Ngữ văn lớp 6
Chủ điểm 4 · Học kỳ 1

Quê hương yêu dấu — ca dao, thơ lục bát

Nhận ra số tiếng, vần, nhịp, bằng trắc của thơ lục bát qua ca dao và thơ về quê hương, phân biệt từ đồng âm với từ đa nghĩa, nêu tác dụng của hoán dụ và tập làm một bài thơ lục bát.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 4

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Thơ lục bát đi từng cặp: một dòng 6 tiếng (lục), một dòng 8 tiếng (bát). Đọc thường ngắt nhịp chẵn: 2/2/2, 24, 44.
  • 2Vần: tiếng 6 dòng sáu vần với tiếng 6 dòng tám; tiếng 8 dòng tám lại vần với tiếng 6 dòng sáu sau — vần nối các dòng như mắt xích.
  • 3Thanh: tiếng 2, 6, 8 là bằng (không dấu, huyền), tiếng 4 là trắc (sắc, hỏi, ngã, nặng). Dòng tám: tiếng 6 và 8 thường một huyền, một không dấu.
  • 4Lục bát biến thể không theo đủ luật: dòng dài ngắn khác, vần, thanh đổi chỗ. Ca dao là thơ trữ tình dân gian, lời giản dị mà bộc lộ thẳng tình cảm.
  • 5Tiếng Việt: từ đồng âm nghe giống mà nghĩa không liên quan; từ đa nghĩa có nhiều nghĩa liên quan nhau. Hoán dụ gọi tên một vật bằng tên vật gần gũi với nó.
  • 6Viết: tập làm thơ lục bát (đếm tiếng, soát vần, thanh) và đoạn văn cảm xúc về một bài lục bát: giới thiệu → cảm xúc về nội dung, nghệ thuật → khái quát.

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

Chùm ca dao về quê hương đất nước

Ca dao · Ba bài ca dao (thơ trữ tình dân gian, không rõ tác giả) về ba vùng đất: Thăng Long – Hà Nội, xứ Lạng và xứ Huế.

Đã hết thời hạn bản quyền 📖 Bạn đọc trong SGK hoặc bất kì bản in nào.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

  • 🤔 Nếu chỉ được dùng hai câu để giới thiệu quê mình với một người bạn ở xa, bạn sẽ nhắc tới cảnh gì, âm thanh gì?

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

  1. 📍 Bài 1

    Bài ca dao nhắc tới những địa danh nào? Chúng thuộc vùng đất nào?

  2. 📍 Bài 1

    Tìm những âm thanh và hình ảnh trong bài. Chúng gợi cảnh vào lúc nào trong ngày?

  3. 📍 Bài 2

    Bài ca dao mở đầu bằng một câu hỏi. Câu hỏi và câu đáp nói gì về đường lên xứ Lạng?

  4. 📍 Bài 3

    Con đò đi qua những nơi nào? Đó là con sông nào?

  5. 📍 Bài 3, hai dòng cuối

    Cảnh đêm trên sông được tả bằng những chi tiết nào?

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Xem trình diễn luật lục bát trên bài ca dao "Gió đưa cành trúc la đà", rồi kéo cụm hai tiếng vào ô trống của bài thơ "Quê em" và bấm "Kiểm tra".

Dòng trên có 6 tiếng: gọi là dòng sáu (lục).

1 🎋 Nhận ra thơ lục bát

Cần nhớ

  • ✦Số tiếng, số dòng: các dòng xếp thành cặp, dòng sáu 6 tiếng, dòng tám 8 tiếng. Bài có thể dài ngắn tuỳ ý, thường kết thúc ở dòng tám.
  • ✦Vần: tiếng 6 dòng sáu ↔ tiếng 6 dòng tám; tiếng 8 dòng tám ↔ tiếng 6 dòng sáu tiếp theo. Vần lục bát là vần bằng.
  • ✦Thanh: tiếng 2 – 4 – 6 (– 8) là B – T – B (– B). Tiếng 1, 3, 5, 7 tự do. Trong dòng tám, tiếng 6 và tiếng 8 cùng bằng nhưng thường một huyền, một không dấu.
  • ✦Nhịp: thường chẵn — 2/2/2, 24, 44; đọc lên êm, đều như lời ru.
  • ✦Lục bát biến thể: đổi số tiếng, chỗ gieo vần, cách phối thanh hay ngắt nhịp. Ca dao có nhiều bài biến thể.

Soi luật trên bài ca dao 1 (Gió đưa cành trúc la đà…)

LuậtỞ bài ca daoNhận xét
Số tiếngDòng 1, 3: 6 tiếng · dòng 2, 4: 8 tiếngHai cặp 6 – 8
Thanh 2-4-6đưa (B) – trúc (T) – đà (B)Đúng B – T – B
Vần lưngđà – gàTiếng 6 dòng sáu ↔ tiếng 6 dòng tám
Vần nốiXương – sương, rồi sương – gươngTiếng 8 dòng tám ↔ tiếng 6 dòng sáu sau
NhịpGió đưa / cành trúc / la đàNhịp chẵn 2/2/2

Dạng bài

Chứng minh một bài thơ viết theo thể lục bát

  1. 1 Đếm tiếng từng dòng: có xếp thành cặp 6 – 8 không?
  2. 2 Gạch chân tiếng 6, tiếng 8, tìm các cặp vần.
  3. 3 Soát thanh tiếng 2, 4, 6 (8): có B – T – B (– B) không?
  4. 4 Đọc to, ngắt nhịp; chỗ nào lệch luật thì ghi rõ (có thể là biến thể).

⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ đếm tiếng rồi kết luận "là lục bát". Phải nêu thêm vần (tiếng nào vần với tiếng nào) — đề hay hỏi đúng chỗ này.

⛰️
Làm mẫu

Chỉ ra dấu hiệu lục bát trong bài ca dao 2 (Đường lên xứ Lạng bao xa?…).

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🔤 Từ đồng âm và từ đa nghĩa

Cần nhớ

  • ✦Từ đồng âm: âm giống nhau, nghĩa khác hẳn, không liên quan. Muốn biết nghĩa nào, phải nhìn các từ đi kèm trong câu.
  • ✦Từ đa nghĩa: một từ có nhiều nghĩa, các nghĩa có liên quan với nhau (thường từ một nghĩa gốc mà ra).
  • ✦Cách thử: hỏi "hai nghĩa này có chung một nét nào không?". Có ⇒ đa nghĩa. Không ⇒ đồng âm.

Ví dụ

TừCâuLoại
câuÔng ngồi câu cá. / Em viết một câu văn.Đồng âm: bắt cá ≠ lời viết trọn ý
đáBé đá quả bóng. / Hòn đá bên đường.Đồng âm: hành động ≠ vật
chânChân em bé. / Chân bàn. / Chân núi.Đa nghĩa: cùng là phần dưới cùng, đỡ cả vật
mũiMũi em. / Mũi dao. / Mũi thuyền.Đa nghĩa: cùng là phần nhô ra phía trước
ngọtQuả cam ngọt. / Lời nói ngọt.Đa nghĩa: cùng gợi cảm giác dễ chịu
Đồng âm

Như hai người trùng tên: gọi giống nhau nhưng không họ hàng gì. "Bàn" (cái bàn) và "bàn" (bàn bạc).

Đa nghĩa

Như một người làm nhiều việc: vẫn là một người. "Mắt" người, "mắt" na, "mắt" lưới — đều là chỗ tròn nhỏ trên bề mặt.

3 🔁 Hoán dụ

Cần nhớ

  • ✦Hoán dụ gọi tên sự vật này bằng tên một sự vật khác gần gũi, đi liền với nó (tương cận), để câu văn gợi hình, gợi cảm hơn.
  • ✦Các kiểu gần gũi hay gặp: bộ phận – toàn thể (bàn tay → người lao động), vật chứa – vật bị chứa (cả lớp → học sinh trong lớp), dấu hiệu, trang phục – người (áo trắng → học sinh), vật – chất liệu.
  • ✦Hoán dụ khác ẩn dụ: ẩn dụ dựa vào chỗ giống nhau (mặt hồ phẳng như gương ⇒ "mặt gương"); hoán dụ dựa vào chỗ đi liền nhau.
  • ✦Nêu tác dụng: hoán dụ chỉ người/vật nào, làm nổi bật nét gì, gợi cảm xúc gì.

Ví dụ tự soạn

CâuHoán dụChỉ cái gì · quan hệ
Cả sân trường reo lên khi lớp em ghi bàn.sân trườngHọc sinh trong sân · vật chứa – vật bị chứa
Những tà áo trắng ríu rít tới trường.tà áo trắngNữ sinh · trang phục – người
Làng có thêm mấy tay thợ giỏi.tayNgười thợ · bộ phận – toàn thể
Đôi bàn chân ấy đi khắp các bản vùng cao.bàn chânNgười đi đường xa, vất vả · bộ phận – toàn thể
Ẩn dụ (Bài 2)

Dựa vào giống nhau. "Mặt gương Tây Hồ": mặt hồ phẳng lặng, sáng giống mặt gương.

Hoán dụ (Bài 4)

Dựa vào đi liền nhau. "Cả xóm thức dậy": người sống trong xóm, không phải vì giống xóm.

4 ✍️ Viết: tập làm thơ lục bát và đoạn văn cảm xúc

Dạng bài

Tập làm một bài thơ lục bát

  1. 1 Chọn đề tài gần với mình (quê hương, gia đình, bạn bè, trường lớp) và một hình ảnh nổi bật nhất.
  2. 2 Viết cặp lục bát đầu: dòng sáu nói hình ảnh, dòng tám mở rộng cảm xúc. Đếm đủ 6 – 8 tiếng.
  3. 3 Soát luật: tiếng 2-4-6 B – T – B, tiếng 6 dòng tám vần với tiếng 6 dòng sáu.
  4. 4 Viết tiếp: tiếng 8 dòng tám đặt "mắt xích" vần cho dòng sáu sau. Đọc to, sai thì đổi từ cùng nghĩa.

⚠️ Bẫy hay gặp: Ham vần mà ghép từ vô nghĩa, hoặc dòng tám chỉ 7, 9 tiếng. Đếm lại bằng ngón tay sau mỗi dòng.

🌾
Làm mẫu

Viết cặp lục bát mở đầu cho bài thơ về cánh đồng quê.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dạng bài

Đoạn văn cảm xúc về một bài thơ lục bát

  1. 1 Mở đoạn: giới thiệu bài thơ (tên, tác giả hoặc "ca dao") và cảm xúc chung.
  2. 2 Thân đoạn: cảm xúc về nội dung chính — bài thơ nói gì, gợi bạn nghĩ gì.
  3. 3 Thân đoạn: cảm nhận một vài nét nghệ thuật — thể lục bát, vần, nhịp, từ ngữ, hình ảnh, biện pháp tu từ. Dẫn từ ngữ trong bài.
  4. 4 Kết đoạn: khái quát ấn tượng, điều bạn mang theo sau khi đọc.

⚠️ Bẫy hay gặp: Kể lại nội dung từng dòng mà không có câu nào nói mình cảm thấy gì. Mỗi ý nên có một câu cảm xúc: "Đọc tới đây, mình thấy…".

Nói và nghe

  • ✦Trình bày suy nghĩ về tình cảm của con người với quê hương: một câu nêu ý chính, 2–3 dẫn chứng (từ bài đã học và trải nghiệm của bạn), có thể đọc vài câu thơ, hát một đoạn; người nghe ghi câu hỏi để trao đổi sau.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🎋

Thơ lục bát

  1. 1
    Nhận biết

    Thơ lục bát xếp các dòng thế nào?

  2. 2
    Nhận biết Trong thơ lục bát, tiếng thứ sáu của dòng sáu vần với tiếng thứ của dòng tám.
  3. 3
    Thông hiểu Chọn hai tiếng hiệp vần ở hai dòng ca dao này.

    ? .

  4. 4
    Thông hiểu

    Dòng sáu nào ĐÚNG luật thanh B – T – B ở tiếng 2, 4, 6?

  5. 5
    Thông hiểu

    Vì sao bài ca dao "Đò từ Đông Ba, đò qua Đập Đá…" được gọi là lục bát biến thể?

  6. 6
    Vận dụng

    Chọn tiếng điền vào chỗ trống cho đúng luật lục bát: "Sáng nay gió thổi qua đồng / Cánh diều no gió lượn ___ giữa mây."

🔤

Từ đồng âm, từ đa nghĩa

  1. 1
    Nhận biết

    Từ đồng âm là những từ thế nào?

  2. 2
    Thông hiểu

    Cặp nào là TỪ ĐỒNG ÂM?

  3. 3
    Thông hiểu

    "Bà ngồi bàn chuyện với mẹ bên cái bàn gỗ." Hai chữ "bàn" trong câu là gì?

  4. 4
    Thông hiểu

    Trong "Đoàn khách dừng lại dưới chân núi", từ "chân" mang nghĩa gì?

  5. 5
    Vận dụng

    Câu nào dùng từ "ngọt" theo nghĩa chuyển (không phải vị của thức ăn)?

🔁

Hoán dụ

  1. 1
    Nhận biết

    Hoán dụ dựa trên quan hệ nào giữa hai sự vật?

  2. 2
    Thông hiểu Chọn từ ngữ dùng theo lối hoán dụ.

    .

  3. 3
    Thông hiểu

    Câu nào có hoán dụ?

  4. 4
    Vận dụng

    "Đôi bàn chân ấy đã đi khắp các bản vùng cao để đưa thư." Hoán dụ "đôi bàn chân" có tác dụng gì?

✍️

Làm thơ, viết đoạn cảm xúc

  1. 1
    Nhận biết

    Xếp các phần của đoạn văn cảm xúc về một bài thơ lục bát theo đúng thứ tự.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu

    Bạn Minh viết: "Sáng nay em dắt trâu ra / Đồng xanh rộng lắm bao la mây trời." Dòng tám sai ở đâu?

  3. 3
    Thông hiểu

    Câu nào hợp nhất để MỞ đoạn văn cảm xúc về bài ca dao "Gió đưa cành trúc la đà…"?

  4. 4

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 150–200 chữ nêu cảm xúc của bạn về bài ca dao "Gió đưa cành trúc la đà / Tiếng chuông Trấn Võ canh gà Thọ Xương…" (Ca dao).

    0 chữ / tối thiểu 130

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề kiểm tra

Văn bản không có trong SGK — đúng như phòng thi. Đọc kĩ một lượt rồi trả lời.

🏡

Hè sang quê ngoại

Hè sang quê ngoại (bài thơ lục bát do Học liệu STEAM viết để luyện đọc) Hè sang em lại thăm quê Con đò chở nắng đi về bến sông. Ngoại ra đón tận đầu đồng Nụ cười móm mém, má hồng nắng mai. Vườn sau bưởi trĩu cành dài Hương thơm theo gió bay ngoài ngõ xa. Chiều về khói bếp quanh nhà Nồi cơm gạo mới thơm ra cả làng. Đêm nằm nghe gió thênh thang Ngoại ru câu hát nhẹ nhàng ngày xưa. Mai về phố, dẫu nắng mưa Lòng còn thơm mãi bữa trưa quê nhà.

  1. 1
    Nhận biết

    Bài thơ được viết theo thể thơ nào?

  2. 2
    Nhận biết

    Ngoại ra đón bạn nhỏ ở đâu?

  3. 3
    Thông hiểu Chọn hai tiếng hiệp vần ở hai dòng đầu.

    , .

  4. 4
    Thông hiểu

    Từ "nắng" trong "Con đò chở nắng" và trong "dẫu nắng mưa" có quan hệ thế nào?

  5. 5
    Thông hiểu

    Bài thơ bộc lộ tình cảm gì của bạn nhỏ?

  6. 6
    Vận dụng

    Bài thơ này giống bài ca dao "Gió đưa cành trúc la đà…" ở điểm nào?

  7. 7

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 120 chữ nêu cảm xúc của bạn về hai dòng cuối: "Mai về phố, dẫu nắng mưa / Lòng còn thơm mãi bữa trưa quê nhà."

    0 chữ / tối thiểu 90

🎯 Bài này hay ra kiểm tra thế nào?

  • •Đề kiểm tra giữa kì, cuối kì thường dùng một bài ca dao hoặc thơ lục bát ngoài SGK cùng chủ đề quê hương, gia đình — phần "Văn bản mới" ở trên luyện đúng tình huống đó.
  • •Câu hỏi đọc hiểu hay có: nhận ra thể thơ và dấu hiệu (số tiếng, vần), chỉ ra tiếng hiệp vần, nêu tác dụng của biện pháp tu từ (ẩn dụ, hoán dụ, so sánh), phân biệt từ đồng âm – đa nghĩa, nêu tình cảm của tác giả.
  • •Phần viết hay có đoạn văn cảm xúc về một bài thơ: giới thiệu → cảm xúc về nội dung → nét nghệ thuật → khái quát.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
5. Những nẻo đường xứ sở — du kí