Trật tự thế giới sau Chiến tranh lạnh
Trình bày xu thế đa cực của trật tự thế giới sau năm 1991 và vì sao Mỹ không xác lập được đơn cực; phân tích các nhân tố tác động; nêu vai trò của các nước lớn, các trung tâm, các nước vừa và nhỏ; rút ra tác động đối với Việt Nam và cách ứng xử phù hợp.
Ứng với SGK Lịch sử 12 (bộ thống nhất): Bài 3
⚡ Nhớ nhanh
- 1Sau 1991 trật tự mới vẫn đang hình thành. Mỹ từng muốn đơn cực nhưng không thành; xu thế chủ đạo là đa cực: Mỹ, Liên minh châu Âu, Trung Quốc, Nhật Bản, Nga và các nước lớn nổi lên như Ấn Độ.
- 2Vì sao không đơn cực: các trung tâm khác đã quá mạnh · vấn đề toàn cầu (khủng bố, khí hậu, dịch bệnh, khủng hoảng tài chính) không nước nào tự giải quyết được · Mỹ gặp giới hạn khi can thiệp ở nước ngoài.
- 3Xu thế chủ đạo: hoà bình, hợp tác, phát triển; lấy kinh tế làm trọng tâm; toàn cầu hoá và liên kết khu vực. Song song: cạnh tranh chiến lược nước lớn, xung đột sắc tộc – tôn giáo – lãnh thổ, an ninh phi truyền thống.
- 4Nước vừa và nhỏ có nhiều lựa chọn hơn: tổ chức khu vực, luật pháp quốc tế, đa dạng hoá quan hệ — ví dụ ASEAN.
- 5Việt Nam: thời cơ (môi trường hoà bình, hội nhập, vị thế) đi cùng thách thức (cạnh tranh, tụt hậu, chủ quyền biển đảo); đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hoá, đa dạng hoá.
👀 Nhìn là hiểu
Bấm ▶ để các trung tâm lần lượt sáng lên từ 1991: Mỹ đứng một mình, rồi EU, Nhật Bản, Trung Quốc, Ấn Độ lớn dần — kéo thanh năm để tua. Thẻ "Xếp biểu hiện": kéo từng biểu hiện vào nhóm xu thế chủ đạo, cạnh tranh – bất ổn hay an ninh phi truyền thống; có một thẻ không xảy ra.
25/12/1991Liên Xô tan rã: Mỹ còn lại một mình trên sân khấu và tìm cách xác lập trật tự đơn cực.
Mỹ muốn ĐƠN CỰC?
Cỡ vòng tròn chỉ là hình minh hoạ tương quan ảnh hưởng, không phải số liệu. Nét đứt: các nước lớn buộc phải cùng hợp tác, cùng cạnh tranh.
1 🌐 Từ đơn cực đến đa cực
Cần nhớ
- ✦Sau 1991 trật tự mới vẫn đang hình thành, chưa định hình xong.
- ✦Một thời gian ngắn Mỹ tìm cách xác lập trật tự đơn cực do mình lãnh đạo — không thành.
- ✦Xu thế chủ đạo là đa cực: nhiều trung tâm quyền lực cùng tồn tại — Mỹ, Liên minh châu Âu, Trung Quốc, Nhật Bản, Nga, cùng các nước lớn nổi lên như Ấn Độ.
Vì sao không thể là đơn cực
| Lí do | Biểu hiện |
|---|---|
| Các trung tâm khác đã quá mạnh | EU, Trung Quốc, Nhật Bản, Nga, Ấn Độ lớn mạnh, không chịu sự áp đặt |
| Vấn đề toàn cầu | Khủng bố, biến đổi khí hậu, dịch bệnh, khủng hoảng tài chính — không nước nào tự giải quyết được |
| Giới hạn của siêu cường | Chính nước Mỹ cũng gặp giới hạn trong các cuộc can thiệp ở nước ngoài |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Sau 1991 thế giới trở thành đơn cực do Mỹ lãnh đạo" — sai: Mỹ từng tìm cách nhưng không thành; xu thế chủ đạo là đa cực.
- ✦"Đa cực là trật tự đã hoàn thành" — sai: trật tự mới vẫn đang hình thành.
2 🧭 Các nhân tố và xu thế lớn
Các nhân tố tác động tới trật tự thế giới mới
| Nhân tố | Biểu hiện | Tác động |
|---|---|---|
| Sự vươn lên của các trung tâm | EU, Trung Quốc, Nhật Bản, Nga, Ấn Độ lớn mạnh | Ngăn xu hướng đơn cực, thúc đẩy đa cực |
| Toàn cầu hoá | Thương mại, đầu tư, công nghệ gắn các nền kinh tế vào nhau | Các nước vừa hợp tác vừa cạnh tranh |
| Cách mạng khoa học – công nghệ | Công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, năng lượng mới | Sức mạnh quốc gia đo bằng kinh tế, công nghệ nhiều hơn quân sự |
| Thách thức phi truyền thống | Khủng bố, biến đổi khí hậu, dịch bệnh, an ninh mạng | Không nước nào tự giải quyết ⇒ hợp tác đa phương |
| Cạnh tranh giữa các nước lớn | Về kinh tế, công nghệ, ảnh hưởng khu vực | Tạo sức ép lên nước vừa và nhỏ nhưng cũng mở ra nhiều lựa chọn |
Hoà bình, hợp tác, phát triển; lấy phát triển kinh tế làm trọng tâm; toàn cầu hoá và liên kết khu vực mạnh lên (EU, ASEAN, hiệp định thương mại tự do).
Cạnh tranh chiến lược nước lớn gay gắt; xung đột sắc tộc, tôn giáo, tranh chấp lãnh thổ, chủ quyền biển đảo; thách thức an ninh phi truyền thống.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Hoà bình, hợp tác là xu thế chủ đạo nên không còn xung đột" — sai: chủ đạo không có nghĩa là duy nhất; hợp tác và cạnh tranh diễn ra đồng thời.
- ✦"An ninh ngày nay chỉ là chuyện quân sự" — sai: còn an ninh phi truyền thống (khủng bố, an ninh mạng, biến đổi khí hậu, dịch bệnh, an ninh năng lượng và lương thực).
3 🇻🇳 Nước vừa, nhỏ và Việt Nam
Nước vừa và nhỏ — không "nhỏ" về vai trò
- ✦Trong thế giới đa cực, nước vừa và nhỏ có nhiều lựa chọn hơn: tham gia tổ chức khu vực, dựa vào luật pháp quốc tế, đa dạng hoá quan hệ để không phụ thuộc một nước nào.
- ✦ASEAN là ví dụ các nước vừa và nhỏ tập hợp lại để có tiếng nói chung.
Việt Nam: thời cơ và thách thức đi cùng nhau
| Nội dung | |
|---|---|
| Thời cơ | Môi trường hoà bình để phát triển; hội nhập sâu rộng, thu hút vốn và công nghệ; nâng cao vị thế |
| Thách thức | Cạnh tranh gay gắt; nguy cơ tụt hậu; tác động của cạnh tranh giữa các nước lớn; bảo vệ chủ quyền biển đảo |
| Cách ứng xử | Đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hoá, đa dạng hoá |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Trong trật tự đa cực, nước nhỏ không có vai trò gì" — sai: nước vừa và nhỏ có nhiều lựa chọn hơn (ASEAN là ví dụ).
- ✦"Đứng hẳn về một nước lớn" là cách của thời hai cực; trong thế giới đa cực, đa dạng hoá quan hệ giúp tránh phụ thuộc.
Dạng bài
Làm câu đúng/sai có đoạn tư liệu (Phần II đề Sử)
- 1 Đọc tư liệu trước, gạch các mốc và các từ khoá: "chủ đạo", "song song", "không nước nào tự giải quyết".
- 2 Mỗi ý a) – d) xếp vào một trong ba loại: có chữ trong tư liệu · cần kiến thức bài học · suy luận / đánh giá.
- 3 Ý "có chữ trong tư liệu": đối chiếu từng chữ — đề hay đổi một từ ("chủ đạo" thành "duy nhất", "còn" thành "không còn").
- 4 Ý "suy luận": loại câu tuyệt đối ("chỉ", "không còn", "hoàn toàn") nếu tư liệu và bài học không đủ chứng minh.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy "hoà bình, hợp tác là xu thế chủ đạo" rồi suy ra "không còn xung đột, cạnh tranh" — chủ đạo không phải duy nhất.
Tư liệu nêu: hoà bình, hợp tác và phát triển là xu thế chủ đạo, song cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn vẫn gay gắt. Ý: "Theo tư liệu, thế giới đầu thế kỉ XXI không còn cạnh tranh giữa các nước lớn." Đúng hay sai?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Đơn cực hay đa cực
- 1Nhận biết
Xu thế chủ đạo của trật tự thế giới sau Chiến tranh lạnh là
- 2Thông hiểu
Vì sao Mỹ không thể xác lập được trật tự đơn cực sau năm 1991?
- 3Nhận biết
Chủ thể nào dưới đây thường được nêu là một trung tâm quyền lực trong trật tự đa cực?
- 4Nhận biết Trật tự thế giới mới sau Chiến tranh lạnh bắt đầu hình thành từ năm .
- 5Thông hiểu
Bấm lần lượt theo đúng trình tự thời gian:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
Nhân tố và xu thế
- 1Nhận biết
Nội dung nào là thách thức an ninh phi truyền thống?
- 2Thông hiểu
Xu thế "hoà bình, hợp tác và phát triển" là xu thế chủ đạo. Điều đó có nghĩa là
- 3Thông hiểu
Toàn cầu hoá tác động tới quan hệ giữa các nước như thế nào?
- 4Vận dụng
Đại dịch Covid-19 năm 2020 cho thấy điều gì về trật tự thế giới?
Đối chiếu với trật tự hai cực
- 1Thông hiểu
So với trật tự hai cực I-an-ta, trật tự đa cực sau 1991 khác ở chỗ
- 2Thông hiểu
Cách mạng khoa học – công nghệ làm cho sức mạnh của một quốc gia ngày nay được đo chủ yếu bằng
- 3Vận dụng
Cạnh tranh giữa các nước lớn trong trật tự đa cực tác động tới nước vừa và nhỏ như thế nào?
Nước vừa, nhỏ và Việt Nam
- 1Thông hiểu
Trong thế giới đa cực, các nước vừa và nhỏ có thể nâng cao vị thế bằng cách nào?
- 2Nhận biết
Tổ chức khu vực nào là ví dụ về việc các nước vừa và nhỏ tập hợp lại để có tiếng nói?
- 3Thông hiểu
Đối với Việt Nam, trật tự thế giới sau Chiến tranh lạnh mang lại
- 4Vận dụng
Đường lối đối ngoại nào của Việt Nam phù hợp nhất với trật tự thế giới sau Chiến tranh lạnh?
- 5Vận dụng
Sắp xếp theo thứ tự trình bày hợp lí khi lập luận "vì sao thế giới là đa cực":
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Lịch sử có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, thường kèm một đoạn tư liệu), không có câu trả lời ngắn. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Nhân tố nào sau đây ngăn cản xu hướng đơn cực, thúc đẩy đa cực?
- 2Thông hiểu
Nhận định nào sau đây đúng về an ninh thế giới hiện nay?
- 3Vận dụng
Một nước vừa và nhỏ vừa tham gia tổ chức khu vực, vừa mở rộng quan hệ với nhiều nước lớn. Cách làm này thể hiện điều gì?
- 4Vận dụng
Thái độ nào đúng khi đánh giá "trật tự đa cực" ngày nay?
Phần II · Đúng / sai (có tư liệu)
- 1Thông hiểu
Tư liệu (tóm lược nhận định về thế giới đầu thế kỉ XXI): Hoà bình, hợp tác và phát triển là xu thế chủ đạo. Song cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn ngày càng gay gắt; xung đột sắc tộc, tôn giáo, tranh chấp lãnh thổ vẫn còn; khủng bố, biến đổi khí hậu, dịch bệnh là những thách thức mà không nước nào tự giải quyết được.
a)Theo tư liệu, hoà bình, hợp tác và phát triển là xu thế chủ đạo của thế giới.
b)Theo tư liệu, thế giới không còn cạnh tranh giữa các nước lớn.
c)Khủng bố, biến đổi khí hậu, dịch bệnh thuộc thách thức an ninh phi truyền thống.
d)Nội dung tư liệu cho thấy thế giới là đơn cực do Mỹ lãnh đạo.
- 2Vận dụng
Tư liệu (tóm lược): Trong thế giới có nhiều trung tâm quyền lực, các nước vừa và nhỏ có nhiều lựa chọn hơn: tham gia các tổ chức khu vực, dựa vào luật pháp quốc tế và đa dạng hoá quan hệ để không phụ thuộc vào một nước nào. Các nước Đông Nam Á tập hợp lại trong ASEAN để có tiếng nói chung.
a)Theo tư liệu, trong thế giới nhiều trung tâm quyền lực, nước vừa và nhỏ có nhiều lựa chọn hơn.
b)Theo tư liệu, nước vừa và nhỏ nên đứng hẳn về phía một nước lớn để được bảo vệ.
c)ASEAN là ví dụ về việc các nước vừa và nhỏ tập hợp lại để có tiếng nói chung.
d)Trong trật tự đa cực, các nước nhỏ hoàn toàn không có vai trò gì.
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi: xu thế chủ đạo là đa cực, vì sao không đơn cực, các nhân tố tác động, an ninh phi truyền thống, vai trò nước vừa và nhỏ, đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hoá, đa dạng hoá.
- •Phần II hay cho một đoạn tư liệu (nhận định về xu thế thế giới, về lựa chọn của nước nhỏ) rồi hỏi 4 ý: ý dễ mất điểm là biến "chủ đạo" thành "duy nhất", "sau 1991 là đơn cực", "nước nhỏ không có vai trò".
- •Bài này nối với bài 2 (trật tự hai cực sụp đổ năm 1991), bài 4 – 5 (ASEAN) và bài 14 (đối ngoại Việt Nam từ 1975) — đề hay hỏi chỗ nối ấy.
Sự ra đời và phát triển của Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN)