Ngữ văn lớp 6
Chủ điểm 3 · Học kỳ 1

Yêu thương và chia sẻ — truyện kể ngôi thứ ba

Nhận ra người kể chuyện ngôi thứ ba, tìm được chi tiết tả nhân vật qua ngoại hình, hành động, lời nói, ý nghĩ để nói về tính cách, dùng cụm danh từ, cụm động từ, cụm tính từ cho câu rõ hơn và viết bài kể lại một trải nghiệm.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 3

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Người kể ngôi thứ ba giấu mình, không xưng "tôi", gọi nhân vật bằng tên hoặc "em", "nó"… Người kể ấy biết hết: cả việc làm lẫn điều nhân vật nghĩ trong lòng.
  • 2Nhà văn tả nhân vật qua 4 ngả: ngoại hình (dáng người, gương mặt, quần áo), hành động (việc làm, cử chỉ), lời nói (nói với người khác hoặc tự nói một mình), ý nghĩ, cảm xúc (thế giới bên trong).
  • 3Muốn biết nhân vật là người thế nào: gom chi tiết từ cả 4 ngả, xem chúng cùng chỉ về nét tính cách nào.
  • 4Hai truyện trong bài đều kể về trẻ em nghèo giữa mùa đông và tấm lòng biết yêu thương, sẻ chia (hoặc thiếu nó) của người xung quanh.
  • 5Tiếng Việt: thay một từ bằng cụm danh từ, cụm động từ, cụm tính từ làm thành phần chính của câu ⇒ câu nói được nhiều thông tin hơn. Cụm từ gồm phụ trước – trung tâm – phụ sau.
  • 6Viết: kể lại một trải nghiệm ở ngôi thứ nhất = giới thiệu → kể diễn biến theo trình tự, có chi tiết thời gian, nơi chốn, nhân vật → cảm xúc và điều rút ra.

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

Cô bé bán diêm

An-đéc-xen · Truyện của nhà văn Đan Mạch Han Cri-xti-an An-đéc-xen (thế kỉ XIX); SGK dùng một bản dịch tiếng Việt.

Bản dịch có bản quyền 📖 Bạn đọc bản dịch trong SGK — trang này chỉ tóm tắt và đặt câu hỏi.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

  • 🤔 Đêm giao thừa với bạn là những gì: ánh đèn, mâm cơm, tiếng cười? Thử nghĩ xem có ai phải đón đêm ấy một mình ngoài đường không.

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

  1. 📍 Mấy đoạn đầu

    Cô bé ở ngoài đường trong đêm nào, thời tiết ra sao? Tìm những chi tiết tả trang phục, dáng vẻ của em.

  2. 📍 Đoạn em ngồi nép góc tường

    Vì sao cô bé không dám về nhà? Từ khi bà mất, gia đình em sa sút thế nào?

  3. 📍 Bốn lần quẹt diêm

    Mỗi lần quẹt diêm, cô bé thấy gì? Ghi lại đúng thứ tự.

  4. 📍 Sau khi nến bay lên thành sao

    Ngôi sao đổi ngôi làm cô bé nhớ tới lời ai? Lời ấy báo trước điều gì?

  5. 📍 Đoạn kết, sáng mùng một

    Mọi người thấy gì ở xó tường? Họ hiểu chuyện ra sao?

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Xem mẫu rồi bấm "Tự chơi": kéo từng chi tiết về nhân vật vào ngăn ngoại hình, hành động, lời nói hay ý nghĩ; xếp xong thì chọn nét tính cách mà cả bốn ngăn cùng cho thấy.

Chi tiết về Tùng

Tùng gầy nhom, tóc cắt ngắn lởm chởm, đôi mắt sáng.

Chi tiết đầu: Tùng gầy nhom, tóc lởm chởm.

1 🧒 Người kể ngôi thứ ba và cách tả nhân vật

Cần nhớ

  • ✦Ngôi thứ ba: người kể không xuất hiện trong truyện, gọi nhân vật bằng tên ("Sơn", "chị Lan") hoặc "em", "nó". Người kể biết hết nên kể được cả điều nhân vật nghĩ.
  • ✦Ngôi thứ nhất (bài 1): người kể xưng "tôi", là một nhân vật — chỉ biết chắc điều chính mình thấy, nghĩ.
  • ✦Tả nhân vật qua 4 ngả: ngoại hình (dáng, mặt, tóc, quần áo), hành động (việc làm, cử chỉ), lời nói (nói với người khác — đối thoại, hoặc tự nói một mình — độc thoại), ý nghĩ, cảm xúc (thế giới nội tâm).
  • ✦Một chi tiết về quần áo vẫn là ngoại hình dù câu có chữ "mặc": nó cho biết nhân vật trông thế nào, không kể việc nhân vật làm.

Bốn ngả tả nhân vật — ví dụ tự đặt

NgảHỏiVí dụ
👀 Ngoại hìnhTrông thế nào?Thằng bé gầy nhom, chiếc áo len cũ đã sổ chỉ ở khuỷu tay.
🏃 Hành độngLàm gì?Nó cởi khăn quàng, quấn vào cổ em gái.
💬 Lời nóiNói gì?– Anh không lạnh đâu, em cứ quàng đi.
💭 Ý nghĩ, cảm xúcNghĩ gì, thấy gì trong lòng?Nó nghĩ: em mà ốm thì mẹ lại phải nghỉ làm.
🎯 Rút raCả bốn cùng nói gì?Một người anh thương em, biết nhận phần thiệt về mình.

Dạng bài

Nhận xét một nhân vật

  1. 1 Gom chi tiết về nhân vật, xếp vào 4 ngả: ngoại hình, hành động, lời nói, ý nghĩ.
  2. 2 Xem các chi tiết cùng chỉ về nét tính cách nào; gọi tên nét ấy bằng một hai từ (tốt bụng, ngây thơ, nhút nhát…).
  3. 3 Chọn 1–2 chi tiết đắt nhất làm dẫn chứng, nói vì sao nó cho thấy nét ấy.
  4. 4 Nói thái độ của người kể (thương, quý, trách…) và cảm nghĩ của bạn.

⚠️ Bẫy hay gặp: Kể lại cả truyện rồi viết thêm "Sơn là người tốt". Nhận xét nhân vật thì phải gọi tên nét tính cách và chỉ ra chi tiết cho thấy nét ấy.

🧥
Làm mẫu

Nhận xét nhân vật Sơn trong "Gió lạnh đầu mùa".

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🧱 Cụm danh từ

Cần nhớ

  • ✦Chủ ngữ, vị ngữ có thể chỉ là một từ, cũng có thể là một cụm từ. Dùng cụm từ thì câu cho biết nhiều điều hơn: "Gió thổi." → "Những cơn gió bấc đầu mùa thổi ràn rạt qua mái tranh."
  • ✦Cụm danh từ = danh từ trung tâm + các từ đi kèm bổ nghĩa cho nó. Dạng đủ có 3 phần: phụ trước – trung tâm – phụ sau.
  • ✦Phụ trước thường chỉ số lượng: những, các, mọi, mấy, tất cả, một, hai, ba…
  • ✦Phụ sau thường nêu đặc điểm của sự vật hoặc vị trí của nó trong không gian, thời gian: này, ấy, kia, đó, đầu ngõ, năm ngoái…

Cụm danh từ — ví dụ tự đặt

Phụ trướcTrung tâmPhụ sau
mấyhọc tròáo vá vai
tất cả nhữngngườiqua đường hôm ấy
mộtđêmđông giá buốt
—khăn quànglen đỏ của bà
cácbạnlớp bên ấy
Tìm trung tâm trước

Hỏi: cả cụm nói về ai, cái gì? "tất cả những người qua đường hôm ấy" nói về người ⇒ "người" là trung tâm, trước nó là số lượng, sau nó là đặc điểm và thời gian.

Cụm danh từ ≠ cụm động từ

"những bước chân vội vã" là cụm danh từ (nói về bước chân). "bước vội vã trên đường" là cụm động từ (nói về việc bước). Tên cụm theo từ trung tâm.

3 🔗 Cụm động từ, cụm tính từ

Cần nhớ

  • ✦Cụm động từ = động từ trung tâm + từ đi kèm. Phụ trước thêm ý thời gian (đã, đang, sẽ, vừa), tiếp diễn (vẫn, cứ, còn, cũng), khẳng định, phủ định (có, không, chưa, chẳng). Phụ sau chỉ đối tượng, địa điểm, thời gian… của hoạt động.
  • ✦Cụm tính từ = tính từ trung tâm + từ đi kèm. Phụ trước thêm ý mức độ (rất, hơi, khá), thời gian, tiếp diễn (đã, sắp, vẫn, còn). Phụ sau chỉ phạm vi, mức độ (giỏi về môn vẽ, lạnh lắm, đẹp quá).
  • ✦Một vị ngữ có thể là chuỗi nhiều cụm động từ nối nhau: "Bà đặt rổ rau xuống, phủi tay, đứng dậy." ⇒ hành động nối tiếp, nhanh, rõ như đang xem phim.

Ví dụ tự đặt

LoạiPhụ trướcTrung tâmPhụ sau
Cụm động từđãmangchiếc áo cũ ra chợ
Cụm động từvẫnđứngbên gốc bàng
Cụm động từchưaăncơm tối
Cụm tính từrấtlạnh—
Cụm tính từvẫnấmnhư ngày nào
Cụm tính từ—giỏivề môn vẽ
"không" đứng trước động từ

"không mang áo" — "không" là phụ trước, thêm ý phủ định; trung tâm vẫn là "mang".

"lắm" đứng sau tính từ

"buồn lắm" — "lắm" là phụ sau, chỉ mức độ; trung tâm là "buồn". "rất buồn" thì từ chỉ mức độ đứng trước.

4 ✍️ Viết: kể lại một trải nghiệm

Dạng bài

Dàn ý bài kể lại một trải nghiệm

  1. 1 Mở bài: giới thiệu trải nghiệm định kể (vì sao nó đáng nhớ). Kể ở ngôi thứ nhất, xưng "tôi" hoặc "mình" — giữ một cách xưng từ đầu tới cuối.
  2. 2 Thân bài, phần đầu: thời gian, nơi chốn, những người có mặt.
  3. 3 Thân bài, phần chính: kể các sự việc theo trình tự hợp lí (trước – sau, nguyên nhân – kết quả); chen chi tiết miêu tả và cảm xúc của mình.
  4. 4 Kết bài: cảm xúc lúc này và điều bạn rút ra, trải nghiệm ấy quan trọng với bạn thế nào.

⚠️ Bẫy hay gặp: Liệt kê sự việc như bản tin ("Mình bị hỏng xe. Có bác giúp. Mình về nhà.") mà không có chi tiết miêu tả, không có cảm xúc — người đọc không thấy trải nghiệm ấy đáng nhớ ở đâu.

🌧️
Làm mẫu

Đề: Kể lại một lần bạn được giúp đỡ khi gặp khó khăn.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Nói và nghe

  • ✦Kể về một trải nghiệm trước lớp: ghi ra mảnh giấy nhỏ vài ý chính (thời gian, nơi chốn, sự việc, cảm xúc) để không quên; nói với nét mặt, cử chỉ hợp câu chuyện, có thể kèm tranh ảnh; người nghe ghi lại điều thích và điều muốn hỏi.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🧒

Người kể và nhân vật

  1. 1
    Nhận biết

    "Cô bé bán diêm" và "Gió lạnh đầu mùa" được kể bằng lời của người kể chuyện ngôi thứ mấy?

  2. 2
    Nhận biết

    Chi tiết nào tả NGOẠI HÌNH nhân vật?

  3. 3
    Thông hiểu

    Lần quẹt diêm thứ hai, cô bé thấy bàn ăn có ngỗng quay. Ảo ảnh ấy nói lên mong ước gì?

  4. 4
    Thông hiểu

    Câu tự đặt sau tả nhân vật qua ngả nào? "Nhìn bạn co ro, Minh chợt thấy chiếc áo khoác trên người mình ấm quá, ấm đến áy náy."

  5. 5
    Vận dụng

    Ý nào nói đúng nhất điểm KHÁC giữa chuyện của cô bé bán diêm và chuyện của bé Hiên?

🧱

Cụm danh từ

  1. 1
    Nhận biết

    Trong câu "Mấy học trò áo vá vai đứng nép bên hàng rào.", cụm danh từ làm chủ ngữ là gì?

  2. 2
    Thông hiểu Chọn DANH TỪ TRUNG TÂM của cụm danh từ làm chủ ngữ trong mỗi câu.

    . .

  3. 3
    Thông hiểu

    Trong cụm "khăn quàng len đỏ của bà", phần phụ sau "len đỏ của bà" cho biết gì?

  4. 4
    Vận dụng

    Câu nào cho người đọc nhiều thông tin nhất về cảnh vật?

🔗

Cụm động từ, cụm tính từ

  1. 1
    Nhận biết

    Cụm từ nào là CỤM ĐỘNG TỪ?

  2. 2
    Thông hiểu

    Trong cụm "đã mang chiếc áo cũ ra chợ", từ "đã" bổ sung ý nghĩa gì cho động từ "mang"?

  3. 3
    Thông hiểu

    Trong cụm "lạnh lắm", từ "lắm" là gì?

  4. 4
    Thông hiểu Chọn TÍNH TỪ TRUNG TÂM của các cụm tính từ trong câu.

    , .

  5. 5
    Vận dụng

    "Mẹ cầm chiếc áo lên, lật mặt trong ra, vuốt cho phẳng, gấp lại." Vị ngữ là một chuỗi cụm động từ. Cách viết ấy có tác dụng gì?

✍️

Viết bài kể lại trải nghiệm

  1. 1
    Nhận biết

    Xếp các phần của bài kể lại một trải nghiệm theo đúng thứ tự.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu

    Bài kể lại trải nghiệm của chính bạn nên kể ở ngôi nào, xưng thế nào?

  3. 3
    Thông hiểu

    Câu nào làm bài kể sinh động nhất?

  4. 4

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 150–200 chữ kể lại một lần bạn chia sẻ một món đồ, một việc làm với ai đó (hoặc được ai đó chia sẻ). Kể ở ngôi thứ nhất, có ít nhất một cụm danh từ làm chủ ngữ.

    0 chữ / tối thiểu 120

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề kiểm tra

Văn bản không có trong SGK — đúng như phòng thi. Đọc kĩ một lượt rồi trả lời.

🖍️

Hộp bút màu hai mươi bốn cây

Hộp bút màu hai mươi bốn cây (truyện do Học liệu STEAM viết để luyện đọc) Sinh nhật mười hai tuổi, Na được bố tặng một hộp bút màu hai mươi bốn cây. Hộp sắt in hình con cá voi xanh, mở nắp ra là cả một cầu vồng xếp hàng thẳng tắp. Na quý lắm. Cây nào cùn, em gọt thật khẽ; cây nào rơi, em nhặt lên thổi bụi rồi mới cất. Đầu học kì, lớp có thêm một bạn mới tên Thảo, ngồi ngay cạnh Na. Thảo gầy, nước da sạm nắng, chiếc cặp vải đã bạc màu, quai đeo khâu lại bằng chỉ trắng. Giờ Mĩ thuật đầu tiên, cô giáo cho cả lớp vẽ tranh "Mùa thu quê em". Na mở hộp bút. Thảo lặng lẽ lấy ra ba mẩu sáp màu ngắn tũn: một đỏ, một vàng, một nâu. Na liếc sang. Tranh của Thảo có cánh đồng, có con đường đất, có một mái nhà nhỏ; nhưng bầu trời vẫn để trắng, cây cối chẳng có lấy một chiếc lá xanh. Thảo cầm mẩu sáp vàng tô đi tô lại một góc giấy, rồi thôi, ngồi im. "Hay mình cho bạn ấy dùng chung?" Na nghĩ. Rồi em lại nghĩ: "Nhỡ bạn ấy ấn mạnh làm gãy ngòi thì sao?" Bàn tay Na cứ đặt lên nắp hộp, mở ra rồi lại đóng vào. Hết nửa giờ, Na đẩy cả hộp bút sang giữa bàn: – Thảo dùng chung với tớ nhé. Màu xanh da trời ở hàng trên cùng ấy. Thảo ngước lên, mắt sáng rỡ, rồi lại ngập ngừng: – Thật không? Tớ… tớ sẽ tô nhẹ tay. Hai đứa chụm đầu vào nhau. Thảo vẽ những đám mây trôi trên đồng lúa chín, vẽ cả đàn cò trắng bay về phía chân trời. Cô giáo đi qua, dừng lại rất lâu bên bức tranh ấy. Cuối buổi, Na mở hộp bút. Cây màu xanh da trời ngắn đi một chút, nhưng vẫn nằm đúng chỗ, ngòi được gọt nhọn cẩn thận. Bên cạnh có một mẩu giấy gấp tư: "Cảm ơn Na. Đây là lần đầu tớ vẽ được bầu trời quê tớ." Chiều hôm ấy, Na đi về mà thấy con đường quen như rộng ra, sáng hơn. Em hiểu rằng hộp bút của mình vừa có thêm một màu nữa, một màu không có tên trong hai mươi bốn cây kia.

  1. 1
    Nhận biết

    Truyện được kể bằng lời của người kể chuyện ngôi thứ mấy?

  2. 2
    Nhận biết

    Chi tiết nào tả NGOẠI HÌNH của Thảo?

  3. 3
    Thông hiểu

    Hai ý nghĩ của Na và cử chỉ "mở ra rồi lại đóng vào" cho thấy điều gì?

  4. 4
    Thông hiểu

    Chi tiết cây màu xanh "vẫn nằm đúng chỗ, ngòi được gọt nhọn cẩn thận" cho thấy Thảo là người thế nào?

  5. 5
    Thông hiểu

    "Một màu không có tên trong hai mươi bốn cây kia" là gì?

  6. 6
    Vận dụng

    Truyện này gần với "Gió lạnh đầu mùa" của Thạch Lam ở điểm nào?

  7. 7

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 120 chữ nêu cảm nhận của bạn về nhân vật Na.

    0 chữ / tối thiểu 90

🎯 Bài này hay ra kiểm tra thế nào?

  • •Đề kiểm tra giữa kì, cuối kì thường dùng một truyện ngắn ngoài SGK kể ở ngôi thứ ba — phần "Luyện văn bản mới" ở trên luyện đúng tình huống đó.
  • •Câu hỏi đọc hiểu hay có: xác định ngôi kể; tìm chi tiết tả ngoại hình, hành động, lời nói, ý nghĩ của nhân vật; nhận xét tính cách nhân vật; chỉ ra cụm danh từ, cụm động từ, cụm tính từ và tác dụng; nêu bài học rút ra.
  • •Phần viết hay có đoạn văn cảm nhận về một nhân vật hoặc bài kể lại một trải nghiệm của bản thân.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
4. Quê hương yêu dấu — ca dao, thơ lục bát