ thể lớn lên nhờ hai việc

Tế bào lớn lên (mỗi lần nạp thêm dinh dưỡng) và tế bào sinh sản bằng cách phân chia (1 thành 2, 2 thành 4…). Số tế bào tăng gấp đôi mỗi lần, còn từng tế bào chỉ lớn tới một cỡ nhất định rồi tách đôi, không to ra mãi.

1 🔄 Tế bào lớn lên rồi phân chia

Khác lớp 4–5 ở đâu

✦Tiểu học biết cơ thể người, cây, con vật lớn lên và sinh sản. Lớp 6 nhìn vào bên trong: cơ thể lớn lên và sinh sản được là nhờ tế bào lớn lên và sinh sản.
✦Lớp 6 tính được số tế bào con (2ⁿ). Chưa học chi tiết bên trong tế bào khi phân chia (để lớp 9).

📈 Lớn lên

Tế bào lấy chất dinh dưỡng, tăng dần kích thước. Chỉ lớn tới một giới hạn, không lớn mãi.

✂️ Phân chia

Một tế bào mẹ tách thành hai tế bào con giống nhau. Không còn tế bào mẹ nữa.

Dạng bài

Kể lại một vòng đời của tế bào

1 Tế bào lấy chất dinh dưỡng và lớn lên.
2 Tới kích thước giới hạn, tế bào phân chia: 1 thành 2.
3 Mỗi tế bào con nhỏ hơn tế bào mẹ, nên lại phải lớn lên trước khi chia tiếp.
4 Kiểm tra: sau mỗi lần phân chia số tế bào gấp đôi, tế bào mẹ không còn ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ tế bào mẹ vẫn còn sau khi chia nên được 3 tế bào. Tế bào mẹ chia thành hai tế bào con, một lần phân chia cho đúng 2.

🔁

Làm mẫu

Ngay sau khi phân chia, hai tế bào con mỗi cái chỉ bằng khoảng nửa tế bào mẹ. Muốn phân chia tiếp, trước hết chúng phải làm gì?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🔢 Đếm tế bào con: 2ⁿ

Số tế bào sau mỗi lần phân chia (bắt đầu từ 1 tế bào)

Số lần phân chia	Phép tính	Số tế bào
0	2⁰	1
1	2¹	2
2	2²	4
3	2³	8
4	2⁴	16
5	2⁵	32
10	2¹⁰	1 024

Dạng bài

Tính số tế bào con

1 Xác định số tế bào ban đầu k và số lần phân chia n.
2 Mỗi lần phân chia thì gấp đôi: số tế bào = k · 2ⁿ, với k là số tế bào ban đầu (từ 1 tế bào thì k là 1).
3 Tính 2ⁿ bằng cách gấp đôi từng lượt: 2, 4, 8, 16, 32…
4 Kiểm tra: đếm ngược, chia đôi mãi về k, đúng n lần ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy số tế bào làm số lần phân chia (thấy 8 tế bào thì nói 8 lần). Hỏi "gấp đôi mấy lượt thì ra 8?": 2 → 4 → 8, tức 3 lần.

🧫

Làm mẫu

Ba tế bào cùng phân chia 4 lần liên tiếp. Có tất cả bao nhiêu tế bào con?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dạng bài

Tìm số lần phân chia từ số tế bào

1 Bắt đầu từ một tế bào, đã biết số tế bào cuối.
2 Chia đôi liên tiếp số cuối cho tới khi về 1.
3 Đếm số lượt chia đôi: đó là số lần phân chia.
4 Kiểm tra: gấp đôi lại số lượt ấy phải ra đúng số tế bào cuối ✓.

🔍

Làm mẫu

Từ một tế bào mẹ thu được 64 tế bào con. Đã phân chia mấy lần?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 🌱 Vì sao cơ thể lớn lên?

Hai cách "lớn lên" khác nhau

	Tế bào lớn lên	Cơ thể lớn lên
Do đâu	Lấy chất, phình to dần	Chủ yếu do số tế bào tăng
Có giới hạn không	Có, không lớn mãi	Lớn tới khi trưởng thành
Việc nào lo	Một tế bào	Phân chia của rất nhiều tế bào

Dạng bài

So sánh hai cơ thể lớn nhỏ khác nhau

1 Cùng loại tế bào thì kích thước tế bào gần như nhau, dù cơ thể lớn hay nhỏ.
2 Vậy phần lớn chênh lệch kích thước cơ thể không nằm ở kích thước tế bào.
3 Nó nằm ở số tế bào: cơ thể lớn có nhiều tế bào hơn.
4 Kiểm tra: cơ thể lớn lên theo tuổi là vì tế bào phân chia thêm ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng cơ thể lớn lên vì mỗi tế bào phình to dần. Tế bào chỉ lớn tới giới hạn rồi phải phân chia.

🐘

Làm mẫu

Bạn A nói voi to hơn chuột vì tế bào voi to hơn rất nhiều. Bạn B nói vì voi có nhiều tế bào hơn rất nhiều. Ai đúng?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 🩹 Thay tế bào cũ, làm lành vết thương

Ba ý nghĩa của sự phân chia tế bào

✦Giúp cơ thể lớn lên.
✦Thay thế tế bào già, tế bào chết.
✦Làm lành vết thương: tế bào quanh chỗ mất phân chia, tế bào con lấp dần khoảng trống.
✦⚠️ Không phải tế bào nào cũng phân chia mãi: ở người, tế bào thần kinh gần như không phân chia sau khi trưởng thành.

Dạng bài

Giải thích một hiện tượng bằng lớn lên và phân chia

1 Tìm chỗ mất hoặc thiếu tế bào (vết đứt, tế bào da già rụng).
2 Hỏi: tế bào ở đó có phân chia được không?
3 Có ⇒ tế bào còn lại lớn lên rồi phân chia tạo tế bào mới lấp chỗ trống.
4 Kiểm tra: nếu tế bào gần như không phân chia (thần kinh) thì tổn thương khó hồi phục ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng mọi tế bào trong cơ thể đều phân chia liên tục. Tế bào thần kinh trưởng thành gần như không phân chia, nên tổn thương thần kinh rất khó hồi phục.

🩹

Làm mẫu

Vì sao vết đứt tay nhỏ vài ngày là lành?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🔄

Lớn lên rồi phân chia

1
Nhận biết
Tế bào lớn lên bằng cách:
2
Thông hiểu
Khi một tế bào đã lớn tới giới hạn thì nó:
3
Thông hiểu
Xếp các bước trong vòng đời của tế bào theo đúng thứ tự:

Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
4
Vận dụng
Dưới kính có hai tế bào cùng loại: X đã lớn hết cỡ, Y vừa mới tách ra từ một lần phân chia. Tế bào nào sắp phân chia tiếp, và vì sao?

🔢

Đếm tế bào con (câu tính)

1
Nhận biết Một tế bào phân chia 3 lần liên tiếp tạo ra tế bào con.
2
Thông hiểu Một tế bào phân chia 5 lần liên tiếp tạo ra tế bào con.
3
Thông hiểu
Từ một tế bào mẹ thu được 64 tế bào con. Số lần phân chia là:
4
Thông hiểu Một tế bào phân chia 10 lần liên tiếp tạo ra tế bào con.
5
Vận dụng Ba tế bào cùng phân chia 4 lần liên tiếp. Tổng số tế bào con là .
6
Vận dụng
Một vi khuẩn cứ 20 phút phân chia một lần (giả sử mọi vi khuẩn đều phân chia, không con nào chết). Sau 2 giờ từ 1 vi khuẩn có:
7
Vận dụng Một tế bào phân chia liên tiếp. Ở lần phân chia thứ 5, số tế bào tăng thêm tế bào so với sau lần thứ 4.

🌱

Cơ thể lớn lên

1
Nhận biết
Cơ thể một đứa trẻ lớn lên chủ yếu nhờ:
2
Thông hiểu
So tế bào da của một con gà con với tế bào da của gà trưởng thành, điều gì gần như giống nhau, điều gì khác nhiều?
3
Thông hiểu
Đúng hay sai?

a)Tế bào có thể lớn mãi mà không phân chia.

b)Một lần phân chia từ một tế bào mẹ cho hai tế bào con.

c)Sau khi phân chia, vẫn còn tế bào mẹ cùng với hai tế bào con.
4
Vận dụng
Hai cây rau cùng loài: cây một cao 10 cm, cây hai cao 40 cm. Đo thấy tế bào lá của hai cây to gần như nhau. Vì sao cây hai cao hơn?

🩹

Thay thế và làm lành

1
Nhận biết
Ý nghĩa nào KHÔNG thuộc sự phân chia của tế bào?
2
Thông hiểu
Vết xước nhỏ trên da tự lành chủ yếu vì:
3
Thông hiểu
Lớp da ngoài cùng liên tục bong ra từng mảng rất nhỏ mà da không mỏng đi vì:
4
Vận dụng
Da bị trầy thì vài ngày mọc lại, còn khi một số tế bào thần kinh trong não bị chết thì rất khó hồi phục. Giải thích hợp lí nhất là:

🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?

•Kiểm tra hay hỏi tính số tế bào con sau n lần phân chia (2ⁿ) và tìm ngược số lần từ số tế bào. Bẫy quen thuộc là lẫn số lần với số tế bào, và quên đề cho nhiều tế bào ban đầu.
•Câu giải thích thường là vì sao vết thương lành hoặc cơ thể lớn lên nhờ đâu: nhớ chữ "số tế bào tăng do phân chia".
•Là nền cho sinh sản và phát triển của sinh vật ở KHTN 7 và cho phân bào ở KHTN 9.

Có đề cô giao? Tải lên để làm thử

Chủ điểm tiếp theo
27. Cơ thể đơn bào, đa bào và các cấp tổ chức