Ngữ văn lớp 6
Chủ điểm 8 · Học kỳ 2

Thế giới cổ tích — truyện cổ tích

Nhận ra cốt truyện, nhân vật, lời kể và yếu tố kì ảo của truyện cổ tích, đoán được nghĩa từ ngữ, nêu tác dụng của điệp ngữ và viết bài đóng vai nhân vật kể lại một truyện cổ tích.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 7

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Truyện cổ tích là truyện dân gian kể về số phận con người trong gia đình, xã hội, có nhiều chi tiết hư cấu, kì ảo.
  • 2Nhân vật chia hai tuyến: tốt (chính diện) và xấu (phản diện). Nhân vật chính hay là người thiệt thòi: mồ côi, nghèo, xấu xí, bị bắt nạt.
  • 3Cốt truyện hay đi theo con đường thiệt thòi → thử thách → trợ giúp kì diệu → kết có hậu: người tốt được đền đáp, kẻ ác bị phạt.
  • 4Lời kể hay mở đầu bằng thời gian, nơi chốn không rõ ("ngày xửa ngày xưa", "ở một làng nọ"); một truyện có thể có nhiều bản kể khác nhau.
  • 5Tiếng Việt: đoán nghĩa từ nhờ nghĩa từng tiếng hoặc từ ngữ xung quanh; điệp ngữ lặp lại từ ngữ để nhấn mạnh, tạo nhịp.
  • 6Viết: đóng vai một nhân vật, xưng "tôi/ta" nhất quán, kể đúng cốt truyện gốc, thêm suy nghĩ, cảm xúc của nhân vật.

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

Thạch Sanh

Truyện cổ tích Việt Nam · Truyện cổ tích dân gian Việt Nam về một chàng dũng sĩ mồ côi; SGK in theo một bản kể trong tuyển văn học dân gian.

Đã hết thời hạn bản quyền 📖 Bạn đọc trong SGK hoặc bất kì bản in nào.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

  • 🤔 Nếu được chọn một món đồ kì ảo trong truyện cổ, bạn muốn có món gì, và sẽ dùng nó để làm gì?
  • 🤔 Bạn đã bao giờ tin nhầm một người chưa? Bạn nhận ra điều đó bằng cách nào?

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

  1. 📍 Đoạn mở đầu

    Thạch Sanh sống ở đâu, có những gì và kiếm sống bằng cách nào?

  2. 📍 Đêm canh miếu

    Mẹ con Lý Thông bày kế gì với Thạch Sanh? Đêm ấy chuyện gì xảy ra?

  3. 📍 Sau khi giết trăn tinh

    Lý Thông lừa Thạch Sanh lần thứ hai thế nào? Hắn được gì?

  4. 📍 Trong hang đại bàng

    Cứu được công chúa lên rồi, Thạch Sanh gặp chuyện gì? Chàng còn cứu được ai?

  5. 📍 Phần cuối truyện

    Tiếng đàn giúp Thạch Sanh những lần nào?

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Xem mẫu "Cây khế" đi qua 4 chặng, rồi tự kéo từng thẻ của truyện mới vào đúng chặng trên con đường cổ tích.

"Cây khế" · chặng 1

Người anh giữ hết ruộng, chỉ chia cho em gian nhà lụp xụp và cây khế.

🛤️ Con đường cổ tích: 1 → 2 → 3 → 4

Truyện mẫu: "Cây khế". Chặng 1 là gì?

1 🏰 Nhận ra truyện cổ tích

Cần nhớ

  • ✦Truyện cổ tích là truyện dân gian kể về số phận, cuộc đời của con người trong gia đình, xã hội; có nhiều chi tiết hư cấu, kì ảo.
  • ✦Nhân vật chia hai tuyến: chính diện (hiền, tốt) và phản diện (ác, xấu). Nhân vật chính hay là người thiệt thòi: mồ côi, nghèo, xấu xí, bị hắt hủi.
  • ✦Truyện kể theo trình tự thời gian, việc trước gây ra việc sau. Con đường quen: thiệt thòi → thử thách → trợ giúp kì diệu → kết có hậu.
  • ✦Lời kể hay mở đầu bằng thời gian, nơi chốn không rõ; người kể có thể thêm bớt chi tiết nên một cốt truyện có nhiều bản kể.

Ba truyện trong bài

Yếu tốThạch SanhCây khếVua chích choè
Nhân vật chínhChàng đốn củi mồ côi, nghèoNgười em bị chia phần thiệtCông chúa kiêu ngạo (có lỗi, phải sửa)
Phía đối lậpLý Thông lừa lọc, cướp côngNgười anh lười, thamChính thói kiêu căng của nàng
Kì ảoTrăn tinh, đại bàng, thuỷ phủ, cây đàn, niêu cơmChim biết nói, chở người ra đảo vàngGần như không; vua đóng giả để thử thách
Kết thúcCưới công chúa, lên ngôi; mẹ con Lý Thông bị sét đánhEm giàu có; anh bị sóng cuốnNàng biết lỗi, cưới vua

Dạng bài

Nêu tác dụng của một chi tiết kì ảo

  1. 1 Gọi tên chi tiết: vật gì, của ai, xuất hiện lúc nào.
  2. 2 Nói vì sao nó kì ảo (ngoài đời không thể có).
  3. 3 Nó làm gì cho câu chuyện: giúp ai, gỡ khó khăn nào, đưa truyện tới đâu.
  4. 4 Nó cho thấy ước mơ, cách nghĩ gì của người xưa.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ kể lại chi tiết rồi dừng. Đề hỏi tác dụng thì phải có câu "chi tiết này giúp… / cho thấy…".

🎻
Làm mẫu

Nêu tác dụng của chi tiết tiếng đàn của Thạch Sanh trong ngục làm công chúa hết câm.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🔍 Nghĩa của từ ngữ

Cần nhớ

  • ✦Cách 1 — dựa vào các tiếng tạo nên từ: biết nghĩa từng tiếng thì đoán được nghĩa cả từ. "Phú" là giàu ⇒ phú ông là ông nhà giàu.
  • ✦Cách 2 — dựa vào từ ngữ xung quanh: câu có ý trái ngược, giải thích hay ví dụ sẽ "mách" nghĩa. "Anh thì tiêu hoang, em thì tằn tiện" ⇒ tằn tiện là tiêu dè sẻn, trái với tiêu hoang.
  • ✦Đoán xong vẫn nên tra từ điển để chắc chắn.
  • ✦Nhiều thành ngữ sinh ra từ truyện kể: niêu cơm Thạch Sanh (thứ dùng mãi không hết), ăn khế trả vàng (được đền ơn hậu hĩnh), ếch ngồi đáy giếng, đẽo cày giữa đường.

Một số tiếng Hán Việt hay gặp trong truyện cổ

TiếngNghĩaTừ có tiếng ấy
thuỷnướcthuỷ cung, thuỷ thủ, thuỷ sản
phúgiàuphú ông, phú quý
huynhanhhuynh đệ, phụ huynh
mẫumẹmẫu tử, phụ mẫu
thiệntốt, lànhlương thiện, thiện chí
ácdữ, xấuđộc ác, ác thú

3 🔁 Điệp ngữ

Cần nhớ

  • ✦Điệp ngữ là lặp lại một từ, một cụm từ (có khi cả câu) để nhấn mạnh, tạo nhịp và gây ấn tượng.
  • ✦Trong truyện kể, điệp ngữ hay dùng để tả việc kéo dài, đường đi xa, sức mạnh lạ thường: "đi mãi, đi mãi", "hết làng này đến làng khác".
  • ✦Nêu tác dụng: chỉ ra từ ngữ được lặp → nó nhấn mạnh điều gì → gợi cảm xúc gì cho người đọc.

Ví dụ (tự soạn)

CâuTừ ngữ lặpNhấn mạnh
Cô bé tìm mãi, tìm mãi mà vẫn chưa thấy chú mèo.tìm mãiTìm rất lâu, lòng sốt ruột
Hết dốc này đến dốc khác, hết suối này đến suối khác, đoàn người vẫn bước.hết… đến…Đường xa, gian nan
Gió thổi mãi, thổi mãi mà ngọn đèn vẫn sáng.thổi mãiNgọn đèn bền bỉ lạ thường
Điệp ngữ ≠ lỗi lặp từ

Điệp ngữ là lặp có chủ ý, bỏ đi thì mất ý nhấn mạnh. Lỗi lặp từ là lặp vì thiếu từ: "Con mèo nhà em là con mèo đẹp, con mèo…" — nên thay bằng "nó", "chú".

Điệp ngữ ≠ so sánh

So sánh đặt hai sự vật cạnh nhau, thường có từ "như". Điệp ngữ chỉ lặp lại chính từ ngữ ấy.

4 ✍️ Viết: đóng vai nhân vật kể lại truyện cổ tích

Dạng bài

Dàn ý bài đóng vai

  1. 1 Mở bài: nhập vai, xưng "tôi", "ta" hay "mình" cho hợp với nhân vật; tự giới thiệu và báo câu chuyện sắp kể.
  2. 2 Thân bài: kể theo trình tự truyện gốc — xuất thân, hoàn cảnh, rồi từng sự việc chính.
  3. 3 Ở mỗi sự việc thêm điều nhân vật nghĩ, cảm thấy, nhìn thấy; tả kĩ chi tiết kì ảo.
  4. 4 Kết bài: kết thúc truyện và bài học nhân vật rút ra.

⚠️ Bẫy hay gặp: Đổi cả cốt truyện (người anh không chết, chim không trả vàng…) hoặc đang xưng "tôi" lại chuyển sang gọi "người em" giữa bài. Thêm cảm xúc, chi tiết nhỏ thì được; đổi sự việc chính thì không.

🌳
Làm mẫu

Đề: Đóng vai người em kể lại truyện "Cây khế".

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Nói và nghe

  • ✦Kể lại truyện bằng lời một nhân vật trước lớp: đổi giọng ở lời thoại, dùng nét mặt, cử chỉ; nhấn vào chi tiết kì ảo, đừng kể đều đều. Nghe bạn kể thì góp ý cả nội dung lẫn cách kể.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🏰

Nhận ra truyện cổ tích

  1. 1
    Nhận biết

    Nhân vật trong truyện cổ tích thường được chia thế nào?

  2. 2
    Nhận biết

    Câu nào là lối mở đầu quen thuộc của truyện cổ tích?

  3. 3
    Thông hiểu

    Trong "Thạch Sanh", nhờ đâu nỗi oan của chàng được giải?

  4. 4
    Thông hiểu

    Trong "Cây khế", điều gì trực tiếp làm người anh mất mạng?

  5. 5
    Thông hiểu

    Kết thúc của truyện cổ tích thường thể hiện điều gì?

  6. 6
    Vận dụng

    Công chúa trong "Vua chích choè" khác Thạch Sanh ở điểm nào?

🔍

Nghĩa của từ ngữ

  1. 1
    Nhận biết "Phú" trong "phú ông" nghĩa là .
  2. 2
    Thông hiểu

    "Thuỷ" nghĩa là nước, "phủ" là dinh thự. Vậy "thuỷ phủ" trong "Thạch Sanh" là gì?

  3. 3
    Thông hiểu

    "Cô chị thì ích kỉ, còn cô em thì rất vị tha." Dựa vào ý đối lập, "vị tha" nghĩa là gì?

  4. 4
    Thông hiểu

    Thành ngữ "niêu cơm Thạch Sanh" dùng để chỉ gì?

  5. 5
    Vận dụng

    Câu nào dùng thành ngữ "ăn khế trả vàng" ĐÚNG?

🔁

Điệp ngữ

  1. 1
    Nhận biết Chọn các từ ngữ được lặp lại (điệp ngữ) trong câu.

    , , .

  2. 2
    Thông hiểu

    Câu nào có dùng điệp ngữ?

  3. 3
    Thông hiểu

    Trong câu "Nàng chờ mãi, chờ mãi, hết mùa lúa lại đến mùa sen", điệp ngữ có tác dụng gì?

  4. 4
    Vận dụng

    Bạn viết: "Con chó nhà em là con chó khôn. Con chó biết giữ nhà. Con chó rất quý em." Nhận xét nào đúng?

✍️

Viết bài đóng vai

  1. 1
    Nhận biết

    Bài văn đóng vai nhân vật kể lại truyện cổ tích dùng ngôi kể nào?

  2. 2
    Thông hiểu

    Đóng vai Thạch Sanh kể chuyện, chỗ sáng tạo nào KHÔNG nên có?

  3. 3
    Thông hiểu

    Xếp dàn ý bài đóng vai theo đúng thứ tự.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  4. 4

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết bài văn ngắn (khoảng 150–220 chữ) đóng vai con chim thần kể lại truyện "Cây khế".

    0 chữ / tối thiểu 140

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề kiểm tra

Văn bản không có trong SGK — đúng như phòng thi. Đọc kĩ một lượt rồi trả lời.

🌾

Cậu bé Lúa và hạt thóc vàng

Cậu bé Lúa và hạt thóc vàng (truyện do Học liệu STEAM viết theo lối cổ tích để luyện đọc) Ngày xửa ngày xưa, ở một làng nhỏ dưới chân núi, có cậu bé tên là Lúa. Cha mẹ mất sớm, Lúa về ở với người chú họ. Người chú giàu nhất làng nhưng keo kiệt, bắt cậu cắt cỏ, chăn trâu từ sáng tới tối, chỉ cho ăn cơm thừa canh cặn. Năm ấy trời hạn hán. Ba tháng không một giọt mưa, ruộng đồng nứt nẻ như mai rùa. Người chú gọi Lúa lại, bảo: – Mày lên núi Đá Xám tìm cho ra mạch nước. Không có nước thì đừng về! Lúa đeo ống tre đựng chút nước cuối cùng, đi mãi, đi mãi, hết đồi thấp đến rừng cao. Đến một khe đá cạn, cậu thấy một con cò trắng gãy cánh đang nằm thoi thóp. Lúa xé vạt áo băng cánh cho cò, rồi dốc hết nước trong ống tre cho cò uống. Cò vừa uống xong bỗng hoá thành một bà cụ tóc trắng như cước. Bà cười hiền, đặt vào tay Lúa một hạt thóc vàng óng: – Cháu thương cả con cò bé nhỏ thì ắt thương được cả làng. Hãy gieo hạt thóc này vào chỗ đất khô nhất. Nhưng nhớ: nước là của mọi người. Nói rồi bà biến mất. Lúa chạy một mạch về làng, gieo hạt thóc vào vết nứt to nhất giữa cánh đồng. Đất rung lên, một mạch nước trong vắt phun lên thành dòng suối, chảy róc rách vào ruộng của mọi nhà. Dân làng mừng rỡ, chia cho Lúa một mảnh ruộng tốt và dựng cho cậu một gian nhà nhỏ. Người chú thấy vậy thì tức lắm. Nửa đêm, lão lén ra bờ suối đào bới, định lấy hạt thóc vàng về giữ cho riêng ruộng nhà mình. Lão vừa nắm được hạt thóc thì dòng suối ngừng chảy, hạt thóc trong tay hoá thành hòn sỏi xám. Lão giật mình trượt chân, ngã nhào xuống hố bùn, loay hoay đến sáng mới bò lên được. Từ đó lão xấu hổ, chẳng dám nhìn mặt ai. Lúa nhặt hòn sỏi, đặt lại chỗ cũ và thầm cảm ơn bà cụ. Lập tức, dòng suối lại chảy. Mùa ấy, cánh đồng làng xanh mướt, còn ruộng của Lúa năm nào cũng trĩu hạt vàng.

  1. 1
    Nhận biết

    Văn bản trên thuộc thể loại nào?

  2. 2
    Nhận biết

    Câu mở đầu cho biết thời gian, nơi chốn như thế nào?

  3. 3
    Nhận biết

    Chi tiết nào KHÔNG phải chi tiết kì ảo?

  4. 4
    Thông hiểu

    Cụm "đi mãi, đi mãi, hết đồi thấp đến rừng cao" dùng biện pháp gì, nhằm điều gì?

  5. 5
    Thông hiểu

    Chi tiết hạt thóc hoá hòn sỏi trong tay người chú có tác dụng gì?

  6. 6
    Vận dụng

    Truyện này giống "Cây khế" ở điểm nào?

  7. 7

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Đóng vai cậu bé Lúa, viết đoạn văn khoảng 120 chữ kể lại lúc cậu gặp con cò trắng trên núi.

    0 chữ / tối thiểu 90

🎯 Bài này hay ra kiểm tra thế nào?

  • •Đề kiểm tra giữa kì, cuối kì thường dùng một truyện cổ tích ngoài SGK cho phần đọc hiểu — phần "Luyện văn bản mới" ở trên luyện đúng tình huống đó.
  • •Câu hỏi đọc hiểu hay có: nhận ra thể loại, lời mở đầu, chi tiết kì ảo; xếp nhân vật tốt – xấu; nêu tác dụng của một chi tiết hoặc biện pháp tu từ; rút ra bài học.
  • •Phần viết hay có đề đóng vai một nhân vật kể lại truyện cổ tích — giữ đúng cốt truyện, xưng hô nhất quán, thêm suy nghĩ, cảm xúc của nhân vật.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
9. Khác biệt và gần gũi — văn bản nghị luận