Ngữ văn lớp 6
Chủ điểm 1 · Học kỳ 1

Tôi và các bạn — truyện đồng thoại

Nhận ra truyện đồng thoại và người kể chuyện ngôi thứ nhất, phân biệt lời người kể với lời nhân vật, nhận biết từ đơn, từ ghép, từ láy và viết bài văn kể lại một trải nghiệm của bản thân.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 1

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Truyện đồng thoại là truyện viết cho trẻ em, nhân vật thường là loài vật hoặc đồ vật được nhân hoá: vừa giữ đặc tính của loài, vừa biết nói, biết nghĩ như người.
  • 2Truyện có cốt truyện (mở đầu → diễn biến → kết thúc) và nhân vật hiện lên qua hình dáng, cử chỉ, hành động, lời nói, ý nghĩ.
  • 3Người kể ngôi thứ nhất xưng “tôi”, kể điều mình chứng kiến hoặc tham gia. Ngôi thứ ba giấu mình, gọi nhân vật bằng tên và có thể “biết hết”.
  • 4Lời nhân vật là lời nói trực tiếp (thường sau gạch ngang). Lời người kể là phần kể việc, tả cảnh, thuật lại.
  • 5Tiếng Việt: từ đơn có một tiếng; từ phức có từ hai tiếng: từ ghép (các tiếng liên quan về nghĩa), từ láy (các tiếng chỉ giống nhau về âm).
  • 6Viết: kể lại một trải nghiệm = xưng “tôi” nhất quán → giới thiệu chuyện → kể diễn biến → kết thúc + cảm xúc.

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

Bài học đường đời đầu tiên

Tô Hoài · Trích chương đầu “Dế Mèn phiêu lưu kí” — truyện đồng thoại nổi tiếng nhất của Tô Hoài, khởi đầu từ truyện “Con Dế Mèn” in năm 1941.

Tác phẩm có bản quyền 📖 Bạn đọc trong SGK — trang này chỉ tóm tắt và đặt câu hỏi.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

  • 🤔 Bạn đã bao giờ làm một việc chỉ để “cho vui” rồi sau đó thấy hối hận chưa?
  • 🤔 Nếu được tự tả mình, bạn sẽ khen mình điều gì, và có dám nhận một điều mình chưa tốt không?

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

  1. 📍 Phần (1), đoạn đầu

    Dế Mèn tự tả hình dáng của mình qua những bộ phận nào?

  2. 📍 Phần (1), đoạn cuối

    Dế Mèn cư xử với hàng xóm ra sao? Dế Mèn nghĩ gì về bản thân?

  3. 📍 Phần (2), sang nhà Dế Choắt

    Dế Choắt nhờ Dế Mèn việc gì? Dế Mèn trả lời thế nào?

  4. 📍 Phần (3), trêu chị Cốc

    Dế Mèn trêu chị Cốc bằng cách nào? Vì sao Dế Choắt lại bị đòn?

  5. 📍 Đoạn kết

    Trước khi chết, Dế Choắt khuyên Dế Mèn điều gì? Dế Mèn làm gì sau đó?

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Chạm từng câu trong truyện Ốc Sên để tô 📖 lời người kể hay 💬 lời nhân vật, rồi kéo thẻ “Ốc Sên” vào chỗ “tôi” để thấy ngôi thứ nhất đổi thành ngôi thứ ba.

Câu mẫu

Sáng nào tôi cũng cõng chiếc vỏ tròn đi dạo, chậm mà chắc.

Câu này kể việc Ốc Sên làm.

1 🐞 Truyện đồng thoại và người kể chuyện

Cần nhớ

  • ✦Truyện đồng thoại: nhân vật là loài vật, đồ vật được nhân hoá — vẫn có đặc tính của loài (dế có càng, cáo săn gà) nhưng biết nói, biết nghĩ như người.
  • ✦Người kể ngôi thứ nhất xưng “tôi”, chỉ kể được điều mình thấy, mình nghĩ ⇒ gần gũi, chân thật. Ngôi thứ ba giấu mình, gọi tên nhân vật, có thể biết cả ý nghĩ của mọi nhân vật.
  • ✦Lời nhân vật = lời nói trực tiếp (đối thoại, độc thoại), thường sau gạch ngang hoặc trong ngoặc kép. Câu kể việc, tả cảnh, thuật lại lời ai đó là lời người kể.

Nhận ra các yếu tố trong “Bài học đường đời đầu tiên”

Yếu tốHỏi gìTrong truyện
🧭 Cốt truyệnMở đầu – diễn biến – kết thúc?Dế Mèn kiêu căng → trêu chị Cốc, Choắt chết → Mèn hối hận, rút ra bài học
🦗 Nhân vậtHiện lên qua đâu?Hình dáng, cử chỉ (vuốt râu), hành động (cà khịa), lời nói (mắng Choắt), ý nghĩ
🗣️ Người kểAi kể, xưng gì?Dế Mèn xưng “tôi” — ngôi thứ nhất
💬 LờiAi đang nói câu này?Câu có gạch ngang: lời Choắt, lời Cốc, lời Mèn; phần còn lại: lời người kể
“Tôi” của người kể ≠ “tôi” trong lời thoại

Người kể xưng “tôi” ở phần kể. Khi nhân vật ấy nói ra thành lời (sau gạch ngang) thì đó là lời nhân vật.

Thuật lại ≠ nói trực tiếp

“Cậu ấy bảo tôi chậm quá” là người kể thuật lại. “– Cậu chậm quá!” mới là lời nhân vật.

Dạng bài

Phân tích nhân vật trong truyện đồng thoại

  1. 1 Gom chi tiết theo 4 ngăn: hình dáng, cử chỉ – hành động, lời nói, ý nghĩ.
  2. 2 Chỉ ra nét của loài vật và nét giống con người.
  3. 3 Rút ra tính cách (một hai từ: kiêu căng, hiền lành…).
  4. 4 Nói xem nhân vật có thay đổi không, và qua đó tác giả muốn nhắn điều gì.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ chép lại các chi tiết tả Dế Mèn mà không nói tính cách. Đề hỏi “phân tích” thì phải có câu “chi tiết này cho thấy Dế Mèn…”.

🦗
Làm mẫu

Phân tích nhân vật Dế Mèn trong “Bài học đường đời đầu tiên”.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🧩 Từ đơn và từ phức

Cần nhớ

  • ✦Từ đơn: chỉ có một tiếng — bàn, mèo, chạy, xanh.
  • ✦Từ phức: có từ hai tiếng trở lên. Từ ghép: các tiếng có quan hệ về nghĩa — bàn ghế, xe đạp, quần áo. Từ láy: các tiếng chỉ quan hệ về âm — lặp âm đầu (lấp lánh), lặp vần (lom khom), lặp cả âm đầu và vần (xanh xanh).
  • ✦Tác dụng của từ láy: gợi âm thanh (róc rách, lạch bạch), gợi dáng vẻ, hình ảnh (lom khom, lấp lánh), làm câu văn sinh động, giàu nhạc điệu.
  • ✦Mẹo: tách từng tiếng ra, tiếng nào cũng có nghĩa rõ thì thường là từ ghép, dù hai tiếng có âm giống nhau.

Phân loại (ví dụ tự soạn)

LoạiDấu hiệuVí dụ
Từ đơn1 tiếngốc, lá, bò, chậm
Từ ghép≥ 2 tiếng, liên quan về nghĩabạn bè, nhà cửa, cánh đồng, cây khế
Từ láy (âm đầu)lặp phụ âm đầulấp ló, nhấp nhô, run rẩy
Từ láy (vần)lặp phần vầnlom khom, lao xao, bối rối
Từ láy (toàn bộ)lặp cả âm đầu và vầnxanh xanh, đo đỏ, khe khẽ
tươi tốt ≠ từ láy

“Tươi” và “tốt” đều có nghĩa riêng ⇒ từ ghép, dù cùng âm đầu “t”. Tương tự: đi đứng, tóc tai.

lom khom ≠ từ ghép

Tách ra, “lom” và “khom” đứng riêng không làm nên nghĩa “lom khom” ⇒ từ láy (lặp vần “om”).

3 🔍 So sánh và nghĩa của từ ngữ

Cần nhớ

  • ✦So sánh: đối chiếu sự vật này với sự vật khác có nét giống nhau, thường có từ như, tựa, giống như, như là. Tác dụng: làm hình ảnh cụ thể, sinh động, gợi cảm xúc.
  • ✦Nhà văn hay dùng từ theo nghĩa khác thường để tạo bất ngờ: muốn hiểu, hãy so nghĩa thường ngày với nghĩa trong câu.
  • ✦Yếu tố “hoá” đứng sau một yếu tố khác nghĩa là biến thành, làm cho thành như thế — như trong cảm hoá, xanh hoá, tự động hoá.
  • ✦Lặp lại lời thoại (như hoàng tử bé nhắc lại lời cáo “để cho nhớ”) giúp nhấn mạnh điều quan trọng.

Phân tích một câu so sánh (câu tự soạn)

CâuCái được so sánhCái so sánhTác dụng
Vỏ ốc tròn và bóng như một hạt cườm.vỏ ốchạt cườmGợi vỏ ốc nhỏ xinh, sáng bóng
Đôi cánh chuồn chuồn mỏng như giấy bóng kính.cánh chuồn chuồngiấy bóng kínhThấy được cánh mỏng, trong
Tiếng mưa trên mái tôn rào rào như ai đổ thóc.tiếng mưatiếng đổ thócNghe được tiếng mưa to, dồn dập

4 ✍️ Viết: kể lại một trải nghiệm của em

Dạng bài

Dàn ý bài kể lại một trải nghiệm

  1. 1 Mở bài: xưng “tôi” (hoặc “em”), giới thiệu trải nghiệm và vì sao nó đáng nhớ.
  2. 2 Thân bài: nói thời gian, nơi chốn, những ai có mặt; kể các sự việc theo trình tự — có lời nói, hành động, ý nghĩ của mình lúc ấy.
  3. 3 Kết bài: kết thúc câu chuyện và cảm xúc, điều mình học được.
  4. 4 Soát lại: xưng hô có nhất quán không, có câu nào lạc khỏi câu chuyện không, có đủ cảm xúc không.

⚠️ Bẫy hay gặp: Kể lan man cả ngày (ăn sáng gì, xem phim gì) mà sự việc chính chỉ có một câu. Hãy tập trung vào chuyện đáng nhớ và lúc mình cảm thấy thế nào.

🚲
Làm mẫu

Đề: Kể lại lần đầu em tự đạp xe đến trường.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Nói và nghe

  • ✦Kể lại trải nghiệm trước lớp: tập trước gương hoặc trước người thân; chào khi bắt đầu, cảm ơn khi kết thúc; giữ một cách xưng hô; lên giọng, xuống giọng và nhìn người nghe theo diễn biến câu chuyện.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🐞

Truyện đồng thoại và người kể

  1. 1
    Nhận biết

    Nhân vật trong truyện đồng thoại thường là gì?

  2. 2
    Nhận biết

    “Bài học đường đời đầu tiên” được kể bằng lời của ai, theo ngôi thứ mấy?

  3. 3
    Thông hiểu

    Trong đoạn truyện tự viết sau, câu nào là LỜI NHÂN VẬT?

  4. 4
    Thông hiểu

    Chi tiết nào cho thấy con cáo trong “Nếu cậu muốn có một người bạn…” vừa là loài vật vừa giống con người?

  5. 5
    Thông hiểu

    Vì sao kể bằng ngôi thứ nhất lại giúp lời ăn năn của Dế Mèn nghe chân thật?

  6. 6
    Vận dụng

    Đổi câu “Tôi nằm im thít dưới đáy hang” sang ngôi thứ ba. Câu nào đúng?

🧩

Từ đơn, từ ghép, từ láy

  1. 1
    Nhận biết

    Từ nào là từ đơn?

  2. 2
    Thông hiểu Chọn các TỪ LÁY trong câu.

    , , .

  3. 3
    Thông hiểu

    Từ nào là TỪ GHÉP, không phải từ láy?

  4. 4
    Thông hiểu

    “Đàn vịt lạch bạch kéo nhau ra ao.” Từ láy “lạch bạch” có tác dụng gì?

  5. 5
    Thông hiểu Điền từ láy gợi tiếng nước chảy: Dòng suối chảy qua khe đá.
  6. 6
    Vận dụng

    Muốn tả dáng một bà cụ đi chậm, lưng còng, nên chọn từ láy nào cho hợp nhất?

🔍

So sánh và nghĩa từ ngữ

  1. 1
    Nhận biết

    Câu nào có dùng phép so sánh?

  2. 2
    Thông hiểu

    “Tiếng mưa trên mái tôn rào rào như ai đổ thóc.” Phép so sánh giúp người đọc cảm nhận điều gì?

  3. 3
    Vận dụng

    Từ nào có yếu tố “hoá” cùng nghĩa với “hoá” trong “cảm hoá” (biến thành, làm cho thành)?

✍️

Viết bài kể lại một trải nghiệm

  1. 1
    Nhận biết

    Xếp các phần của bài kể lại một trải nghiệm theo đúng thứ tự.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu

    Đoạn nào mắc lỗi XƯNG HÔ không nhất quán?

  3. 3
    Vận dụng

    Câu nào nên CẮT khỏi bài kể về “lần đầu em làm bánh cùng bà”?

  4. 4

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết một bài văn ngắn (khoảng 150–220 chữ) kể lại một trải nghiệm đáng nhớ của em với một người bạn.

    0 chữ / tối thiểu 120

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề kiểm tra

Văn bản không có trong SGK — đúng như phòng thi. Đọc kĩ một lượt rồi trả lời.

🐞

Bọ Rùa và Sâu Xanh

Bọ Rùa và Sâu Xanh (truyện đồng thoại do Học liệu STEAM viết để luyện đọc) Tôi là Bọ Rùa. Tôi có chiếc áo giáp tròn đỏ chót, điểm bảy chấm đen bóng loáng. Mỗi sáng, tôi đứng trên ngọn lá cải, xoè đôi cánh mỏng dưới lớp áo, phơi mình cho nắng sưởi. Bà con trong vườn ai cũng khen tôi đẹp, và tôi tin là thế thật. Ở chiếc lá bên cạnh có Sâu Xanh. Cậu ta dài thượt, xanh lè, bò thì chậm rì rì, suốt ngày chỉ cắm cúi gặm lá. Một hôm, Sâu Xanh rụt rè hỏi: – Bọ Rùa ơi, cậu chơi với tớ được không? Tôi hếch mặt lên: – Chơi với cậu ấy à? Cậu xấu thế, lại chậm như cục đất biết bò. Tớ bay một cái là tới cuối vườn rồi! Sâu Xanh không nói gì, lặng lẽ bò về phía lá của mình. Chiều hôm ấy, trời bỗng tối sầm. Gió thổi ào ào, mưa quất xuống từng đợt. Tôi định bay về gốc cây, nhưng một cơn gió hất tôi rơi xuống đất, lật ngửa. Sáu cái chân tôi khua loạn xạ mà không sao lật lại được. Nước mưa đọng thành vũng, cứ dâng lên gần tôi. Bỗng có cái gì đó mềm mềm đẩy nhẹ vào lưng tôi. Là Sâu Xanh! Cậu ấy bò xuống từ cuống lá, lấy thân mình làm điểm tựa cho tôi bám vào mà lật lại. Rồi cậu ấy dẫn tôi chui xuống dưới một chiếc lá cải to, nơi nước mưa không hắt tới. Hai đứa nép sát vào nhau nghe mưa rơi lộp độp. Tôi lí nhí: – Sáng nay… tớ xin lỗi. Sâu Xanh cười hiền: – Không sao. Tớ chậm thật mà. Nhưng chậm thì tớ mới thấy cậu bị ngã. Mấy tuần sau, Sâu Xanh bám dưới một chiếc lá rồi hoá thành con nhộng nhỏ, nằm im không động đậy. Tôi ngày nào cũng ghé thăm. Rồi một sớm, vỏ nhộng nứt ra, một cô bướm cánh trắng chấp chới bay lên. Tôi bay theo bạn khắp vườn và nghĩ: hoá ra cái đẹp của một người bạn không nằm ở chiếc áo bên ngoài.

  1. 1
    Nhận biết

    Truyện được kể theo ngôi thứ mấy, ai là người kể?

  2. 2
    Nhận biết

    Lúc đầu, Bọ Rùa tự hào về điều gì?

  3. 3
    Thông hiểu

    Câu nào là LỜI NHÂN VẬT?

  4. 4
    Thông hiểu

    Trong câu “Sáu cái chân tôi khua loạn xạ mà không sao lật lại được”, chi tiết này cho thấy điều gì?

  5. 5
    Thông hiểu

    Câu nói “Chậm thì tớ mới thấy cậu bị ngã” của Sâu Xanh cho thấy cậu là người thế nào?

  6. 6
    Vận dụng

    Bọ Rùa giống Dế Mèn trong “Bài học đường đời đầu tiên” ở điểm nào?

  7. 7

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 120 chữ kể lại sự việc trong cơn mưa bằng lời của Sâu Xanh (ngôi thứ nhất, xưng “tớ” hoặc “tôi”).

    0 chữ / tối thiểu 90

🎯 Bài này hay ra kiểm tra thế nào?

  • •Đề kiểm tra giữa kì, cuối kì thường dùng một truyện đồng thoại ngoài SGK cho phần đọc hiểu — phần “Văn bản mới” ở trên luyện đúng tình huống đó.
  • •Câu hỏi đọc hiểu hay có: nhận ra người kể và ngôi kể, phân biệt lời người kể – lời nhân vật, tìm từ láy, từ ghép và nêu tác dụng, nhận xét nhân vật qua chi tiết, rút ra bài học.
  • •Phần viết hay có bài kể lại một trải nghiệm hoặc đoạn văn kể lại sự việc bằng lời một nhân vật: giữ một cách xưng hô từ đầu đến cuối.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
2. Gõ cửa trái tim — thơ có yếu tố tự sự, miêu tả