Ngữ văn lớp 6
Chủ điểm 10 · Học kỳ 2

Trái Đất – ngôi nhà chung — văn bản thông tin

Nhận ra các yếu tố và cách triển khai theo quan hệ nhân quả của văn bản thông tin, nêu được chức năng của đoạn văn, nhận biết từ mượn, tóm tắt văn bản bằng sơ đồ và viết được biên bản cuộc họp.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 9

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Văn bản thông tin đưa đến cho người đọc kiến thức, sự thật về tự nhiên, xã hội. Hay có: nhan đề, sa-pô, đề mục, đoạn văn, tranh ảnh, số liệu.
  • 2Sa-pô là đoạn ngắn nằm giữa nhan đề và phần chính, in khác chữ, giới thiệu hoặc tóm nội dung để gây chú ý. Đề mục là tên của từng phần.
  • 3Văn bản thông tin có thể triển khai theo trật tự thời gian hoặc theo quan hệ nhân quả: nguyên nhân trước, kết quả sau, nối thành một chuỗi.
  • 4Văn bản đa phương thức dùng chữ kết hợp hình ảnh, sơ đồ, biểu đồ, kí hiệu… Mỗi đoạn văn xoay quanh một ý nhỏ và có một chức năng: mở đầu, trình bày một khía cạnh, kết thúc hoặc mở rộng.
  • 5Tiếng Việt: từ mượn là từ gốc tiếng khác — Hán (*phát triển*), Pháp (*cà phê*), Anh (*internet*). Dùng khi cần, đừng lạm dụng khi đã có từ Việt dễ hiểu.
  • 6Viết: biên bản ghi đúng thể thức, khách quan; tóm tắt bằng sơ đồ = từ khoá + hình + mũi tên nối các ý.

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

Trái Đất – cái nôi của sự sống

Hồ Thanh Trang · Bài đăng trên báo điện tử Đất Việt (tháng 9-2020). Văn bản thông tin có sa-pô, nhiều đề mục in đậm và tranh minh hoạ.

Tác phẩm có bản quyền 📖 Bạn đọc trong SGK — trang này chỉ tóm tắt và đặt câu hỏi.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

  • 🤔 Nếu được nhìn Trái Đất từ một con tàu vũ trụ, bạn đoán hành tinh của mình mang màu gì nhiều nhất? Vì sao lại là màu đó?

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

  1. 📍 Phần sa-pô (những dòng in đậm đầu bài)

    Phần sa-pô đặt ra mấy câu hỏi? Các câu hỏi ấy báo trước bài sẽ nói những gì?

  2. 📍 Đề mục "Trái Đất trong hệ Mặt Trời"

    Tìm các số liệu về Trái Đất trong phần này. Chúng cho biết điều gì?

  3. 📍 Đề mục về nước

    Nước có mặt ở những đâu trên Trái Đất? Vì sao tác giả gọi nước là "vị thần hộ mệnh" của sự sống?

  4. 📍 Đề mục "Con người trên Trái Đất"

    Vì sao con người được coi là đỉnh cao của sự sống? Nhưng con người cũng đã làm điều gì đáng buồn?

  5. 📍 Đề mục "Tình trạng Trái Đất hiện ra sao?"

    Kể ít nhất bốn tổn thương mà Trái Đất đang phải chịu.

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Xem mẫu, rồi kéo từng thẻ ý vào sơ đồ: ý chính ở giữa, mỗi đoạn một nhánh đúng thứ tự, ý phụ bám dưới nhánh, ý lạc bỏ thùng — bấm "Kiểm tra" để soát.

📄 Bài đọc: Rừng ngập mặn – bức tường xanh ven biển

(Văn bản thông tin do Học liệu STEAM viết để luyện tóm tắt)

  1. Đoạn 1Dọc bờ biển và các cửa sông nước ta có những cánh rừng mọc ngay trên bãi bùn, nơi nước mặn, nước lợ dâng lên theo thuỷ triều. Đó là rừng ngập mặn, với những loài cây như đước, mắm, bần, sú, vẹt. Để đứng vững trong bùn, cây đước toả ra nhiều rễ chống như những cái chân; cây mắm, cây bần mọc rễ thở nhô lên khỏi mặt bùn.
  2. Đoạn 2Rừng ngập mặn là tấm khiên của bờ biển. Khi sóng tràn vào, hàng nghìn thân cây và bộ rễ chằng chịt làm sóng yếu đi. Rễ cây còn giữ lại đất và phù sa, nhờ vậy bờ biển ít bị sạt lở.
  3. Đoạn 3Dưới tán rừng là một ngôi nhà lớn. Nhiều loài cá, tôm, cua tìm đến đẻ trứng vì nước lặng, nhiều thức ăn; trên cành cây, chim nước làm tổ. Rừng ngập mặn Cần Giờ (Thành phố Hồ Chí Minh) được UNESCO công nhận là Khu dự trữ sinh quyển thế giới từ năm 2000.

Thẻ mẫu

Rừng ngập mặn: cánh rừng ven biển che chắn bờ biển và nuôi dưỡng nhiều loài

Đọc lướt cả bài: bài nói về điều gì?

1 🌍 Nhận ra văn bản thông tin

Cần nhớ

  • ✦Văn bản thông tin giúp người đọc biết thêm một điều có thật: Trái Đất quay thế nào, có bao nhiêu loài, vì sao băng tan…
  • ✦Khi đọc, nhìn nhan đề → sa-pô → đề mục trước: chỉ cần vậy đã đoán được bài nói gì, chia mấy phần.
  • ✦Số liệu, tranh ảnh làm thông tin chính xác, dễ hình dung. Một văn bản có chữ kèm hình, sơ đồ… là văn bản đa phương thức.
  • ✦Hai cách triển khai hay gặp: theo thời gian (trước – sau) và theo nhân quả (vì – nên, do – làm cho, dẫn đến).

Các yếu tố trong "Trái Đất – cái nôi của sự sống"

Yếu tốLà gìTrong bài
Nhan đềTên văn bản, nêu đề tàiTrái Đất được ví như cái nôi
Sa-pôĐoạn ngắn dưới nhan đề, in khác chữ, gợi tò mòBa câu hỏi in đậm ở đầu bài
Đề mụcTên từng phầnTrái Đất trong hệ Mặt Trời; Con người trên Trái Đất…
Số liệuCon số cụ thể, có đơn vị23,934 giờ; 30 km/s; 365,25 ngày; gần 34 bề mặt là nước
Tranh ảnhKênh hình làm rõ thông tinTranh muôn loài bên bờ nước

Dạng bài

Chỉ ra cách triển khai theo quan hệ nhân quả

  1. 1 Tìm từ nối chỉ nhân quả: do, vì, nên, nhờ, làm cho, dẫn đến, khiến…
  2. 2 Gạch dưới điều xảy ra trước (nguyên nhân).
  3. 3 Nối với điều xảy ra sau (kết quả); kết quả này có thể lại là nguyên nhân của điều tiếp theo.
  4. 4 Vẽ thành chuỗi mũi tên rồi nói tác dụng: giúp người đọc hiểu vì sao sự việc xảy ra.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ liệt kê "rừng mất, băng tan, nước biển dâng" như một danh sách. Đề hỏi quan hệ nhân quả thì phải nói cái nào gây ra cái nào (có mũi tên).

🧊
Làm mẫu

Chỉ ra một chuỗi nhân quả trong phần "Tình trạng Trái Đất hiện ra sao?" của văn bản "Trái Đất – cái nôi của sự sống".

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 📄 Văn bản và đoạn văn

Cần nhớ

  • ✦Văn bản là một chỉnh thể trọn vẹn cả nội dung lẫn hình thức, có thể viết ra hoặc nói ra, dùng để trao đổi thông tin, suy nghĩ, cảm xúc.
  • ✦Dựa vào việc có hay không dùng kênh hình, kí hiệu, âm thanh… ⇒ văn bản thông thường hoặc văn bản đa phương thức.
  • ✦Dựa vào chức năng chính ⇒ văn bản thông tin (cho biết), văn bản nghị luận (thuyết phục), văn bản văn học (gợi cảm xúc, cái đẹp).
  • ✦Đoạn văn: viết hoa lùi đầu dòng, kết thúc bằng dấu chấm câu, các câu cùng xoay quanh một ý nhỏ.
  • ✦Muốn biết chức năng của đoạn, nhìn vị trí và nội dung: mở đầu, trình bày một khía cạnh, hay kết thúc / mở rộng vấn đề.

Ba văn bản đọc của Bài 9 — xếp loại

Văn bảnLoại (theo chức năng)Hình thức
Trái Đất – cái nôi của sự sốngVăn bản thông tinĐa phương thức (có tranh)
Các loài chung sống với nhau như thế nào?Văn bản thông tinĐa phương thức (có tranh)
Trái Đất (thơ)Văn bản văn họcChủ yếu là chữ

Chức năng của đoạn văn (ví dụ tự soạn: bài "Rừng ngập mặn")

Vị tríÝ chính của đoạnChức năng
Đoạn 1Rừng ngập mặn là gì, mọc ở đâuMở đầu, giới thiệu đối tượng
Đoạn 2Rừng chắn sóng, giữ đấtTrình bày một khía cạnh
Đoạn 3Rừng là nhà của nhiều loàiTrình bày một khía cạnh khác
Đoạn cuốiRừng đang mất dần — ta làm gì?Kết thúc, mở rộng vấn đề

3 🔤 Từ mượn

Cần nhớ

  • ✦Từ mượn là từ có gốc từ một ngôn ngữ khác. Tiếng Việt mượn nhiều nhất từ tiếng Hán, rồi tiếng Pháp; gần đây mượn nhiều tiếng Anh.
  • ✦Nhiều từ Hán Việt một tiếng nghe như từ thuần Việt (*đầu, phòng, băng*); từ hai tiếng như *địa cực, tuyệt chủng* trang trọng hơn, đôi khi khó hiểu.
  • ✦Nhiều từ gốc Pháp đã Việt hoá hẳn: *xà phòng, cà phê, săm, lốp, ga*. Có từ viết tách âm có gạch nối: *ô-xi, a-xít, ra-đi-ô*; có từ giữ nguyên dạng: *video, internet*.
  • ✦Đừng lạm dụng: đã có từ Việt dễ hiểu thì dùng từ Việt; thuật ngữ khoa học chưa có từ thay thì giữ từ mượn.
GốcVí dụGhi chú
Hánphát triển, công nghiệp, ô nhiễm, không khí, tuyệt chủngNhiều nhất; hay đi thành từ hai tiếng
Phápxà phòng, cà phê, săm, lốp, ga (nhà ga), métPhần lớn đã Việt hoá cách đọc, cách viết
Anhinternet, video, email, smartphoneHay giữ nguyên dạng; có từ có hai cách viết (internet / in-tơ-nét)
Khoa họcô-xi, mê-tan, a-xít a-min, glu-côThuật ngữ, viết tách âm bằng gạch nối
❌ Lạm dụng

"Team mình chốt plan đi picnic, ai có idea thì inbox nhé." — lẫn lộn, người lớn tuổi khó hiểu.

✅ Trong sáng

"Nhóm mình chốt kế hoạch đi dã ngoại, ai có ý tưởng thì nhắn tin nhé." — đủ nghĩa, ai cũng hiểu.

4 ✍️ Viết: biên bản và tóm tắt bằng sơ đồ

Dạng bài

Viết biên bản một cuộc họp, cuộc thảo luận

  1. 1 Phần đầu: tên đơn vị (trái), quốc hiệu – tiêu ngữ (phải); chữ "BIÊN BẢN" và tên biên bản nêu vấn đề được bàn.
  2. 2 Thông tin cuộc họp: thời gian, địa điểm, thành phần (có mặt, vắng), người chủ trì, thư kí.
  3. 3 Diễn biến, đánh số rõ ràng: ai trình bày gì, các ý kiến phát biểu, điều đã thống nhất; ghi kĩ nhất phần kế hoạch, phân công.
  4. 4 Kết thúc: kết luận của chủ trì, giờ kết thúc; chủ trì và thư kí kí, ghi rõ họ tên.

⚠️ Bẫy hay gặp: Viết cảm xúc riêng ("buổi họp rất vui", "bạn A nói hơi dài"). Biên bản chỉ ghi đúng điều đã diễn ra, lời văn khách quan, ngắn gọn.

🌱
Làm mẫu

Ghi biên bản buổi họp tổ 3 bàn kế hoạch chăm vườn rau của lớp.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dạng bài

Tóm tắt văn bản bằng sơ đồ

  1. 1 Xác định nội dung cốt lõi của văn bản và các ý triển khai nó (mỗi đoạn một ý).
  2. 2 Chọn từ khoá ngắn cho từng ý — không chép nguyên câu.
  3. 3 Xác định mối liên hệ giữa các từ khoá: ý nào là gốc, ý nào bám vào ý nào, cái gì dẫn tới cái gì.
  4. 4 Vẽ hình chứa từ khoá, xếp theo trật tự hợp lí, nối bằng đường hoặc mũi tên; soát lại xem sơ đồ có làm người đọc hiểu sai không.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chép cả câu dài vào ô, hoặc vẽ thật đẹp mà không có mũi tên nối — người xem không biết các ý liên quan thế nào.

🦁
Làm mẫu

Tóm tắt bằng sơ đồ văn bản "Các loài chung sống với nhau như thế nào?".

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Nói và nghe

  • ✦Thảo luận về giải pháp khắc phục ô nhiễm môi trường: chọn một vấn đề cụ thể quanh mình (rác ùn ứ, cống tắc, khói bụi), lập dàn ý tình trạng → nguyên nhân → giải pháp → kế hoạch hành động. Giải pháp phải làm được và giải quyết tận gốc. Người nghe góp ý vào trọng tâm, nói điều mình đồng tình, chưa đồng tình và bổ sung.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🌍

Văn bản thông tin

  1. 1
    Nhận biết

    Sa-pô của một bài báo là gì?

  2. 2
    Nhận biết Chọn các yếu tố thường có trong một văn bản thông tin.

    , , , , , ,

  3. 3
    Thông hiểu

    Câu nào được viết theo quan hệ nhân quả?

  4. 4
    Thông hiểu

    Xếp các mắt xích thành chuỗi nhân quả đúng như phần nói về tình trạng Trái Đất trong văn bản 1.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  5. 5
    Vận dụng

    Bạn định viết văn bản thông tin "Vì sao nên tắt điện khi ra khỏi phòng?". Cách triển khai nào hợp nhất?

📄

Văn bản và đoạn văn

  1. 1
    Nhận biết

    Dấu hiệu hình thức của một đoạn văn là gì?

  2. 2
    Thông hiểu

    Văn bản nào là văn bản đa phương thức?

  3. 3
    Thông hiểu

    Đoạn cuối của "Trái Đất – cái nôi của sự sống" (Hồ Thanh Trang), mở bằng câu hỏi "Trái Đất có thể chịu đựng đến bao giờ?", đảm nhiệm chức năng gì?

  4. 4
    Thông hiểu

    Dựa vào chức năng chính, bài thơ "Trái Đất" của Ra-xun Gam-da-tốp thuộc loại văn bản nào?

  5. 5
    Vận dụng

    Một đoạn văn nói về lợi ích của cây xanh trong sân trường, nhưng có một câu kể món ăn sáng bạn thích. Nên sửa thế nào?

🔤

Từ mượn

  1. 1
    Nhận biết

    Từ nào là từ mượn tiếng Pháp đã được Việt hoá?

  2. 2
    Thông hiểu Chọn các từ Hán Việt (mượn tiếng Hán) trong câu.

    .

  3. 3
    Thông hiểu

    Vì sao văn bản khoa học vẫn giữ những từ mượn như mê-tan, a-xít a-min?

  4. 4
    Thông hiểu

    Từ nào được mượn từ tiếng Anh?

  5. 5
    Vận dụng

    Viết tin nhắn cho ông bà ở quê, câu nào phù hợp nhất?

✍️

Biên bản và sơ đồ

  1. 1
    Nhận biết

    Xếp các phần của một biên bản theo đúng thứ tự từ trên xuống.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu

    Câu nào KHÔNG nên có trong biên bản?

  3. 3
    Thông hiểu

    Vì sao cuối biên bản phải có chữ kí của người chủ trì và thư kí?

  4. 4
    Thông hiểu

    Khi tóm tắt văn bản bằng sơ đồ, việc nào cần làm TRƯỚC?

  5. 5

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết biên bản cuộc họp lớp bàn kế hoạch "Tuần lễ không túi ni lông" (khoảng 150–220 chữ). Bạn tự đặt tên trường, ngày giờ, người phát biểu.

    0 chữ / tối thiểu 120

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề kiểm tra

Văn bản không có trong SGK — đúng như phòng thi. Đọc kĩ một lượt rồi trả lời.

🐝

Những người thụ phấn tí hon

Những người thụ phấn tí hon (văn bản thông tin do Học liệu STEAM viết để luyện đọc) Quả dưa, quả táo bạn ăn hôm nay có thể đã nhờ một chú ong. Vì sao loài côn trùng nhỏ bé ấy lại quan trọng đến thế, và vì sao chúng đang gặp nguy? Ong làm gì trên những bông hoa? Ong bay từ hoa này sang hoa khác để hút mật và lấy phấn hoa làm thức ăn. Cơ thể ong phủ nhiều lông nhỏ nên phấn hoa bám vào người nó. Khi ong đậu xuống bông hoa tiếp theo, một ít phấn rơi lên nhuỵ hoa. Nhờ được thụ phấn như vậy, hoa mới kết quả, tạo hạt. Bữa ăn của chúng ta cần ong Theo các nhà khoa học, khoảng ba phần tư số loại cây lương thực, thực phẩm quan trọng trên thế giới ít nhiều cần đến côn trùng và các động vật khác giúp thụ phấn, mà ong là "người thợ" chăm chỉ nhất. Thiếu ong, nhiều vườn cây ăn quả sẽ cho ít trái hơn, quả nhỏ và méo hơn. Vì sao ong đang ít đi? Ở nhiều nơi, số lượng ong đang giảm. Thuốc trừ sâu phun tràn lan làm ong bị nhiễm độc. Đồng cỏ, bờ rào hoa dại bị san phẳng để làm nhà, làm đường, nên ong mất chỗ kiếm ăn. Bệnh tật và thời tiết thất thường cũng làm nhiều đàn ong suy yếu. Mỗi người có thể giúp ong Trồng vài chậu hoa ở ban công, không phun thuốc khi cây đang ra hoa, mua mật của người nuôi ong quanh vùng — những việc nhỏ ấy cũng là cách giữ cho bữa ăn của chúng ta đủ đầy.

  1. 1
    Nhận biết

    Văn bản trên thuộc loại văn bản nào?

  2. 2
    Nhận biết

    Đoạn in nền màu ngay dưới nhan đề gọi là gì?

  3. 3
    Thông hiểu

    Theo văn bản, vì sao ong mang được phấn từ hoa này sang hoa khác?

  4. 4
    Thông hiểu

    Xếp lại chuỗi nhân quả trong phần "Ong làm gì trên những bông hoa?".

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  5. 5
    Thông hiểu

    Cụm số liệu "khoảng ba phần tư" trong phần "Bữa ăn của chúng ta cần ong" có tác dụng gì?

  6. 6
    Vận dụng

    Nếu tóm tắt văn bản bằng sơ đồ, ý nào nên đặt ở ô giữa?

  7. 7

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 120 chữ: từ văn bản trên và văn bản "Các loài chung sống với nhau như thế nào?", bạn nghĩ gì về mối quan hệ giữa con người với những loài nhỏ bé như ong?

    0 chữ / tối thiểu 90

🎯 Bài này hay ra kiểm tra thế nào?

  • •Đề kiểm tra giữa kì, cuối kì thường dùng một văn bản thông tin ngoài SGK (bài báo ngắn về môi trường, loài vật, hiện tượng tự nhiên). Phần "Văn bản mới" ở trên luyện đúng tình huống đó.
  • •Câu hỏi đọc hiểu hay có: nhận ra sa-pô, đề mục, số liệu và tác dụng của chúng; chỉ ra cách triển khai (thời gian hay nhân quả); nêu chức năng một đoạn; tìm từ mượn.
  • •Phần viết có thể là một đoạn văn nêu suy nghĩ về vấn đề môi trường, hoặc yêu cầu tóm tắt bằng sơ đồ, viết biên bản đúng thể thức.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
11. Cuốn sách tôi yêu — dự án đọc