Liên hợp quốc
Nêu được hoàn cảnh ra đời, phân biệt mục tiêu với nguyên tắc hoạt động, kể đủ sáu cơ quan chính và hiểu vì sao quyền phủ quyết của năm nước thường trực vừa là sức mạnh vừa là điểm yếu; đánh giá được vai trò, hạn chế của Liên hợp quốc và quan hệ của Việt Nam với tổ chức này.
Ứng với SGK Lịch sử 12 (bộ thống nhất): Bài 1
⚡ Nhớ nhanh
- 1Ra đời: Hội nghị I-an-ta (tháng 2 năm 1945) thống nhất lập → Hội nghị San Phran-xi-xcô (tháng 4 – 6 năm 1945) thông qua Hiến chương → Hiến chương có hiệu lực ngày 24 tháng 10 năm 1945 (Ngày Liên hợp quốc).
- 2Mục tiêu (để làm gì): duy trì hoà bình, an ninh quốc tế · phát triển quan hệ hữu nghị, quyền tự quyết · hợp tác kinh tế, xã hội, văn hoá, nhân đạo. Nguyên tắc (làm theo cách nào): bình đẳng chủ quyền · tôn trọng toàn vẹn lãnh thổ · không can thiệp nội bộ · giải quyết tranh chấp hoà bình · nhất trí giữa năm nước lớn.
- 3Sáu cơ quan chính: Đại hội đồng · Hội đồng Bảo an (5 thường trực + 10 không thường trực) · Hội đồng Kinh tế – Xã hội · Hội đồng Quản thác · Toà án Quốc tế · Ban Thư kí.
- 4Phủ quyết: chỉ năm nước thường trực — Nga, Mỹ, Anh, Pháp, Trung Quốc — mới có; chỉ một nước chống là nghị quyết bị chặn. Sức mạnh (đã nhất trí thì rất nặng ký) mà cũng là điểm yếu (dễ tê liệt).
- 5Việt Nam: thành viên thứ 149 (20 tháng 9 năm 1977); hai lần uỷ viên không thường trực Hội đồng Bảo an (2008 – 2009, 2020 – 2021); tham gia gìn giữ hoà bình.
👀 Nhìn là hiểu
Chế độ "Bảo an biểu quyết" tự chạy ba cảnh: 15 – 0, 13 – 2 và một phiếu phủ quyết chặn 14 phiếu thuận; chạm vào ghế bất kì để đổi phiếu. Chế độ "Xếp chức năng": kéo từng việc thả vào đúng một trong sáu cơ quan chính — có một thẻ không thuộc cơ quan nào.
Cả 15 thành viên cùng thuận: nghị quyết được thông qua.
Thuận 0 · Chống 0 · Trắng 0 — cần ≥ 9 thuận và không nước thường trực nào chống
Chạm vào một ghế để đổi phiếu: thuận → chống → trắng. Thử đổi phiếu của một nước thường trực xem sao.
1 🕊️ Hoàn cảnh ra đời
Cần nhớ
- ✦Chiến tranh thế giới thứ hai sắp kết thúc, các nước Đồng minh cần một tổ chức giữ hoà bình sau chiến tranh.
- ✦Hội nghị I-an-ta (tháng 2 năm 1945): lãnh đạo Liên Xô, Mỹ, Anh thống nhất thành lập Liên hợp quốc.
- ✦Hội nghị San Phran-xi-xcô (tháng 4 – 6 năm 1945): thông qua Hiến chương Liên hợp quốc.
- ✦Ngày 24 tháng 10 năm 1945 Hiến chương có hiệu lực — được lấy làm Ngày Liên hợp quốc.
Ba mốc ra đời — mỗi mốc một việc
| Mốc | Việc đã làm | Dễ nhầm với |
|---|---|---|
| I-an-ta (tháng 2 năm 1945) | Thống nhất ý tưởng lập tổ chức, ba nước lớn bàn với nhau | Nơi thông qua Hiến chương |
| San Phran-xi-xcô (tháng 4 – 6 năm 1945) | Thông qua Hiến chương, văn bản làm nền cho tổ chức | Nơi quyết định lập Liên hợp quốc |
| 24 tháng 10 năm 1945 | Hiến chương có hiệu lực, tổ chức chính thức hoạt động | Ngày kí Hiến chương |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Hiến chương Liên hợp quốc được thông qua ở I-an-ta" — sai. I-an-ta chỉ thống nhất lập tổ chức; thông qua Hiến chương là ở San Phran-xi-xcô.
2 🎯 Mục tiêu và nguyên tắc hoạt động
Cần nhớ
- ✦Mục tiêu (Liên hợp quốc ra đời để làm gì): duy trì hoà bình và an ninh quốc tế (hàng đầu); phát triển quan hệ hữu nghị giữa các dân tộc, tôn trọng quyền bình đẳng và quyền tự quyết; hợp tác quốc tế về kinh tế, xã hội, văn hoá, nhân đạo.
- ✦Nguyên tắc (làm theo cách nào): bình đẳng chủ quyền và quyền tự quyết · tôn trọng toàn vẹn lãnh thổ và độc lập chính trị · không can thiệp công việc nội bộ · giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hoà bình · nhất trí giữa năm nước lớn.
Mục tiêu và nguyên tắc — hai thứ hay bị lẫn
| Mục tiêu (để làm gì) | Nguyên tắc (làm theo cách nào) | |
|---|---|---|
| Về hoà bình | Duy trì hoà bình và an ninh quốc tế | Giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hoà bình |
| Giữa các nước | Phát triển quan hệ hữu nghị giữa các dân tộc | Bình đẳng chủ quyền; không can thiệp nội bộ |
| Về các dân tộc | Tôn trọng quyền tự quyết | Tôn trọng toàn vẹn lãnh thổ, độc lập chính trị |
| Về hợp tác | Hợp tác giải quyết vấn đề kinh tế, xã hội, văn hoá, nhân đạo | — |
| Cách ra quyết định lớn | — | Nhất trí giữa năm nước lớn (Hội đồng Bảo an) |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Không can thiệp vào công việc nội bộ là mục tiêu của Liên hợp quốc" — sai: đó là nguyên tắc. Mẹo: mục tiêu trả lời "để làm gì", nguyên tắc trả lời "làm theo cách nào". Đề thi hay đặt bẫy đúng chỗ này.
3 🏛️ Sáu cơ quan chính và quyền phủ quyết
Sáu cơ quan chính
| Cơ quan | Thành phần | Việc chính |
|---|---|---|
| Đại hội đồng | Tất cả thành viên, mỗi nước một phiếu | Thảo luận, kiến nghị mọi vấn đề trong Hiến chương; bầu các uỷ viên không thường trực |
| Hội đồng Bảo an | 5 thường trực + 10 không thường trực | Cơ quan chính trị quan trọng nhất, chịu trách nhiệm chính về hoà bình và an ninh |
| Hội đồng Kinh tế – Xã hội | Các nước thành viên được bầu | Điều phối hợp tác kinh tế, xã hội, văn hoá, nhân đạo |
| Hội đồng Quản thác | Các nước thành viên được chỉ định | Giám sát các vùng đất quản thác (nay hầu hết đã độc lập) |
| Toà án Quốc tế | Các thẩm phán | Xét xử tranh chấp pháp lí giữa các quốc gia; trụ sở ở La Hay |
| Ban Thư kí | Do Tổng Thư kí đứng đầu | Bộ máy hành chính, phục vụ các cơ quan khác |
Quyền phủ quyết: sức mạnh và điểm yếu
- ✦Năm nước thường trực: Liên Xô (nay là Nga), Mỹ, Anh, Pháp, Trung Quốc. Mười uỷ viên không thường trực do Đại hội đồng bầu, theo nhiệm kì 2 năm, không có quyền phủ quyết.
- ✦Một nghị quyết quan trọng của Bảo an cần ít nhất 9 trong 15 phiếu thuận và không nước thường trực nào bỏ phiếu chống.
- ✦Sức mạnh: nghị quyết mà cả năm nước lớn cùng ủng hộ thì có sức nặng thực sự. Điểm yếu: chỉ cần một nước phủ quyết là Bảo an không ra được quyết định — trong Chiến tranh lạnh nhiều vấn đề lớn bị tê liệt vì lẽ đó.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Mọi uỷ viên Hội đồng Bảo an đều có quyền phủ quyết" — sai. Chỉ năm uỷ viên thường trực có; Việt Nam hai lần làm uỷ viên không thường trực, không có quyền này.
- ✦"Phiếu thuận của một nước thường trực là phủ quyết" — sai: phủ quyết là bỏ phiếu chống.
4 🇻🇳 Vai trò, hạn chế và Việt Nam
Góp phần ngăn chặn một cuộc chiến tranh thế giới mới; gìn giữ hoà bình ở nhiều khu vực; thúc đẩy phi thực dân hoá, giải trừ quân bị, bảo vệ quyền con người; hỗ trợ phát triển, y tế, giáo dục, cứu trợ nhân đạo.
Không ngăn được nhiều cuộc xung đột khu vực; hoạt động phụ thuộc vào quan hệ giữa các nước lớn (phủ quyết có thể làm Bảo an tê liệt).
Việt Nam và Liên hợp quốc
| Mốc | Sự kiện |
|---|---|
| 20 tháng 9 năm 1977 | Việt Nam là thành viên thứ 149; trước đó việc gia nhập bị cản trở trong Hội đồng Bảo an |
| 2008 – 2009 | Lần đầu làm uỷ viên không thường trực Hội đồng Bảo an |
| 2020 – 2021 | Lần thứ hai làm uỷ viên không thường trực |
| Nhiều năm nay | Tham gia lực lượng gìn giữ hoà bình; nhận hỗ trợ trong phát triển, y tế, giáo dục |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Liên hợp quốc đã ngăn được mọi cuộc chiến tranh sau 1945" — sai: ngăn được chiến tranh thế giới mới, nhưng không ngăn nhiều xung đột khu vực. Chữ "mọi" là chữ bẫy.
- ✦"Việt Nam gia nhập ngay sau khi thống nhất (1976)" — sai: 1977, vì trước đó bị cản trở trong Hội đồng Bảo an.
- ✦Việt Nam không phải thành viên sáng lập (1945) — Việt Nam vào năm 1977.
Dạng bài
Làm câu đúng/sai có đoạn tư liệu (Phần II đề Sử)
- 1 Đọc tư liệu trước, gạch các mốc: năm, tên văn kiện, ai nói, nói về cái gì.
- 2 Mỗi ý a) – d) xếp vào một trong ba loại: có chữ trong tư liệu · cần kiến thức bài học · suy luận / đánh giá.
- 3 Ý "có chữ trong tư liệu": đối chiếu từng chữ — đề hay đổi một từ ("nguyên tắc" thành "mục tiêu", "chống" thành "thuận").
- 4 Ý "suy luận": loại câu tuyệt đối ("mọi", "duy nhất", "hoàn toàn") nếu tư liệu và bài học không đủ chứng minh.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy ý "nghe đúng với tinh thần Liên hợp quốc" là chọn Đúng mà không hỏi nó thuộc mục tiêu hay nguyên tắc.
Tư liệu tóm lược Điều 2 Hiến chương nêu: giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hoà bình, không can thiệp công việc nội bộ. Ý: "Không can thiệp vào công việc nội bộ là một mục tiêu của Liên hợp quốc." Đúng hay sai?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Ra đời
- 1Nhận biết
Hiến chương Liên hợp quốc được thông qua tại hội nghị nào?
- 2Nhận biết Ngày Liên hợp quốc là ngày 24 tháng 10 năm .
- 3Thông hiểu
Vai trò của Hội nghị I-an-ta (tháng 2 năm 1945) đối với việc ra đời Liên hợp quốc là
- 4Thông hiểu
Bấm lần lượt các mốc theo đúng trình tự thời gian:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
Mục tiêu và nguyên tắc
- 1Nhận biết
Mục tiêu hàng đầu của Liên hợp quốc là
- 2Thông hiểu
Nội dung nào là nguyên tắc hoạt động, không phải mục tiêu của Liên hợp quốc?
- 3Thông hiểu
Vì sao nguyên tắc nhất trí giữa năm nước lớn vừa là sức mạnh vừa là điểm yếu của Liên hợp quốc?
- 4Vận dụng
Một nước kêu gọi Liên hợp quốc buộc nước láng giềng phải đổi chế độ chính trị. Đề nghị này trái với nguyên tắc nào?
Sáu cơ quan và phủ quyết
- 1Nhận biết
Cơ quan gồm tất cả các nước thành viên, mỗi nước một phiếu, là
- 2Nhận biết Hội đồng Bảo an có uỷ viên thường trực.
- 3Thông hiểu
Cơ quan nào chịu trách nhiệm chính về hoà bình và an ninh quốc tế?
- 4Thông hiểu
Nước nào dưới đây không có quyền phủ quyết trong Hội đồng Bảo an?
- 5Vận dụng
Một dự thảo nghị quyết ở Hội đồng Bảo an có 12 phiếu thuận, 3 phiếu chống, trong đó có phiếu chống của một nước thường trực. Kết quả là
Vai trò, hạn chế và Việt Nam
- 1Nhận biết
Việt Nam trở thành thành viên của Liên hợp quốc vào thời gian nào?
- 2Nhận biết Việt Nam là thành viên thứ của Liên hợp quốc.
- 3Thông hiểu
Hạn chế nổi bật của Liên hợp quốc là
- 4Vận dụng
Việc Việt Nam hai lần được bầu làm uỷ viên không thường trực Hội đồng Bảo an phản ánh điều gì?
- 5Vận dụng
Bấm lần lượt theo đúng trình tự thời gian:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Lịch sử có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, thường kèm một đoạn tư liệu), không có câu trả lời ngắn. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Trong Chiến tranh lạnh, nhiều vấn đề lớn ở Hội đồng Bảo an không ra được nghị quyết chủ yếu vì
- 2Thông hiểu
Điểm khác nhau cơ bản giữa Đại hội đồng và Hội đồng Bảo an là
- 3Thông hiểu
Các uỷ viên không thường trực của Hội đồng Bảo an do cơ quan nào bầu ra?
- 4Vận dụng
Điều gì cho thấy Liên hợp quốc vừa có vai trò quan trọng vừa có hạn chế?
Phần II · Đúng / sai (có tư liệu)
- 1Thông hiểu
Tư liệu (tóm lược nội dung Điều 2 Hiến chương Liên hợp quốc): Các thành viên giải quyết tranh chấp quốc tế bằng biện pháp hoà bình; không đe doạ hay dùng vũ lực chống lại toàn vẹn lãnh thổ hoặc độc lập chính trị của bất kì nước nào; Liên hợp quốc không can thiệp vào những công việc thuộc thẩm quyền nội bộ của quốc gia.
a)Tư liệu cho thấy Liên hợp quốc coi trọng biện pháp hoà bình trong giải quyết tranh chấp quốc tế.
b)Theo tư liệu, "không can thiệp vào công việc nội bộ" là một mục tiêu của Liên hợp quốc.
c)Nội dung tư liệu thuộc phần nguyên tắc hoạt động của Liên hợp quốc.
d)Theo tư liệu, Liên hợp quốc được phép can thiệp vào mọi công việc nội bộ của các quốc gia.
- 2Vận dụng
Tư liệu (tóm lược): Ngày 20 tháng 9 năm 1977, Việt Nam trở thành thành viên thứ 149 của Liên hợp quốc. Về sau, Việt Nam hai lần được bầu làm uỷ viên không thường trực Hội đồng Bảo an, nhiệm kì 2008 – 2009 và 2020 – 2021, đồng thời tham gia các hoạt động gìn giữ hoà bình của Liên hợp quốc.
a)Việt Nam gia nhập Liên hợp quốc sau khi đất nước đã thống nhất về mặt nhà nước (năm 1976).
b)Khi làm uỷ viên không thường trực, Việt Nam có quyền phủ quyết trong Hội đồng Bảo an.
c)Việc hai lần được bầu làm uỷ viên không thường trực phản ánh uy tín và vị thế quốc tế ngày càng cao của Việt Nam.
d)Việt Nam là thành viên sáng lập Liên hợp quốc năm 1945.
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi: Hiến chương thông qua ở đâu, mục tiêu hay nguyên tắc, cơ quan nào làm việc gì, ai có quyền phủ quyết, vai trò – hạn chế, mốc Việt Nam (1977; 2008 – 2009; 2020 – 2021).
- •Phần II hay cho một đoạn tư liệu (tóm lược Hiến chương, mốc Việt Nam) rồi hỏi 4 ý: ý dễ mất điểm là đổi "nguyên tắc" thành "mục tiêu", "uỷ viên không thường trực" thành "có phủ quyết", "thành viên sáng lập".
- •Bài này nối với bài 2 (Hội nghị I-an-ta đặt khuôn khổ trật tự hai cực), bài 3 (trật tự thế giới sau Chiến tranh lạnh, Liên hợp quốc trong bối cảnh mới) và bài 14 (Việt Nam gia nhập Liên hợp quốc 1977 trong đối ngoại từ 1975).
Trật tự thế giới trong Chiến tranh lạnh