Ngữ văn lớp 6
Chủ điểm 2 · Học kỳ 1

Gõ cửa trái tim — thơ có yếu tố tự sự, miêu tả

Nhận ra yếu tố tự sự, miêu tả trong thơ và nêu được tác dụng của chúng, nhận biết ẩn dụ, viết đoạn văn ghi lại cảm xúc về một bài thơ.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 2

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Thơ có thể thơ riêng (số tiếng mỗi dòng, số dòng), lời cô đọng, giàu nhạc điệu và hình ảnh; cốt lõi là tình cảm, cảm xúc của nhà thơ.
  • 2Thơ có thể có tự sự (kể một sự việc, câu chuyện) và miêu tả (vẽ lại nét nổi bật của cảnh, người, vật).
  • 3Kể và tả chỉ là cách để nhà thơ bộc lộ cảm xúc. Gặp chi tiết kể, tả, hãy hỏi: nó cho thấy tình cảm gì?
  • 4Ba văn bản của bài đều nói về tình cảm gia đình: trẻ em được cả thế giới yêu thương, tình mẹ con, tình chị em.
  • 5Tiếng Việt: ẩn dụ = gọi sự vật này bằng tên sự vật khác có nét giống nó, không có từ "như" — câu văn gợi hình, gợi cảm hơn.
  • 6Viết: đoạn văn ghi lại cảm xúc về một bài thơ = tên bài, tác giả → cảm xúc về câu chuyện, chi tiết tả → cái hay → điều tâm đắc.

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

Chuyện cổ tích về loài người

Xuân Quỳnh · Bài thơ năm chữ viết cho thiếu nhi, in trong tập "Lời ru trên mặt đất" (1978).

Tác phẩm có bản quyền 📖 Bạn đọc trong SGK — trang này chỉ tóm tắt và đặt câu hỏi.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

  • 🤔 Bạn từng nghe truyện nào kể chuyện con người ra đời? Trong truyện ấy, ai hay cái gì có trước?
  • 🤔 Nếu được tự kể lại "thế giới bắt đầu thế nào", bạn sẽ cho cái gì xuất hiện đầu tiên?

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

  1. 📍 Khổ đầu

    Ai được sinh ra trước nhất? Lúc ấy trái đất trông ra sao?

  2. 📍 Khổ hai (đoạn dài nhất)

    Sau khi có trẻ con, lần lượt những gì xuất hiện? Tìm 4–5 thứ và xem mỗi thứ có ra "để làm gì".

  3. 📍 Đoạn về mẹ

    Vì sao trẻ cần có mẹ? Mẹ mang tiếng hát về từ những đâu?

  4. 📍 Đoạn về bà và bố

    Bà mang đến cho trẻ điều gì? Bố dạy trẻ điều gì?

  5. 📍 Khổ cuối

    Trường lớp và thầy giáo xuất hiện thế nào? Thầy viết gì đầu tiên?

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Xem mẫu, rồi kéo nhãn 📖 tự sự / 🎨 miêu tả / 💗 biểu cảm vào từng dòng của bài thơ "Gói xôi của bố" và bấm Kiểm tra; sau đó chạm tìm ẩn dụ trong 4 câu.

📖 Tự sự kể việc: ai làm gì
🎨 Miêu tả tả màu, dáng, mùi
💗 Biểu cảm nói thẳng cảm xúc
Chiều mưa bố về muộn

Dòng 1: “Chiều mưa bố về muộn”.

1 🖋️ Thơ có yếu tố tự sự, miêu tả

Cần nhớ

  • ✦Mỗi bài thơ thường theo một thể thơ (số tiếng mỗi dòng, số dòng, cách gieo vần). Lời thơ cô đọng, giàu nhạc điệu và hình ảnh, hay dùng biện pháp tu từ.
  • ✦Tự sự trong thơ = kể một sự việc, câu chuyện: có người, có việc, có trước – sau.
  • ✦Miêu tả trong thơ = vẽ lại nét nổi bật của cảnh, người, vật: màu sắc, hình dáng, âm thanh, mùi vị.
  • ✦Kể và tả chỉ là phương tiện; đích đến vẫn là tình cảm, cảm xúc của nhà thơ. Có khi nhà thơ không nói thẳng "thương", "nhớ" mà để câu chuyện, cảnh vật tự nói.

Ba loại dòng thơ (ví dụ tự viết)

Yếu tốHỏi để nhận raVí dụ
📖 Tự sựAi làm gì? Việc gì xảy ra?Mẹ dắt em qua cầu
🎨 Miêu tảTrông, nghe, ngửi thấy thế nào?Nắng vàng trải trên sân
💗 Biểu cảmNgười viết cảm thấy gì?Ôi, nhớ bà biết mấy

Dạng bài

Nêu tác dụng của yếu tố tự sự, miêu tả trong bài thơ

  1. 1 Chỉ ra chi tiết kể (sự việc gì) hoặc tả (tả cái gì, bằng từ ngữ nào).
  2. 2 Nói nó giúp người đọc thấy gì: câu chuyện rõ, hấp dẫn; cảnh, người hiện ra cụ thể.
  3. 3 Nối với cảm xúc: chi tiết ấy làm nổi bật tình cảm gì của nhà thơ.
  4. 4 Nêu cảm nghĩ của bạn (một câu).

⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ kể lại nội dung ("đầu tiên có…, sau đó có…") mà không nói chi tiết ấy giúp bộc lộ tình cảm gì.

🌍
Làm mẫu

Nêu tác dụng của yếu tố tự sự, miêu tả trong "Chuyện cổ tích về loài người" của Xuân Quỳnh.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🌙 Ẩn dụ

Cần nhớ

  • ✦Ẩn dụ là gọi một sự vật, hiện tượng bằng tên của sự vật, hiện tượng khác có nét giống nó, để lời văn gợi hình, gợi cảm hơn.
  • ✦Ẩn dụ chỉ nêu cái được đem ra ví, giấu cái được nói tới — người đọc tự đoán. Vì thế ẩn dụ không có các từ "như", "là", "tựa", "bằng".
  • ✦Nhận ra ẩn dụ: thấy một từ dùng "lạ", không đúng nghĩa thường (cây không biết đứng chờ, tiếng nói không có độ ấm) ⇒ hỏi: nó đang chỉ cái gì, giống ở nét nào?
  • ✦Có khi ẩn dụ đem từ của giác quan này dùng cho giác quan khác: giọng nói "ấm" (sờ → nghe), nắng "giòn" (nếm → nhìn).

Ẩn dụ trong câu tự viết

CâuẨn dụChỉ ai, cái gìGiống ở nét nào
Cả nhà đón nàng công chúa nhỏ từ bệnh viện về.nàng công chúa nhỏem bé gái mới sinhđược nâng niu, quý giá
Mỗi lần cơn bão nhỏ đi học về, nhà lại ồn ào hẳn lên.cơn bão nhỏcậu em hiếu độngmạnh, ồn, làm xáo trộn
Giọng cô giáo ấm cả lớp học mùa đông.ấmgiọng nói dịu dàngdễ chịu như hơi ấm
So sánh ≠ ẩn dụ

So sánh nói rõ cả hai vế, có từ so sánh: "Tóc bà trắng như mây". Ẩn dụ giấu vế được nói tới: "Mây trắng của cháu ngồi têm trầu bên hiên" — người đọc tự hiểu "mây trắng" là bà.

Ẩn dụ ≠ nhân hoá

Nhân hoá gọi, tả vật như người: "Chị gió hát ru hàng tre". Ẩn dụ gọi người, vật bằng tên một vật khác giống nó: "cơn bão nhỏ" là cậu em hiếu động.

3 🔤 Từ ngữ, dấu câu, đại từ

Cần nhớ

  • ✦Chọn từ chính xác: nhiều từ gần nghĩa nhưng mỗi từ một sắc thái. "Em bé chập chững bước" gợi dáng đi còn vụng, khác hẳn "em bé đi". Thử thay bằng từ khác để thấy cái hay của từ nhà thơ chọn.
  • ✦Có những từ đảo trật tự các tiếng mà nghĩa gần như giữ nguyên: thương yêu – yêu thương, đợi chờ – chờ đợi. Nhà thơ chọn cách nào thường để hợp vần, hợp nhịp.
  • ✦Điệp ngữ lặp lại một từ ngữ để nhấn mạnh, tạo nhịp. Nhân hoá gọi, tả vật bằng từ ngữ dành cho người. So sánh đặt hai sự vật cạnh nhau bằng "như", "bằng", "là".
  • ✦Dấu ngoặc kép đánh dấu lời nói trực tiếp của nhân vật — trong "Mây và sóng", lời của người trên mây, trong sóng đều nằm trong ngoặc kép.
  • ✦Đại từ ngôi thứ nhất số nhiều: chúng tôi, chúng ta, chúng tớ, bọn tớ, bọn mình… "Chúng ta" gồm cả người nghe, "chúng tôi" thì không; "bọn tớ" thân mật, hợp lời trẻ con nói với bạn.
Biện phápNhận ra bằngVí dụ tự viết
Điệp ngữmột từ ngữ lặp lạiThương bố, thương cả con đường bố đi
Nhân hoávật được gọi, tả như ngườiChị gió hát ru hàng tre ngủ
So sánhcó từ "như", "bằng", "là"…Lá cỏ nhỏ như sợi chỉ
Ẩn dụgọi bằng tên vật khác, không có từ so sánhcơn bão nhỏ (cậu em hiếu động)

4 ✍️ Viết: đoạn văn cảm xúc về một bài thơ

Dạng bài

Đoạn văn ghi lại cảm xúc về bài thơ có yếu tố tự sự, miêu tả (khoảng 7–10 câu)

  1. 1 Mở đoạn: tên bài thơ, tác giả, ấn tượng chung của bạn (một câu).
  2. 2 Thân đoạn: cảm xúc về câu chuyện được kể và vài chi tiết tả nổi bật — dẫn từ ngữ trong bài.
  3. 3 Thân đoạn (tiếp): cách kể, tả của nhà thơ hay ở đâu, nó giúp bộc lộ tình cảm gì.
  4. 4 Kết đoạn: điều bạn tâm đắc nhất về bài thơ.

⚠️ Bẫy hay gặp: Viết thành bài kể lại nội dung, hoặc chỉ khen chung "bài thơ rất hay, rất xúc động" mà không dẫn một chi tiết nào.

🌊
Làm mẫu

Đề: Viết đoạn văn ghi lại cảm xúc của bạn về bài thơ "Mây và sóng" (Ta-go).

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Nói và nghe

  • ✦Bài 2 có phần trình bày ý kiến về một vấn đề trong đời sống gia đình (vd: con cái giúp việc nhà, cả nhà ít trò chuyện vì điện thoại): nêu vấn đề → biểu hiện → ảnh hưởng tới mọi người → mong muốn và việc bạn đã làm. Nói tự nhiên như tâm sự, lấy ví dụ từ chính nhà mình.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🖋️

Tự sự, miêu tả trong thơ

  1. 1
    Nhận biết

    Yếu tố tự sự trong thơ là gì?

  2. 2
    Nhận biết

    "Chuyện cổ tích về loài người" của Xuân Quỳnh viết theo thể thơ nào?

  3. 3
    Thông hiểu

    Dòng thơ (tự viết) nào thiên về MIÊU TẢ?

  4. 4
    Thông hiểu

    Trong thơ có yếu tố tự sự, miêu tả, điều QUAN TRỌNG NHẤT vẫn là gì?

  5. 5
    Thông hiểu

    Trong "Mây và sóng", câu chuyện được kể lặp lại hai lần (mây rồi sóng). Cách lặp ấy có tác dụng gì?

  6. 6
    Vận dụng

    Bạn muốn viết một bài thơ ngắn về bà theo kiểu "thơ có yếu tố tự sự, miêu tả". Cách nào hợp nhất?

🌙

Ẩn dụ

  1. 1
    Nhận biết

    Ẩn dụ là gì?

  2. 2
    Thông hiểu Chọn từ ngữ được dùng theo lối ẩn dụ.

    .

  3. 3
    Thông hiểu

    Câu nào có ẩn dụ?

  4. 4
    Vận dụng

    So hai câu nói về bố: (1) "Bố là cây che mát cả nhà." (2) "Cây cao ấy che mát cả nhà suốt bao năm." Nhận xét nào đúng?

  5. 5
    Vận dụng

    Gọi con là "chú chim sâu của bố" thay vì "con của bố". Cách gọi ấy hay hơn ở đâu?

🔤

Từ ngữ, dấu câu, đại từ

  1. 1
    Nhận biết

    Trong câu: Nam rủ: "Chiều nay đi đá bóng không?" — dấu ngoặc kép dùng để làm gì?

  2. 2
    Thông hiểu

    "Chúng ta" khác "chúng tôi" ở chỗ nào?

  3. 3
    Thông hiểu

    Hai dòng lục bát tự viết: "Nhớ bà, nhớ cả giàn trầu / Nhớ lời bà kể đêm thâu bên thềm". Từ nào được lặp lại, nhằm gì?

  4. 4
    Thông hiểu

    Chọn từ hợp nhất: "Sau màn mây, ông mặt trời ___ ra một nửa, rụt rè."

✍️

Viết đoạn văn cảm xúc

  1. 1
    Nhận biết

    Xếp các phần của đoạn văn ghi lại cảm xúc về một bài thơ theo đúng thứ tự.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu

    Câu nào hợp làm câu MỞ ĐOẠN cho đoạn văn về "Những cánh buồm"?

  3. 3
    Vận dụng

    Đoạn văn của Lan kể lại bài thơ từ đầu đến cuối, rồi kết "Bài thơ rất hay". Lan cần sửa gì trước tiên?

  4. 4

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn (khoảng 7–10 câu) ghi lại cảm xúc của bạn về bài thơ "Những cánh buồm" của Hoàng Trung Thông.

    0 chữ / tối thiểu 120

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề kiểm tra

Văn bản không có trong SGK — đúng như phòng thi. Đọc kĩ một lượt rồi trả lời.

🚲

Chiếc xe đạp của ông

Chiếc xe đạp của ông (thơ năm chữ do Học liệu STEAM viết để luyện đọc) Ông có chiếc xe đạp Sơn xanh đã bạc màu Sáng nào ông cũng đạp Chở cháu qua nhịp cầu. Gió sông thổi mát rượi Tóc ông bạc như mây Cháu ngồi sau yên xe Ôm tấm lưng gầy gầy. Nay cháu đã lớn rồi Tự đạp xe đến trường Đầu ngõ, cây đa già Đứng nhìn theo con đường. Cây đa ấy tóc trắng Cây đa ấy lưng còng Cây đa ấy che cháu Qua bao mùa mưa giông.

  1. 1
    Nhận biết

    Bài thơ được viết theo thể thơ nào?

  2. 2
    Nhận biết

    Chiếc xe đạp của ông được tả bằng chi tiết nào?

  3. 3
    Thông hiểu

    Hai dòng "Sáng nào ông cũng đạp / Chở cháu qua nhịp cầu" chủ yếu là yếu tố gì?

  4. 4
    Thông hiểu

    "Tóc ông bạc như mây" (khổ 2) và "cây đa già" (khổ 3–4) khác nhau thế nào?

  5. 5
    Thông hiểu

    Lặp "Cây đa ấy" ở đầu ba dòng của khổ cuối có tác dụng gì?

  6. 6
    Vận dụng

    Bài thơ này giống "Chuyện cổ tích về loài người" (Xuân Quỳnh) ở điểm nào?

  7. 7

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 120 chữ ghi lại cảm xúc của bạn về khổ thơ cuối (bốn dòng bắt đầu bằng "Cây đa ấy").

    0 chữ / tối thiểu 90

🎯 Bài này hay ra kiểm tra thế nào?

  • •Đề kiểm tra thường dùng một bài thơ ngoài SGK có kể chuyện, tả cảnh — nhiều khi viết về gia đình, tuổi thơ. Phần "Luyện văn bản mới" ở trên luyện đúng kiểu đó.
  • •Câu hỏi đọc hiểu hay có: nhận ra thể thơ; tìm chi tiết kể, tả; chỉ ra và nêu tác dụng của ẩn dụ, so sánh, điệp ngữ; nói tình cảm của người viết.
  • •Phần viết hay có đoạn văn ghi lại cảm xúc về một bài thơ — nhớ dẫn chi tiết và nói chi tiết ấy giúp bộc lộ tình cảm gì.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
3. Yêu thương và chia sẻ — truyện kể ngôi thứ ba