Ngữ văn lớp 6
Chủ điểm 5 · Học kỳ 1

Những nẻo đường xứ sở — du kí

Nhận ra hành trình, người kể "tôi" và ba lớp cảnh vật – sự việc – cảm xúc trong du kí, hiểu dấu ngoặc kép đánh dấu nghĩa đặc biệt và viết bài tả cảnh sinh hoạt.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 5

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Kí ghi chép chuyện có thật. Du kí là kí về một chuyến đi tới một vùng đất: người viết kể, tả những gì tận mắt thấy, tai nghe.
  • 2Người kể thường xưng "tôi" (ngôi thứ nhất) — chính là người đi. Sự việc kể theo trình tự chuyến đi: mốc thời gian, nơi đến.
  • 3Trong du kí đan ba lớp: cảnh vật · sự việc trải qua, người gặp · cảm xúc, suy nghĩ của người viết; thêm thông tin thật (địa danh, số liệu).
  • 4So sánh, ẩn dụ, nhân hoá giúp người chưa từng đến vẫn hình dung ra cảnh: Nguyễn Tuân gọi mặt biển lúc bình minh là "mâm bạc".
  • 5Tiếng Việt: dấu ngoặc kép còn dùng để đánh dấu từ ngữ hiểu theo nghĩa đặc biệt — vd đá cũng "sống", én cũng có "cuộc đời".
  • 6Viết: tả cảnh sinh hoạt = giới thiệu → tả bao quát → tả hoạt động cụ thể của con người → cảm nghĩ.

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

Cô Tô (trích)

Nguyễn Tuân · Bài kí viết sau một chuyến ra thăm quần đảo Cô Tô (Quảng Ninh), in trong tập "Kí" (1976).

Tác phẩm có bản quyền 📖 Bạn đọc trong SGK — trang này chỉ tóm tắt và đặt câu hỏi.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

  • 🤔 Bạn đã bao giờ nhìn trời đất ngay sau một trận bão to chưa? Mọi thứ khác đi thế nào?
  • 🤔 Nếu được ở một tuần trên hòn đảo giữa biển, bạn muốn dậy thật sớm để xem cảnh gì?

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

  1. 📍 Đoạn đầu (trận bão)

    Nhà văn mượn từ ngữ của lĩnh vực nào để tả gió bão? Tìm vài từ.

  2. 📍 Khi bão thực sự bắt đầu

    Bão làm gì với gác đảo uỷ? Nhà văn nghe thấy gì?

  3. 📍 Ngày thứ năm trên đảo

    Sau bão, trời, cây, nước biển, bãi cát đổi khác ra sao? Nhà văn trèo lên đâu để ngắm toàn đảo?

  4. 📍 Bình minh ngày thứ sáu ở đảo Thanh Luân

    Nhà văn dậy lúc nào, ngồi ở đâu để đón mặt trời? Mặt trời được ví với gì?

  5. 📍 Cảnh bên cái giếng nước ngọt

    Quanh giếng có những ai, làm gì? Anh hùng Châu Hoà Mãn cho biết nước ngọt được dùng thế nào khi ra khơi?

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Xem mẫu rồi tự chọn bút, chạm tô từng câu của bài du kí ngắn là cảnh vật, sự việc hay cảm xúc; sau đó kéo 4 thẻ chặng lên bản đồ theo đúng trình tự chuyến đi.

📔 Về làng chài của bà

bài du kí ngắn do Học liệu STEAM viết

Câu 2 tả con đường ven biển.

1 🧭 Nhận ra du kí

Cần nhớ

  • ✦Kí ghi chép chuyện có thật: người viết kể việc, tả cảnh, tả người, đưa thông tin và nói ra cảm xúc của mình. Có bài nghiêng về kể việc, có bài nghiêng về bày tỏ cảm xúc.
  • ✦Du kí là kí về một chuyến đi tới một miền đất: đi đâu, thấy gì, nghe gì, gặp ai, nghĩ gì.
  • ✦Người viết thường xưng "tôi" (ngôi thứ nhất), tự mình đi và chứng kiến. Việc kể theo trình tự chuyến đi: dò các từ chỉ thời gian (ngày thứ năm, canh tư, năm giờ…) và nơi đến.
  • ✦Đọc du kí, tìm đủ: cảnh vật · sự việc, con người · thông tin thật (địa danh, số liệu) · cảm xúc, suy nghĩ của người viết.

Ba bài kí trong Bài 5

BàiChuyến điĐiều nổi bật được ghi lạiCảm xúc người viết
Cô TôNhững ngày trên quần đảo: bão → ngày thứ năm → bình minh ngày thứ sáu → giếng nướcBão dữ dội, biển sau bão, bình minh, người dân gánh nước ra khơiSay mê cảnh đẹp, quý mến người lao động trên đảo
Hang ÉnDốc Ba Giàn → Rào Thương → qua sông vào hang → đêm và sáng trong hangRừng, suối, đàn bướm, đàn én, người A-rem, đá và hoá thạchNgỡ như mơ, trân trọng thiên nhiên hoang sơ
Nghìn năm tháp Khương MỹTìm đường tới tháp trong mưa → ngắm tháp lúc nắng → rời đi lúc chiềuNăm xây, ba tháp, hoa văn, tượng chạm chú khỉThích thú, nuối tiếc, quý di sản

Dạng bài

Đọc một bài du kí theo 4 bước

  1. 1 Vẽ đường đi: người viết đi từ đâu tới đâu, qua những chặng nào (tìm từ chỉ thời gian, nơi chốn).
  2. 2 Ở mỗi chặng, tìm cảnh vật và việc người viết làm, người họ gặp.
  3. 3 Tìm thông tin thật: địa danh, tên người, số liệu.
  4. 4 Tìm câu bộc lộ cảm xúc, suy nghĩ ⇒ rút ra tình cảm của người viết với vùng đất.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ kể lại các chặng đi mà quên cảm xúc của người viết — hoặc ngược lại, chỉ viết "tác giả rất yêu thiên nhiên" mà không chỉ ra chi tiết nào cho thấy điều đó.

🦇
Làm mẫu

Đọc "Hang Én" (Hà My) theo 4 bước.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 💬 Dấu ngoặc kép đánh dấu nghĩa đặc biệt

Cần nhớ

  • ✦Dấu ngoặc kép quen dùng để dẫn lời nói trực tiếp, đánh dấu tên tác phẩm, tờ báo được nhắc tới.
  • ✦Bài này học thêm: ngoặc kép đánh dấu từ ngữ hiểu theo nghĩa đặc biệt — nghĩa khác nghĩa thường ngày, hay gặp khi mượn từ của người để nói về vật, hoặc gọi vật bằng một hình ảnh ví von.
  • ✦Cách nhận ra: hỏi "từ này có dùng đúng nghĩa thường không?". Không ⇒ nghĩa đặc biệt. Hai bài kí trong Bài 5 có nhiều từ như thế — thử tự tìm khi đọc.

Ví dụ (tự soạn)

CâuTừ trong ngoặc képHiểu là
Đàn kiến đang “chuyển nhà” trước cơn mưa.chuyển nhàKiến tha trứng, thức ăn sang tổ mới — mượn việc của người
Cây bàng là “cái ô” của sân trường.cái ôTán lá rộng che nắng như chiếc ô
Chiếc xe đạp cũ của ông là một “chiến binh” bền bỉ.chiến binhXe đã đi nhiều năm, đường xấu mấy cũng chịu được
Con mèo là “ông chủ” thật sự của nhà tôi.ông chủMèo được cả nhà chiều, muốn nằm đâu thì nằm
Dẫn lời ≠ nghĩa đặc biệt

Bà bảo: “Ăn đi cháu.” ⇒ dẫn lời, chép đúng lời bà. Cây bàng là “cái ô” ⇒ nghĩa đặc biệt, không ai nói câu ấy cả.

Tên tác phẩm ≠ nghĩa đặc biệt

Mình vừa đọc “Dế Mèn phiêu lưu kí” ⇒ ngoặc kép bao tên tác phẩm. Từ trong ngoặc là tên riêng, không mang nghĩa khác.

3 🎨 So sánh, ẩn dụ, nhân hoá trong du kí

Cần nhớ

  • ✦So sánh: đặt hai sự vật cạnh nhau, có từ so sánh (như, tựa, giống, bằng…): mặt hồ phẳng như gương.
  • ✦Ẩn dụ: gọi sự vật này bằng tên sự vật khác giống nó, không còn từ so sánh — Nguyễn Tuân gọi mặt biển sáng lúc bình minh là "mâm bạc".
  • ✦Nhân hoá: gọi, tả con vật, đồ vật bằng từ ngữ dành cho người — Hà My gọi "chú én", tả én "ngủ nướng".
  • ✦Trong du kí, ba biện pháp này giúp người chưa từng đến vẫn hình dung ra cảnh. Nêu tác dụng = cảnh hiện lên thế nào + tình cảm của người viết.

Ví dụ (tự soạn)

CâuBiện phápTác dụng
Ruộng bậc thang uốn lượn như những nét vẽ trên sườn đồi.So sánhRuộng hiện ra mềm mại, đẹp như tranh
Hồ nước là tấm gương lớn soi bóng núi rừng.Ẩn dụGợi mặt hồ phẳng lặng, trong veo
Gió biển hát ru hàng phi lao suốt đêm.Nhân hoáCảnh biển dịu dàng, gần gũi như người
Mặt trời nhô lên, đỏ như hòn than hồng giữa bếp.So sánhMàu đỏ rực, ấm áp, quen thuộc
So sánh: còn đủ hai vế

Mặt trời như quả cầu lửa ⇒ nhắc cả sự vật được tả (mặt trời) lẫn từ so sánh "như".

Ẩn dụ: chỉ còn một vế

Quả cầu lửa nhô lên khỏi mặt biển ⇒ không nhắc "mặt trời", người đọc tự hiểu.

4 ✍️ Viết: tả cảnh sinh hoạt

Dạng bài

Dàn ý bài tả cảnh sinh hoạt

  1. 1 Mở bài: giới thiệu cảnh sinh hoạt — cảnh gì, ở đâu, khi nào.
  2. 2 Thân bài 1: tả bao quát khung cảnh (không gian, thời gian, không khí chung) và ấn tượng đầu tiên.
  3. 3 Thân bài 2: tả cụ thể theo trình tự thời gian — từng người, từng nhóm làm gì, nói gì; chú ý âm thanh, màu sắc, mùi vị; xen cảm xúc của bạn.
  4. 4 Kết bài: suy nghĩ, đánh giá của bạn về cảnh sinh hoạt ấy.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ tả cảnh vật (trời, cây, sân) mà quên con người đang làm gì. Cảnh sinh hoạt phải có người hoạt động: ai, làm gì, nói gì.

🌱
Làm mẫu

Đề: Tả buổi trồng cây của lớp em.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Nói và nghe

  • ✦Chia sẻ một trải nghiệm về nơi bạn sống hoặc từng đến: nói hoàn cảnh (đi với ai, dịp nào), tả khung cảnh, kể điều ấn tượng nhất; mang ảnh nếu có, hỏi người nghe một câu để họ cùng tham gia.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🧭

Nhận ra du kí

  1. 1
    Nhận biết

    Du kí là gì?

  2. 2
    Nhận biết

    Trong "Cô Tô", nhà văn ngắm toàn cảnh quần đảo từ đâu?

  3. 3
    Thông hiểu

    Xếp các chặng trong "Hang Én" theo đúng trình tự chuyến đi.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  4. 4
    Thông hiểu

    Câu nào trong một bài du kí là THÔNG TIN thật, không phải cảm xúc?

  5. 5
    Vận dụng

    Bạn muốn viết du kí về chuyến về quê. Cách làm nào ĐÚNG với du kí?

💬

Dấu ngoặc kép

  1. 1
    Nhận biết

    Ngoài dẫn lời nói và đánh dấu tên tác phẩm, dấu ngoặc kép còn dùng để làm gì?

  2. 2
    Thông hiểu

    Câu: Con mèo là “ông chủ” thật sự của nhà tôi. Vì sao “ông chủ” đặt trong ngoặc kép?

  3. 3
    Thông hiểu

    Trong "Hang Én", măng đá, nhũ đá vẫn "sống". Chữ "sống" ở đây được hiểu thế nào?

  4. 4
    Vận dụng

    Câu nào dùng dấu ngoặc kép để đánh dấu từ ngữ hiểu theo nghĩa đặc biệt?

🎨

So sánh, ẩn dụ, nhân hoá

  1. 1
    Nhận biết Chọn từ so sánh trong câu.

    .

  2. 2
    Thông hiểu

    Câu: Cả cánh đồng là một tấm thảm vàng óng trải tới chân đê. "Tấm thảm vàng óng" ngầm chỉ gì, là biện pháp nào?

  3. 3
    Thông hiểu

    Câu: Mấy chú hải âu tinh nghịch đuổi nhau trên ngọn sóng. Câu dùng biện pháp gì, nhằm điều gì?

  4. 4
    Thông hiểu

    Câu nào dùng ẩn dụ (không có từ so sánh)?

  5. 5
    Vận dụng

    Nguyễn Tuân tả gió bão bằng từ ngữ chiến trận (trận địa, hoả lực, viên đạn). Tác dụng chính là gì?

✍️

Viết bài tả cảnh sinh hoạt

  1. 1
    Nhận biết

    Xếp các phần của bài tả cảnh sinh hoạt theo đúng thứ tự.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu

    Đề: Tả sân trường giờ ra chơi. Câu nào tả HOẠT ĐỘNG CỤ THỂ của con người?

  3. 3
    Thông hiểu

    Bài tả cảnh sinh hoạt sinh động hơn nhờ điều gì?

  4. 4

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 150–200 chữ tả một cảnh sinh hoạt bạn từng chứng kiến hoặc tham gia (bữa cơm cả nhà, phiên chợ, buổi lao động của lớp…).

    0 chữ / tối thiểu 120

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề kiểm tra

Văn bản không có trong SGK — đúng như phòng thi. Đọc kĩ một lượt rồi trả lời.

🛶

Sáng sớm ở chợ nổi

Sáng sớm ở chợ nổi Cái Răng (bài du kí ngắn do Học liệu STEAM viết để luyện đọc) Hè năm ngoái, tôi theo bố về Cần Thơ thăm chú. Chú bảo đến Cần Thơ mà chưa đi chợ nổi thì coi như chưa đến. Thế là bốn giờ rưỡi sáng hôm sau, hai bố con đã ngồi trên chiếc xuồng máy của chú, rẽ sương ra sông. Trời còn mờ tối. Mặt sông đen thẫm, chỉ lấp lánh ánh đèn của những chiếc ghe xuôi ngược. Gió sông mát lạnh, phả vào mặt mùi phù sa ngai ngái. Khi phía đông vừa ửng hồng thì chợ hiện ra: rất nhiều ghe lớn nhỏ đậu san sát, nối nhau thành những "dãy phố" trên mặt nước. Lạ nhất là những cây sào dựng đứng trên mũi ghe. Chú gọi đó là cây bẹo. Ghe bán gì thì treo thứ ấy lên sào: ghe này treo mấy trái bí, ghe kia treo chùm khóm, chùm chôm chôm đỏ au. Nhìn lên cây bẹo là biết, chẳng cần ai rao. Người mua, người bán gọi nhau í ới. Một chị chèo chiếc xuồng nhỏ len giữa các ghe, bán hủ tiếu nóng. Chị múc tô hủ tiếu bốc khói đưa sang xuồng chúng tôi; xuồng chòng chành mà không đổ một giọt nước lèo. Tôi vừa ăn vừa dõi theo đôi tay khéo léo ấy. Mặt trời lên cao, nắng trải vàng trên sông như ai rắc mật. Ghe hàng dần nhổ neo, toả về các ngả kênh. Chợ tan nhanh như lúc họp. Trên đường về, tôi cứ nghĩ mãi: con sông ở đây không chỉ để ngắm. Nó là đường đi, là chợ, là nơi kiếm sống của biết bao người. Tôi thầm mong sẽ có dịp trở lại, để được thức dậy cùng dòng sông thêm một lần nữa.

  1. 1
    Nhận biết

    Văn bản trên thuộc thể loại nào?

  2. 2
    Nhận biết

    Người kể chuyện xưng gì, kể theo ngôi thứ mấy?

  3. 3
    Nhận biết

    Xếp các chặng của chuyến đi theo đúng trình tự trong bài.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  4. 4
    Thông hiểu

    Từ "dãy phố" được đặt trong ngoặc kép để làm gì?

  5. 5
    Thông hiểu

    Câu "nắng trải vàng trên sông như ai rắc mật" dùng biện pháp gì, gợi điều gì?

  6. 6
    Vận dụng

    Bài này giống "Cô Tô" (đoạn giếng nước ngọt) ở điểm nào?

  7. 7

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 120 chữ nêu cảm nhận của bạn về một hình ảnh trong bài: cây bẹo, hoặc chị bán hủ tiếu trên xuồng.

    0 chữ / tối thiểu 90

🎯 Bài này hay ra kiểm tra thế nào?

  • •Đề kiểm tra giữa kì, cuối kì thường dùng một bài kí, du kí ngoài SGK cho phần đọc hiểu — phần "Luyện văn bản mới" ở trên tập đúng tình huống ấy.
  • •Câu hỏi đọc hiểu hay có: nhận ra thể loại, ngôi kể, trình tự chuyến đi; tìm chi tiết cảnh vật, thông tin thật; nêu tác dụng của so sánh, ẩn dụ, nhân hoá hoặc công dụng dấu ngoặc kép; nói tình cảm của người viết.
  • •Phần viết có thể là bài văn tả cảnh sinh hoạt — nhớ dàn ý "giới thiệu → bao quát → hoạt động cụ thể → cảm nghĩ".
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
6. Ôn tập học kì I