Ngữ văn lớp 6
Chủ điểm 9 · Học kỳ 2

Khác biệt và gần gũi — văn bản nghị luận

Nhận ra ý kiến, lí lẽ, bằng chứng trong văn bản nghị luận và cách chúng đỡ cho nhau, dùng đúng trạng ngữ và từ ngữ, rồi viết bài trình bày ý kiến về một hiện tượng mình quan tâm.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 8

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Văn bản nghị luận viết ra để thuyết phục người đọc, người nghe đồng ý với mình về một vấn đề.
  • 2Ba yếu tố: ý kiến (mình nghĩ gì) → lí lẽ (vì sao) → bằng chứng (ví dụ có thật). Bằng chứng đỡ lí lẽ, lí lẽ đỡ ý kiến.
  • 3Bài nghị luận có thể mở bằng một câu chuyện rồi mới nêu vấn đề; câu chuyện ấy cũng thành bằng chứng.
  • 4Chủ điểm của bài: mỗi người một khác — biết hoà đồng mà vẫn giữ cái riêng và tôn trọng sự khác biệt.
  • 5Tiếng Việt: trạng ngữ cho biết khi nào, ở đâu, vì sao, để làm gì, bằng cách nào; hay đứng đầu câu. Chọn từ ngữ, cấu trúc câu hợp nhất để nói đúng ý.
  • 6Viết: trình bày ý kiến về một hiện tượng = nêu hiện tượng + ý kiến → 2–3 ý, mỗi ý có lí lẽ và bằng chứng → khẳng định lại.

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

Xem người ta kìa!

Lạc Thanh · Bài nghị luận đăng trên tạp chí Sông Lam (2020); người viết mở bài bằng một kỉ niệm với mẹ.

Tác phẩm có bản quyền 📖 Bạn đọc trong SGK — trang này chỉ tóm tắt và đặt câu hỏi.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

  • 🤔 Đã bao giờ bạn bị so sánh với "con nhà người ta" chưa? Lúc ấy bạn thấy thế nào?

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

  1. 📍 Đoạn mở đầu

    Câu "Xem người ta kìa!" là của ai, được nói vào lúc nào? Khi nghe, người con cảm thấy ra sao?

  2. 📍 Hai đoạn tiếp theo

    Lớn lên, người viết hiểu mẹ mong điều gì? Mẹ có lí ở chỗ nào?

  3. 📍 Đoạn nhớ về các bạn cùng lớp

    Người viết đưa ra những bằng chứng nào để cho thấy con người mỗi người một khác?

  4. 📍 Đoạn cuối

    Người viết muốn đổi câu nói của mẹ thành lời gì? Văn bản khép lại bằng kiểu câu nào?

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Kéo từng mảnh (cầm ở ⠿, hoặc chạm mảnh rồi chạm ô) lên ngôi nhà: ý kiến làm mái, lí lẽ làm cột, bằng chứng làm móng dưới đúng cột nó đỡ, mảnh lạc đề bỏ thùng — rồi bấm "Soi".

🗣️ Vấn đề: Có nên để mỗi bạn trong lớp giữ sở thích riêng, không ép ai cũng thích giống ai?

🧩 Khay mảnh (7) — kéo ở ⠿ lên ngôi nhà:

  • Lan mê vẽ; năm ngoái tranh của bạn ấy đoạt giải cuộc thi vẽ của quận.

  • Lớp em có ba mươi tám bạn.

  • Nhiều sở thích khác nhau làm tập thể phong phú hơn.

  • Mỗi bạn nên được giữ sở thích riêng của mình.

  • Hội diễn của lớp đủ tiết mục là nhờ bạn hát, bạn múa, bạn đàn, bạn làm ảo thuật.

  • Vẽ tranh màu nước cần giấy dày.

  • Sở thích riêng giúp mỗi người làm tốt nhất điều mình yêu.

Ý kiến làm mái, lí lẽ làm cột, bằng chứng làm móng dưới đúng cột.

🎯 Mái — Ý kiến

Người viết muốn mình tin điều gì?

Mái chưa có cột đỡ…

💡 Cột 1 — Lí lẽ

Vì sao?

📌 Móng 1 — Bằng chứng

Việc có thật chứng minh cột ngay trên

💡 Cột 2 — Lí lẽ

Vì sao?

📌 Móng 2 — Bằng chứng

Việc có thật chứng minh cột ngay trên

🗑️ Thùng lạc đề — bỏ ra

Câu đúng mà không giúp chứng minh

0/7 mảnh đã đặt

1 🏠 Nhận ra văn bản nghị luận

Cần nhớ

  • ✦Văn bản nghị luận viết ra để thuyết phục người đọc, người nghe về một vấn đề.
  • ✦Ba yếu tố: ý kiến (mình nghĩ gì), lí lẽ (lời giải thích có lí: vì sao), bằng chứng (ví dụ có thật trong đời sống hoặc từ nguồn tin cậy, chứng minh cho lí lẽ).
  • ✦Ba yếu tố ghép như một ngôi nhà: ý kiến là mái, lí lẽ là cột đỡ mái, bằng chứng là móng giữ cho cột đứng vững. Thiếu móng, cột lung lay.
  • ✦Vào bài có nhiều cách: nêu thẳng vấn đề, hoặc kể một câu chuyện rồi dẫn tới vấn đề — như "Xem người ta kìa!" và "Hai loại khác biệt".

Ba yếu tố trong "Hai loại khác biệt"

Yếu tốTrả lời câu hỏiTrong văn bản
🎯 Ý kiếnNgười viết nghĩ gì?Có hai loại khác biệt: vô nghĩa và có ý nghĩa
💡 Lí lẽVì sao?Gây chú ý bằng trò ồn ào thì dễ, ai cũng làm được, nên chẳng ai coi đó là khác biệt thật
📌 Bằng chứngLấy gì làm tin?Cả lớp mặc đồ quái lạ rồi bị quên; J đứng lên trả lời lễ độ thì được nể phục

Dạng bài

Tìm ý kiến – lí lẽ – bằng chứng trong một đoạn văn

  1. 1 Hỏi: người viết muốn mình tin điều gì? ⇒ đó là ý kiến (hay nằm ở đầu hoặc cuối đoạn).
  2. 2 Tìm câu giải thích "vì sao" ⇒ lí lẽ (hay đi với: vì, bởi, nếu… thì…, bởi vậy).
  3. 3 Tìm ví dụ cụ thể: người thật, việc thật, con số ⇒ bằng chứng.
  4. 4 Nối lại: bằng chứng này chứng minh cho lí lẽ nào, lí lẽ ấy đỡ cho ý kiến ra sao.

⚠️ Bẫy hay gặp: Nhầm lí lẽ với bằng chứng. Câu chung chung như "ai cũng có cái riêng" là lí lẽ; phải có người, việc cụ thể mới là bằng chứng.

🎨
Làm mẫu

Tìm ba yếu tố trong đoạn nhớ về các bạn cùng lớp của "Xem người ta kìa!".

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 ⏰ Trạng ngữ

Cần nhớ

  • ✦Trạng ngữ là thành phần phụ của câu, cho biết thời gian, nơi chốn, mục đích, nguyên nhân, cách thức… của sự việc.
  • ✦Trạng ngữ có thể đứng đầu, giữa hoặc cuối câu, nhưng hay gặp nhất là đầu câu, ngăn với phần chính bằng dấu phẩy.
  • ✦Bỏ trạng ngữ, câu vẫn đủ ý chính nhưng mất thông tin đi kèm (lúc nào, ở đâu, vì sao…).
  • ✦Một số trạng ngữ còn nối câu với câu trong đoạn: Vì thế, Sau đó, Trước hết, Bên cạnh đó…
Trạng ngữ chỉTrả lời câu hỏiVí dụ
⏰ Thời gianKhi nào?Sáng thứ Hai, cả trường chào cờ.
📍 Nơi chốnỞ đâu?Dưới gốc phượng, mấy bạn đang đọc truyện.
🎯 Mục đíchĐể làm gì?Để kịp chuyến xe sớm, anh dậy từ năm giờ.
❓ Nguyên nhânVì sao?Vì mưa to, trận bóng phải hoãn.
✋ Cách thứcBằng cách nào?Bằng đôi tay khéo léo, bà đan xong chiếc khăn.
Trạng ngữ ≠ chủ ngữ

"Mùa hè, bọn trẻ ra sông tắm." ⇒ trạng ngữ (khi nào). "Mùa hè là mùa của tiếng ve." ⇒ chủ ngữ. Bỏ đi mà câu vẫn đứng được ⇒ trạng ngữ.

Trạng ngữ nối câu

"Lan bị cảm. Vì thế, hôm nay bạn ấy nghỉ học." ⇒ "Vì thế" vừa chỉ nguyên nhân, vừa nối câu sau với câu trước.

3 🔤 Thành ngữ, lựa chọn từ ngữ và cấu trúc câu

Cần nhớ

  • ✦Thành ngữ là cụm từ cố định; nghĩa thường không phải cộng nghĩa từng chữ mà hiểu cả cụm, nhiều khi theo nghĩa bóng. Đặt thành ngữ vào câu văn để đoán nghĩa.
  • ✦Lựa chọn từ ngữ: cùng một ý có nhiều từ gần nghĩa; chọn từ hợp nhất với sắc thái câu (trang trọng hay thân mật, khen hay chê, tế nhị hay thẳng).
  • ✦Lựa chọn cấu trúc câu: đổi trật tự các vế, thêm bớt thành phần có thể đổi nghĩa hoặc đổi điều được nhấn mạnh. Cặp càng… càng… cho thấy hai việc tăng lên cùng nhau.

Một số thành ngữ về con người

Thành ngữNghĩa
Chín người mười ýMỗi người nghĩ một khác, khó thống nhất
Đồng tâm hiệp lựcCùng một lòng, góp sức làm chung một việc
Kẻ tám lạng, người nửa cânHai bên ngang nhau, không ai hơn ai
Tốt gỗ hơn tốt nước sơnPhẩm chất bên trong quý hơn vẻ đẹp bên ngoài
Ếch ngồi đáy giếngHiểu biết hẹp mà tự cho là giỏi
Từ gần nghĩa, khác sắc thái

Noi gương = học theo điều tốt của người mình quý trọng (khen). Bắt chước = làm y theo, có khi mang ý chê. "Em noi gương anh trai chăm đọc sách" hợp hơn "Em bắt chước anh trai…".

Đổi trật tự, đổi nghĩa

"Bạn ấy mở cửa rồi bước vào" ≠ "Bạn ấy bước vào rồi mở cửa". Việc kể trước thường hiểu là xảy ra trước; đảo lại có thể thành vô lí.

4 ✍️ Viết: trình bày ý kiến về một hiện tượng

Dạng bài

Dàn ý bài trình bày ý kiến về một hiện tượng (vấn đề)

  1. 1 Mở bài: giới thiệu hiện tượng (vấn đề) và nói rõ ý kiến của mình — có thể mở bằng một câu chuyện ngắn.
  2. 2 Thân bài: 2–3 ý, mỗi ý một đoạn, có lí lẽ (vì sao) và bằng chứng (ví dụ có thật).
  3. 3 Có thể nêu một ý kiến khác mình rồi đáp lại nhẹ nhàng, có lí.
  4. 4 Kết bài: khẳng định lại ý kiến; nói điều mình sẽ làm hoặc đặt một câu hỏi để người đọc cùng nghĩ.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ nêu ý kiến rồi kể cảm xúc, thiếu bằng chứng. Mỗi đoạn thân bài phải trả lời được: vì sao (lí lẽ) và lấy gì làm tin (bằng chứng).

🚲
Làm mẫu

Đề: Ý kiến của em về việc học sinh nhà gần tự đạp xe đến trường.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Nói và nghe

  • ✦Bài 8 có phần nói về một hiện tượng đời sống: tóm bài viết thành dàn ý vài dòng, mở bằng một câu chuyện ngắn, nhấn rõ ý kiến riêng. Người nghe tóm lại ý kiến người nói và hỏi lại về lí lẽ, bằng chứng.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🏠

Ý kiến, lí lẽ, bằng chứng

  1. 1
    Nhận biết

    Văn bản nghị luận viết ra chủ yếu để làm gì?

  2. 2
    Nhận biết

    Trong bài nghị luận, bằng chứng là gì?

  3. 3
    Thông hiểu

    Đọc đoạn: (1) Đọc sách giúp ta hiểu thêm nhiều điều. (2) Một cuốn sách có thể đưa ta tới những nơi chưa từng đến. (3) Hè rồi, nhờ đọc một cuốn truyện về vùng cực, em biết chim cánh cụt không bay được nhưng bơi rất giỏi. — Câu nào là bằng chứng?

  4. 4
    Thông hiểu

    "Xem người ta kìa!" và "Hai loại khác biệt" đều vào bài bằng cách nào?

  5. 5
    Vận dụng

    Ý kiến: "Học sinh nên đọc sách mỗi ngày." Bằng chứng nào thuyết phục nhất?

⏰

Trạng ngữ

  1. 1
    Nhận biết Chọn các trạng ngữ trong câu.

    , , .

  2. 2
    Nhận biết

    Trạng ngữ hay đứng ở vị trí nào nhất trong câu?

  3. 3
    Thông hiểu

    "Để chuẩn bị cho hội diễn văn nghệ, lớp em tập hát mỗi chiều." Trạng ngữ ở đầu câu chỉ gì?

  4. 4
    Thông hiểu

    "Nhờ chăm chỉ luyện tập, Nam đã bơi được một trăm mét." Bỏ trạng ngữ đi, câu mất thông tin gì?

  5. 5
    Thông hiểu

    Đoạn văn: Hà hay giúp đỡ người khác. Vì thế, cả lớp ai cũng quý bạn ấy. — Trạng ngữ "Vì thế" có tác dụng gì?

🔤

Thành ngữ, từ ngữ, cấu trúc câu

  1. 1
    Thông hiểu

    "Bàn mãi mà mỗi bạn một ý, chẳng ai chịu ai — đúng là ___." Chọn thành ngữ hợp.

  2. 2
    Thông hiểu

    Thành ngữ "tốt gỗ hơn tốt nước sơn" khuyên điều gì?

  3. 3
    Thông hiểu

    Chọn từ hợp nhất: "Em luôn ___ bố: dậy sớm, tập thể dục mỗi ngày."

  4. 4
    Thông hiểu

    "Càng đọc nhiều, em càng thấy mình còn biết ít." Cặp "càng… càng" giúp câu nói điều gì?

  5. 5
    Vận dụng

    Bạn muốn góp ý cho một bạn hay nói quá nhỏ. Câu nào chọn từ ngữ tế nhị, tôn trọng bạn nhất?

✍️

Viết bài trình bày ý kiến

  1. 1
    Nhận biết

    Xếp các phần của bài trình bày ý kiến về một hiện tượng theo đúng thứ tự.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu

    Đề tài nào hợp với bài văn trình bày ý kiến về một hiện tượng?

  3. 3
    Vận dụng

    Đề: "Ý kiến của em về việc chê cười ngoại hình của bạn." Một bạn viết: "Chê cười ngoại hình là xấu. Em rất ghét việc đó." Bài cần thêm gì nhất?

  4. 4

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết bài văn ngắn (khoảng 150–220 chữ) trình bày ý kiến của bạn về hiện tượng: nhiều bạn ngại nói lên suy nghĩ riêng vì sợ khác mọi người.

    0 chữ / tối thiểu 140

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề kiểm tra

Văn bản không có trong SGK — đúng như phòng thi. Đọc kĩ một lượt rồi trả lời.

📝

Bài tập của mình, mình làm

Bài tập của mình, mình làm (bài nghị luận do Học liệu STEAM viết để luyện đọc) Tối nào, em họ tôi cũng gọi: "Chị ơi, giải giúp em bài này!". Tôi đọc đề, làm một mạch, em chép lại, thế là xong. Cho tới hôm em mang về bài kiểm tra Toán chỉ được bốn điểm, sai đúng những dạng bài tôi đã "giúp". Lúc ấy tôi mới hiểu: làm hộ không phải là giúp. Theo tôi, bài tập về nhà thì mỗi bạn nên tự làm. Trước hết, bài tập là để luyện, không phải để nộp. Giống như tập bơi, người khác bơi hộ thì mình mãi không biết bơi. Mỗi lần tự loay hoay với một bài khó là một lần đầu óc được rèn. Em họ tôi, sau ba tuần tự làm và chỉ hỏi khi thật bí, đã giải được dạng bài từng bị điểm kém. Bên cạnh đó, tự làm thì bài mới là của mình. Một bài văn nhờ người lớn viết hộ có thể trôi chảy hơn, nhưng thầy cô sẽ không nghe thấy giọng của chính bạn. Bài viết có vụng một chút mà thật lòng vẫn đáng quý hơn một bài hay mà đi mượn. Có người cho rằng: "Không ai chỉ thì làm sao biết làm?". Đúng vậy, khi bí, ta rất cần người giúp. Nhưng giúp đúng cách là gợi ý, hỏi lại, chỉ ra chỗ sai, chứ không phải cầm bút viết thay. Bởi vậy, lần tới khi định nhờ ai làm hộ, bạn hãy thử tự làm thêm mười phút nữa. Bài làm có thể chưa trọn vẹn, nhưng điều bạn học được thì trọn vẹn là của bạn.

  1. 1
    Nhận biết

    Ý kiến chính của người viết là gì?

  2. 2
    Nhận biết

    Bằng chứng nào cho thấy tự làm giúp em họ tiến bộ?

  3. 3
    Thông hiểu

    Câu chuyện em họ bị bốn điểm ở đầu bài có vai trò gì?

  4. 4
    Thông hiểu

    Các trạng ngữ "Trước hết", "Bên cạnh đó", "Bởi vậy" ở đầu các đoạn có tác dụng gì?

  5. 5
    Thông hiểu

    Câu "Giống như tập bơi, người khác bơi hộ thì mình mãi không biết bơi." đóng vai trò gì?

  6. 6
    Vận dụng

    Chuyện Ni-cô-la tự viết bài và được khen có cá tính (truyện "Bài tập làm văn") có thể làm bằng chứng cho ý nào của bài này?

  7. 7

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 120 chữ: bạn có đồng ý với câu kết của bài — điều tự mình học được mới trọn vẹn là của mình — không? Vì sao?

    0 chữ / tối thiểu 90

🎯 Bài này hay ra kiểm tra thế nào?

  • •Đề kiểm tra thường dùng một văn bản nghị luận ngắn ngoài SGK (bàn về học tập, tình bạn, lối sống…). Phần "Luyện văn bản mới" ở trên luyện đúng kiểu đó.
  • •Câu hỏi đọc hiểu hay có: tìm ý kiến của người viết, chỉ ra lí lẽ, bằng chứng; tìm trạng ngữ và nêu tác dụng; giải thích nghĩa thành ngữ, từ ngữ; nói điều em rút ra.
  • •Phần viết hay có đề trình bày ý kiến về một hiện tượng gần gũi — dùng dàn ý: hiện tượng + ý kiến → 2–3 ý có lí lẽ, bằng chứng → khẳng định lại.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
10. Trái Đất – ngôi nhà chung — văn bản thông tin