Trật tự thế giới trong Chiến tranh lạnh
Trình bày sự hình thành trật tự hai cực I-an-ta, nêu ba đặc trưng của nó, phân biệt "trật tự hai cực" với "Chiến tranh lạnh", phân tích bốn nguyên nhân sụp đổ (Man-ta 1989, Liên Xô tan rã 1991) và đánh giá tác động đối với thế giới và Việt Nam.
Ứng với SGK Lịch sử 12 (bộ thống nhất): Bài 2
⚡ Nhớ nhanh
- 1I-an-ta (tháng 2 năm 1945): Liên Xô, Mỹ, Anh thống nhất tiêu diệt phát xít, lập Liên hợp quốc và phân chia khu vực chiếm đóng, phạm vi ảnh hưởng ⇒ khuôn khổ trật tự hai cực.
- 2Ba đặc trưng: thế giới chia hai phe (tư bản – Mỹ; xã hội chủ nghĩa – Liên Xô) · Mỹ và Liên Xô chi phối các vấn đề lớn · quan hệ hai phe là đối đầu (Chiến tranh lạnh).
- 3Diễn biến: Tơ-ru-man (1947) → NATO (1949) → Vác-sa-va (1955) → các điểm nóng (Triều Tiên 1950 – 1953, Cu-ba 1962, Việt Nam) → hoà hoãn từ đầu những năm 1970.
- 4Sụp đổ: chạy đua vũ trang làm hai bên suy yếu · các trung tâm khác vươn lên · Liên Xô, Đông Âu khủng hoảng · toàn cầu hoá. Man-ta (tháng 12 năm 1989) chấm dứt Chiến tranh lạnh; 1991 Liên Xô tan rã ⇒ trật tự hai cực sụp đổ.
- 5Tác động: không có chiến tranh thế giới mới, nhưng căng thẳng, chạy đua vũ trang, chiến tranh cục bộ; Việt Nam là nơi chịu tác động nặng nề, đất nước bị chia cắt hơn hai mươi năm.
👀 Nhìn là hiểu
Bấm ▶ để khung nhìn tự bay qua 46 năm trên bốn lớp: phe tư bản, phe xã hội chủ nghĩa, điểm nóng, thoả thuận – hoà hoãn. Kéo trục để tua. Đến 1989 – 1991 trục giãn ra theo tháng. Thẻ "Xếp sự kiện": kéo từng sự kiện vào đúng phe hay vào cột hoà hoãn.
Kéo trục sang trái để đi tới, hoặc bấm ▶.
Kéo trục sang hai bên để tua. Tới năm 1989 trục tự giãn ra theo tháng: Chiến tranh lạnh chấm dứt trước, trật tự hai cực sụp đổ sau hai năm.
1 🗺️ Hội nghị I-an-ta và trật tự hai cực
Cần nhớ
- ✦Hội nghị I-an-ta (tháng 2 năm 1945) có lãnh đạo ba nước: Liên Xô, Mỹ, Anh — không phải năm nước.
- ✦Ba vấn đề thống nhất: tiêu diệt tận gốc chủ nghĩa phát xít; thành lập Liên hợp quốc; phân chia khu vực chiếm đóng và phạm vi ảnh hưởng ở châu Âu, châu Á — nội dung quan trọng nhất, vẽ nên khuôn khổ trật tự hai cực I-an-ta.
- ✦Châu Âu: Liên Xô chiếm đóng và có ảnh hưởng ở Đông Âu; Mỹ, Anh, Pháp ở Tây Âu; nước Đức và thủ đô Béc-lin bị chia khu vực chiếm đóng. Ở châu Á, những vùng như Triều Tiên cũng bị chia làm hai theo khuôn khổ ấy.
Diệt phát xít · lập Liên hợp quốc · chia khu vực chiếm đóng, phạm vi ảnh hưởng.
Không hỏi các dân tộc bị phân chia. Đây là một nguồn gốc của sự chia cắt kéo dài ở nhiều nơi (Đức, Triều Tiên…).
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Hội nghị I-an-ta có năm nước lớn Liên Xô, Mỹ, Anh, Pháp, Trung Quốc" — sai: đó là năm uỷ viên thường trực Hội đồng Bảo an về sau. I-an-ta chỉ có ba nước.
- ✦"Thoả thuận I-an-ta có sự đồng ý của các dân tộc bị phân chia" — sai: do ba nước lớn đưa ra với nhau.
2 ⚔️ Đặc trưng và Chiến tranh lạnh
Ba đặc trưng của trật tự hai cực
- ✦Hai phe đối lập: tư bản chủ nghĩa do Mỹ đứng đầu; xã hội chủ nghĩa do Liên Xô đứng đầu.
- ✦Mỹ và Liên Xô chi phối hầu hết các vấn đề quốc tế lớn.
- ✦Quan hệ hai phe mang tính đối đầu, tập trung ở Chiến tranh lạnh: chạy đua vũ trang, lập các khối quân sự, chiến tranh cục bộ.
Hai phe dựng khối đối đầu nhau
| Phe tư bản (Mỹ đứng đầu) | Phe xã hội chủ nghĩa (Liên Xô đứng đầu) | |
|---|---|---|
| Đứng đầu | Mỹ — mở đầu Chiến tranh lạnh bằng Học thuyết Tơ-ru-man (1947) | Liên Xô — lập khối của mình làm đối trọng |
| Khối kinh tế | Kế hoạch Mác-san (tháng 6 năm 1947) | Hội đồng tương trợ kinh tế — SEV (1949) |
| Khối quân sự | NATO (1949) | Tổ chức Hiệp ước Vác-sa-va (1955) |
Hai khái niệm hay bị đồng nhất
| Trật tự hai cực | Chiến tranh lạnh | |
|---|---|---|
| Là gì | Cái khung phân chia thế giới thành hai phe | Tình trạng đối đầu diễn ra trong khung ấy |
| Bắt đầu | Từ I-an-ta (tháng 2 năm 1945) | Từ Học thuyết Tơ-ru-man (1947) |
| Kết thúc | 1991 — Liên Xô tan rã | 1989 — Man-ta tuyên bố chấm dứt |
| Hoà hoãn | Không làm khung biến mất | Hoà hoãn từ đầu những năm 1970: SALT-I (1972), Hen-xin-ki (1975) |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Trật tự hai cực và Chiến tranh lạnh là một" — sai: một là khung, một là tình trạng đối đầu trong khung; mốc kết thúc khác nhau (1991 và 1989).
- ✦"Hoà hoãn từ những năm 1970 nghĩa là trật tự hai cực đã hết" — sai: hoà hoãn chỉ làm giảm căng thẳng; khung hai cực còn tới 1991.
3 🧱 Vì sao trật tự hai cực sụp đổ
Bốn nhóm nguyên nhân
| Nhóm nguyên nhân | Nội dung | Hệ quả |
|---|---|---|
| Chạy đua vũ trang | Mỹ và Liên Xô đổ nguồn lực khổng lồ vào vũ khí suốt hơn bốn mươi năm | Cả hai suy yếu tương đối về kinh tế |
| Các trung tâm mới | Tây Âu, Nhật Bản, Trung Quốc vươn lên mạnh mẽ | Thế giới không còn chỉ có hai cực |
| Khủng hoảng ở Liên Xô, Đông Âu | Mô hình kinh tế lỗi thời, cải tổ sai lầm | Một trong hai cực tan rã (1989 – 1991) |
| Toàn cầu hoá | Cách mạng khoa học – công nghệ đòi hỏi hợp tác | Đối đầu trở nên quá tốn kém và lỗi thời |
Hai cột mốc kết thúc
- ✦Man-ta (tháng 12 năm 1989): lãnh đạo Mỹ và Liên Xô tuyên bố chấm dứt Chiến tranh lạnh.
- ✦1991: Liên Xô tan rã (ngày 25 tháng 12 năm 1991) ⇒ trật tự hai cực I-an-ta sụp đổ hoàn toàn.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Trật tự hai cực sụp đổ chỉ vì Liên Xô tan rã" — sai: tan rã là đòn kết thúc; trước đó còn chạy đua vũ trang làm cả hai suy yếu, các trung tâm khác vươn lên và xu thế toàn cầu hoá đòi hợp tác.
Dạng bài
Trả lời câu "vì sao" đủ ý: đi từ bên trong ra bên ngoài
- 1 Hỏi bên trong: hai cực tự suy yếu thế nào? (chạy đua vũ trang; Liên Xô, Đông Âu khủng hoảng).
- 2 Hỏi bên ngoài: ai khác vươn lên? (Tây Âu, Nhật Bản, Trung Quốc).
- 3 Hỏi thời đại: xu thế nào đòi hợp tác? (toàn cầu hoá, cách mạng khoa học – công nghệ).
- 4 Phân biệt nguyên nhân sâu xa với sự kiện kết thúc (Man-ta, Liên Xô tan rã chỉ là mốc, không phải nguyên nhân duy nhất).
⚠️ Bẫy hay gặp: Chọn "chạy đua vũ trang dẫn tới chiến tranh hạt nhân" — chưa bao giờ xảy ra; cái giá của chạy đua vũ trang là kinh tế.
Vì sao chạy đua vũ trang góp phần làm sụp đổ trật tự hai cực?
Hướng dẫn giải
4 ⚖️ Tác động của trật tự hai cực
Không xảy ra chiến tranh thế giới mới trong hơn bốn mươi năm, một phần nhờ cân bằng hạt nhân khiến không bên nào dám khởi chiến trực tiếp.
Thế giới căng thẳng triền miên; nguồn lực khổng lồ đổ vào vũ khí; nhiều dân tộc bị chia cắt và chịu chiến tranh cục bộ.
Với Việt Nam
- ✦Việt Nam là một trong những nơi chịu tác động nặng nề nhất: đất nước bị chia cắt hơn hai mươi năm, trở thành điểm nóng đối đầu giữa hai phe.
- ✦Đánh giá lịch sử phải nêu cả hai mặt: ngăn chiến tranh thế giới nhưng gây chia cắt và chiến tranh cục bộ.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Trật tự hai cực chỉ để lại hậu quả tiêu cực" — sai: không có chiến tranh thế giới mới trong hơn bốn mươi năm. Chữ "chỉ" là chữ bẫy.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
I-an-ta và trật tự hai cực
- 1Nhận biết
Hội nghị I-an-ta (tháng 2 năm 1945) có sự tham gia của lãnh đạo những nước nào?
- 2Thông hiểu
Nội dung nào của Hội nghị I-an-ta tạo nên khuôn khổ của trật tự hai cực?
- 3Nhận biết Hội nghị I-an-ta họp vào tháng 2 năm .
- 4Thông hiểu
Bấm lần lượt các sự kiện theo đúng trình tự thời gian:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
Đặc trưng và Chiến tranh lạnh
- 1Nhận biết
Đặc trưng cơ bản của trật tự hai cực I-an-ta là
- 2Nhận biết Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) được thành lập năm .
- 3Thông hiểu
Sự kiện nào mở đầu cho Chiến tranh lạnh?
- 4Thông hiểu
Khối quân sự do Liên Xô đứng đầu để đối trọng với NATO là
- 5Vận dụng
Bấm lần lượt theo đúng trình tự thời gian:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
Nguyên nhân sụp đổ
- 1Thông hiểu
Vì sao chạy đua vũ trang góp phần làm sụp đổ trật tự hai cực?
- 2Nhận biết Liên Xô tan rã vào năm .
- 3Thông hiểu
Nội dung nào KHÔNG phải nguyên nhân làm sụp đổ trật tự hai cực?
- 4Vận dụng
Việc Chiến tranh lạnh chấm dứt năm 1989 còn trật tự hai cực sụp đổ năm 1991 cho thấy điều gì?
- 5Vận dụng
Phát biểu nào về nguyên nhân sụp đổ của trật tự hai cực là đầy đủ nhất?
Tác động
- 1Nhận biết
Một tác động tích cực của trật tự hai cực là
- 2Thông hiểu
Việt Nam chịu tác động của trật tự hai cực như thế nào?
- 3Vận dụng
Đánh giá nào về tác động của trật tự hai cực là hợp lí nhất?
- 4Thông hiểu
Điểm nóng nào dưới đây là biểu hiện của đối đầu hai phe trong Chiến tranh lạnh?
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Lịch sử có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, thường kèm một đoạn tư liệu), không có câu trả lời ngắn. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Điểm giống nhau giữa Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) và Tổ chức Hiệp ước Vác-sa-va là
- 2Thông hiểu
Hội nghị I-an-ta là cơ sở hình thành trật tự hai cực chủ yếu vì
- 3Vận dụng
Từ đầu những năm 1970 xuất hiện xu hướng hoà hoãn giữa Mỹ và Liên Xô, nhưng trật tự hai cực vẫn tồn tại. Nhận định nào đúng?
- 4Vận dụng
Trật tự hai cực có thể được ví như "cái khung", Chiến tranh lạnh như "cuộc đối đầu trong khung". Cách nói này phù hợp với dữ kiện nào?
Phần II · Đúng / sai (có tư liệu)
- 1Thông hiểu
Tư liệu (tóm lược các thoả thuận của Hội nghị I-an-ta, tháng 2 năm 1945): Lãnh đạo ba nước Liên Xô, Mỹ, Anh thống nhất tiêu diệt tận gốc chủ nghĩa phát xít Đức và quân phiệt Nhật; thành lập một tổ chức quốc tế để giữ gìn hoà bình, an ninh sau chiến tranh; phân chia khu vực chiếm đóng và phạm vi ảnh hưởng ở châu Âu, châu Á.
a)Các thoả thuận trong tư liệu do lãnh đạo ba nước lớn đưa ra.
b)Theo tư liệu, Hội nghị I-an-ta quyết định thành lập NATO để đối phó với Liên Xô.
c)Việc phân chia khu vực chiếm đóng và phạm vi ảnh hưởng đặt nền móng cho trật tự hai cực.
d)Các dân tộc bị phân chia khu vực đã cùng tham gia quyết định những thoả thuận ấy.
- 2Vận dụng
Tư liệu (tóm lược cuộc gặp ở Man-ta, tháng 12 năm 1989): Lãnh đạo Mỹ và Liên Xô, đại diện cho hai phe, cùng nhận định thế giới đang bước sang một thời kì mới và tuyên bố chấm dứt Chiến tranh lạnh, hướng tới hợp tác thay cho đối đầu.
a)Cuộc gặp tuyên bố chấm dứt Chiến tranh lạnh, mở ra xu hướng hợp tác thay cho đối đầu.
b)Ngay sau cuộc gặp này, trật tự hai cực I-an-ta đã hoàn toàn sụp đổ.
c)Việc lãnh đạo hai phe cùng tuyên bố chấm dứt đối đầu cho thấy hai cực đã không còn đối đầu như trước.
d)Sau cuộc gặp Man-ta, Liên Xô tan rã ngay trong năm 1990.
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi: I-an-ta có những nước nào, nội dung nào tạo khuôn khổ hai cực, ba đặc trưng, NATO – Vác-sa-va, nguyên nhân sụp đổ, mốc Man-ta (1989) và Liên Xô tan rã (1991), đánh giá tác động hai mặt.
- •Phần II hay cho một đoạn tư liệu (tóm lược thoả thuận I-an-ta, cuộc gặp Man-ta) rồi hỏi 4 ý: ý dễ mất điểm là đổi "ba nước" thành "năm nước", đồng nhất "trật tự hai cực" với "Chiến tranh lạnh", nhầm 1989 với 1991.
- •Bài này nối với bài 1 (Liên hợp quốc ra đời từ I-an-ta), bài 3 (trật tự đa cực sau 1991), bài 8 và bài 13 (Việt Nam là điểm nóng, kháng chiến chống Mỹ trong bối cảnh Chiến tranh lạnh) — đề hay hỏi chỗ nối ấy.
Trật tự thế giới sau Chiến tranh lạnh