Ngữ văn lớp 6
Chủ điểm 7 · Học kỳ 2

Chuyện kể về những người anh hùng — truyền thuyết

Nhận ra cốt truyện, nhân vật anh hùng và yếu tố kì ảo của truyền thuyết, dùng đúng dấu chấm phẩy và viết bài thuyết minh thuật lại một sự kiện.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 6

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Truyền thuyết là truyện dân gian kể về người và việc ít nhiều dính tới lịch sử, nhưng được tô thêm bằng trí tưởng tượng.
  • 2Cốt truyện đi theo thời gian, thường ba chặng: ra đời lạ thường → lập chiến công phi thường → kết cục.
  • 3Nhân vật chính là người anh hùng gánh thử thách của cả cộng đồng, và được cộng đồng góp sức.
  • 4Yếu tố kì ảo có ở mọi chặng để tôn vinh người anh hùng; cuối truyện hay chỉ tới một dấu tích còn thật hôm nay (làng, núi, hồ, lễ hội) cho người nghe tin là chuyện có thật.
  • 5Tiếng Việt: dấu chấm phẩy ngăn các mục lớn trong một chuỗi liệt kê dài, khi bên trong mỗi mục đã có dấu phẩy.
  • 6Viết: thuyết minh thuật lại một sự kiện = giới thiệu sự kiện → diễn biến theo thời gian → ý nghĩa, cảm nghĩ.

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

Thánh Gióng

Truyền thuyết dân gian · Truyền thuyết thời Hùng Vương, có nhiều dị bản; SGK chọn một bản kể (theo Lê Trí Viễn).

Đã hết thời hạn bản quyền 📖 Bạn đọc trong SGK hoặc bất kì bản in nào.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

  • 🤔 Với bạn, ai là một người anh hùng? Người đó có cần phép lạ không?
  • 🤔 Ở trường bạn có "Hội khoẻ Phù Đổng" không? Bạn đoán cái tên ấy lấy từ đâu?

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

  1. 📍 Phần đầu truyện

    Gióng ra đời lạ thường thế nào? Lên ba tuổi cậu bé ra sao?

  2. 📍 Khi sứ giả đi tìm người tài

    Câu nói đầu tiên của cậu bé là để làm gì? Cậu xin những gì?

  3. 📍 Sau hôm gặp sứ giả

    Cậu bé lớn lên thế nào? Ai nuôi cậu?

  4. 📍 Cảnh đánh giặc

    Roi sắt gãy giữa trận, tráng sĩ làm gì?

  5. 📍 Đoạn cuối truyện

    Đánh xong giặc, tráng sĩ đi đâu? Truyện còn nhắc những dấu vết nào ngày nay?

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Kéo từng câu kể tóm vào ngăn 🏛️ Có thật hay ✨ Kì ảo, rồi kéo các dấu tích hôm nay nối vào đúng chi tiết trong truyện.

Câu mẫu · Thánh Gióng

Đời Hùng Vương thứ sáu, ở làng Phù Đổng có hai vợ chồng già nghèo, chăm làm ăn.

Câu đầu: làng Phù Đổng, đời Hùng Vương thứ sáu.

1 🏛️ Nhận ra truyền thuyết

Cần nhớ

  • ✦Truyền thuyết kể chuyện ngày xưa của cộng đồng: một người anh hùng, một cuộc chống giặc, nguồn gốc một phong tục. Chuyện có gốc lịch sử nhưng được người kể tô thêm nhiều điều tưởng tượng.
  • ✦Cốt truyện đi theo thời gian, thường ba chặng: người anh hùng ra đời → lập chiến công → kết cục.
  • ✦Người anh hùng đối mặt với thử thách của cả cộng đồng (giặc, lũ lụt) và thắng được nhờ tài lạ cùng sự góp sức của mọi người.
  • ✦Giọng kể trang trọng, ngợi ca. Yếu tố kì ảo xuất hiện ở cả ba chặng để tôn vinh người anh hùng.
  • ✦Cuối truyện hay chỉ tới một dấu tích còn thật: tên làng, ngọn núi, hồ ao, lễ hội, món ăn — để người nghe tin rằng chuyện đã xảy ra.

Hai truyền thuyết trong bài

Yếu tốThánh GióngSơn Tinh, Thuỷ Tinh
🦸 Người anh hùngCậu bé làng Phù ĐổngThần núi Tản Viên
⚔️ Thử thách chungGiặc Ân xâm lượcLũ lụt do Thuỷ Tinh dâng nước
✨ Kì ảoƯớm chân mang thai, vươn vai thành tráng sĩ, ngựa sắt phun lửa, bay về trờiVẫy tay mọc núi, hô mưa gọi gió, bốc đồi dời núi
🏛️ Dấu vết có thậtĐền và hội làng Gióng, tre đằng ngà, hồ ao, làng CháyNúi Tản Viên, mùa mưa lũ hằng năm
🎯 Chủ đềCa ngợi lòng yêu nước, sức mạnh cả cộng đồng chống giặcGiải thích lũ lụt, ca ngợi ý chí chế ngự thiên tai

Dạng bài

Nêu ý nghĩa một chi tiết kì ảo trong truyền thuyết

  1. 1 Gọi tên chi tiết: ai, làm gì, lúc nào.
  2. 2 Nói vì sao nó kì ảo (ngoài đời không thể có).
  3. 3 Nó cho thấy gì về người anh hùng: sức mạnh, phẩm chất, công lao.
  4. 4 Nó gửi gắm mong ước hay niềm tin gì của nhân dân.

⚠️ Bẫy hay gặp: Viết "Chi tiết này rất hay và kì ảo" rồi dừng. Đề hỏi ý nghĩa thì phải có câu "chi tiết này cho thấy… / thể hiện mong ước…".

🐎
Làm mẫu

Nêu ý nghĩa chi tiết cậu bé vươn vai thành tráng sĩ khi giặc tới chân núi Trâu Sơn.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 ✒️ Dấu chấm phẩy

Cần nhớ

  • ✦Khi liệt kê mà mỗi mục đã có dấu phẩy bên trong, dùng dấu chấm phẩy (;) để ngăn các mục lớn với nhau — đọc là biết mục này hết, mục khác bắt đầu.
  • ✦Dấu chấm phẩy cũng ngăn các vế dài trong một câu ghép, nhất là khi trong vế đã có dấu phẩy.
  • ✦Dấu chấm phẩy ngắt dài hơn dấu phẩy, ngắn hơn dấu chấm; sau nó viết chữ thường.

Ví dụ tự soạn

CâuDấu chấm phẩy ngăn gì
Hội trại có ba đội: đội Đỏ gồm lớp 6A, 6B; đội Xanh gồm lớp 6C, 6D; đội Vàng gồm lớp 6E.Ba mục lớn (ba đội), mỗi mục đã có dấu phẩy
Sáng nay, mẹ đi chợ, mua rau; bố tưới cây, nhặt cỏ; em quét nhà.Ba vế của câu ghép, trong vế đã có dấu phẩy
Gióng có ngựa sắt, roi sắt, áo giáp sắt.Không cần chấm phẩy: liệt kê đơn giản, dấu phẩy là đủ
Dấu phẩy ( , )

Ngăn các từ, cụm từ trong một chuỗi liệt kê đơn giản: "gạo, đậu, thịt".

Dấu chấm phẩy ( ; )

Ngăn các mục lớn khi bên trong mục đã có dấu phẩy: "món mặn: thịt, cá; món ngọt: chè, bánh".

3 🔤 Nghĩa của từ ngữ, từ ghép – từ láy, so sánh

Cần nhớ

  • ✦Nhiều từ Hán Việt có chung một yếu tố mang nghĩa: "giả" là người, kẻ (sứ giả, tác giả, khán giả); "thuỷ" là nước (thuỷ triều, thuỷ sản). Biết nghĩa yếu tố thì đoán được nghĩa từ.
  • ✦Có những thành ngữ bốn tiếng ghép theo kiểu từng cặp ứng với nhau: tiếng 1 với tiếng 3, tiếng 2 với tiếng 4 — như hô mưa gọi gió (hô – gọi, mưa – gió), oán nặng thù sâu (oán – thù, nặng – sâu).
  • ✦Từ ghép có các tiếng đều mang nghĩa (lo sợ, tài giỏi); từ láy có các tiếng lặp âm hoặc vần (hoảng hốt, lềnh bềnh).
  • ✦So sánh đặt hai sự vật cạnh nhau bằng chữ "như" để làm nổi điều muốn nói: "lớn nhanh như thổi" nhấn tốc độ lớn lạ thường. Điệp ngữ lặp lại từ ngữ để nhấn mạnh, tạo nhịp.
Yếu tố / kiểuNghĩaVí dụ tự soạn
giảngười, kẻdiễn giả (người nói trước đông người), học giả
thuỷnướcthuỷ điện (điện làm từ sức nước), thuỷ thủ
thành ngữ cặp đốihai cặp ứng nhauchân lấm tay bùn, mắt nhắm mắt mở
từ láylặp âm, vầnvội vàng, gom góp, lấp lánh
so sánhA như BTiếng hò reo vang như sấm dậy.

4 ✍️ Viết: thuyết minh thuật lại một sự kiện

Cần nhớ

  • ✦Văn bản thông tin đưa tới người đọc thông tin xác thực. Thuyết minh thuật lại một sự kiện là kể lại một việc người viết đã chứng kiến hoặc tham gia (lễ hội, hội chợ, hội thao).
  • ✦Người viết xưng "tôi" / "chúng tôi" và giữ một cách xưng suốt bài.
  • ✦Diễn biến xếp theo trình tự thời gian (trước – sau) hoặc theo không gian (từ chỗ chính ra xung quanh); chọn vài chi tiết tiêu biểu để kể kĩ.

Dạng bài

Dàn ý 3 phần

  1. 1 Mở bài: giới thiệu sự kiện — tên, thời gian, địa điểm, tổ chức để làm gì.
  2. 2 Thân bài: diễn biến theo thời gian — ai tham gia, các hoạt động chính lần lượt ra sao.
  3. 3 Thân bài (tiếp): kể kĩ một, hai hoạt động ấn tượng nhất bằng chi tiết cụ thể.
  4. 4 Kết bài: ý nghĩa của sự kiện và cảm nghĩ của bạn.

⚠️ Bẫy hay gặp: Kể lộn xộn, nhớ gì viết nấy (trao giải rồi mới khai mạc), hoặc chỉ toàn cảm xúc mà thiếu thông tin: mấy giờ, ở đâu, ai tham gia.

🏃
Làm mẫu

Đề: Thuật lại Hội khoẻ Phù Đổng của trường bạn.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Nói và nghe

  • ✦Kể lại một truyền thuyết: kể ngôi thứ ba, theo trình tự sự việc; giữ những lời nói quan trọng của nhân vật; giọng trang nghiêm, đổi giọng khi tới đoạn hào hùng hay xúc động; nếu truyện kết ở một dấu tích (núi, làng, lễ hội), mang theo tranh ảnh về nó.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🏛️

Nhận ra truyền thuyết

  1. 1
    Nhận biết

    Ý nào nói đúng về truyền thuyết?

  2. 2
    Nhận biết Chọn các chi tiết kì ảo trong câu kể tóm sau.

    ; ; ; ; ; .

  3. 3
    Thông hiểu

    Chi tiết nào thuộc chặng "chiến công phi thường" của Thánh Gióng?

  4. 4
    Thông hiểu

    Vì sao Sơn Tinh thắng Thuỷ Tinh lại thể hiện mong ước của người xưa?

  5. 5
    Vận dụng

    Cuối truyện Thánh Gióng nhắc tới tre đằng ngà, hồ ao, làng Cháy. Những chi tiết ấy có tác dụng gì?

✒️

Dấu chấm phẩy

  1. 1
    Nhận biết

    Dấu chấm phẩy thường dùng để làm gì?

  2. 2
    Thông hiểu

    Câu nào dùng dấu chấm phẩy ĐÚNG?

  3. 3
    Thông hiểu

    "Thuỷ Tinh hô mưa, gọi gió ___ Sơn Tinh bốc đồi, dời núi." Ô trống nên điền dấu gì?

  4. 4
    Vận dụng

    Bạn muốn liệt kê sính lễ theo nhóm: đồ ăn (cơm nếp, bánh chưng) và con vật (voi, gà, ngựa). Cách viết nào rõ nhất?

🔤

Nghĩa từ ngữ, so sánh

  1. 1
    Nhận biết

    "Giả" trong "khán giả" nghĩa là gì?

  2. 2
    Thông hiểu

    Từ nào có yếu tố "thuỷ" nghĩa là nước?

  3. 3
    Thông hiểu

    Thành ngữ nào được ghép theo cùng kiểu với "hô mưa gọi gió" (tiếng 1 ứng tiếng 3, tiếng 2 ứng tiếng 4)?

  4. 4
    Vận dụng

    Trong câu "Giặc chết như ngả rạ", phép so sánh giúp người đọc thấy điều gì?

✍️

Thuật lại một sự kiện

  1. 1
    Nhận biết

    Xếp các phần của bài thuyết minh thuật lại một sự kiện theo đúng thứ tự.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu

    Theo bài "Ai ơi mồng 9 tháng 4", xếp các nghi thức của hội Gióng theo thứ tự ngày.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  3. 3
    Thông hiểu

    Bài thuyết minh thuật lại hội chợ ở trường do chính bạn tham gia nên dùng ngôi kể nào?

  4. 4
    Thông hiểu

    Câu nào là thông tin cần có ở mở bài?

  5. 5

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết bài ngắn (khoảng 150–200 chữ) thuyết minh thuật lại một sự kiện ở trường hoặc ở địa phương mà bạn đã tham gia hoặc chứng kiến (hội thao, hội chợ, lễ hội, buổi trồng cây…).

    0 chữ / tối thiểu 120

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề kiểm tra

Văn bản không có trong SGK — đúng như phòng thi. Đọc kĩ một lượt rồi trả lời.

🌳

Sự tích gò Đòn Gánh

Sự tích gò Đòn Gánh (truyện do Học liệu STEAM viết theo lối truyền thuyết để luyện đọc; làng Bãi Bồi và gò Đòn Gánh là tưởng tượng) Ngày xưa, đời Hùng Vương, ở làng Bãi Bồi ven sông Cái có hai vợ chồng già làm nghề chài lưới. Một đêm, bà nằm mộng thấy con rùa vàng ngậm một hòn đất đặt vào tay mình. Ít lâu sau, bà sinh một cậu con trai, đặt tên là Đắp. Đắp lớn lên khoẻ lạ thường. Mười tuổi, cậu gánh một lúc hai thúng đất to bằng hai chiếc nong mà chân vẫn bước thoăn thoắt. Ai trong làng cần dựng nhà, đắp bờ ao, cậu đều chạy tới giúp, chẳng bao giờ lấy công. Năm ấy, mưa suốt ba tháng liền. Nước sông dâng trắng đồng, ngập đến mái nhà. Vua sai sứ giả đi khắp nơi tìm người trị thuỷ. Đắp nói với cha mẹ: – Con xin đi đắp đê giữ làng. Nghe tin, dân làng mỗi nhà góp một sọt đất, một bó tre. Đắp vót tre làm một chiếc đòn gánh dài bằng ba con thuyền, ngày đêm gánh đất đắp đê. Nước lên một thước, đê cao một trượng. Bảy ngày bảy đêm, Đắp không ngủ; cả làng thay nhau nấu cơm, đốt đuốc soi đường cho chàng. Đêm thứ năm, sóng lớn xé toạc một quãng đê. Đắp quăng chiếc đòn gánh chắn ngang chỗ vỡ rồi đứng tựa lưng vào đó. Sóng đập vào lưng chàng như đập vào vách núi, rồi dội ngược ra sông. Trai làng ùa tới, kẻ khuân đất, người đóng cọc tre, chẳng mấy chốc quãng đê lại liền như cũ. Đến sáng ngày thứ tám, nước rút dần. Làng Bãi Bồi còn nguyên. Đắp vác chiếc đòn gánh lên một gò cao, cắm xuống đất rồi nằm nghỉ dưới bóng mây. Mọi người chạy đến thì không thấy chàng đâu nữa, chỉ thấy chiếc đòn gánh đã bén rễ, đâm chồi thành một cây gạo. Vua nhớ công, phong Đắp làm thần giữ đê, cho lập miếu trên gò. Đến nay, gò ấy vẫn gọi là gò Đòn Gánh, cây gạo cổ thụ vẫn đỏ hoa mỗi tháng Ba. Hằng năm, vào ngày nước rút, dân làng mở hội, mỗi người đắp một nắm đất lên đê để nhớ ơn chàng.

  1. 1
    Nhận biết

    Văn bản trên thuộc thể loại nào?

  2. 2
    Nhận biết

    Chi tiết nào KHÔNG phải kì ảo?

  3. 3
    Thông hiểu

    Chi tiết dân làng góp đất, góp tre, nấu cơm, soi đuốc cho Đắp cho thấy điều gì?

  4. 4
    Thông hiểu

    Câu "Nước lên một thước, đê cao một trượng" dùng cách nói nào, nhằm điều gì?

  5. 5
    Thông hiểu

    Đoạn cuối nhắc gò Đòn Gánh, cây gạo, lễ hội hằng năm. Mục đích là gì?

  6. 6
    Vận dụng

    Truyện này giống "Sơn Tinh, Thuỷ Tinh" ở điểm nào nhất?

  7. 7

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 120 chữ nêu cảm nghĩ của bạn về chi tiết chiếc đòn gánh bén rễ thành cây gạo.

    0 chữ / tối thiểu 90

🎯 Bài này hay ra kiểm tra thế nào?

  • •Đề kiểm tra giữa kì, cuối kì thường dùng một truyền thuyết ngoài SGK (hoặc một bản kể khác) cho phần đọc hiểu — phần "Văn bản mới" ở trên luyện đúng tình huống đó.
  • •Câu hỏi đọc hiểu hay có: nhận ra thể loại, ngôi kể, chỉ ra chi tiết kì ảo, sắp các chặng cốt truyện, nêu ý nghĩa một chi tiết, chủ đề; câu tiếng Việt hay hỏi dấu chấm phẩy, nghĩa yếu tố Hán Việt, phép so sánh.
  • •Phần viết hay có đoạn cảm nghĩ về một chi tiết, một nhân vật, hoặc bài thuyết minh thuật lại một sự kiện (lễ hội, hội thao) — giữ dàn ý "giới thiệu → diễn biến theo thời gian → cảm nghĩ".
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
8. Thế giới cổ tích — truyện cổ tích