Cách mạng tháng Tám năm 1945
Nắm quá trình chuyển hướng chỉ đạo chiến lược qua ba hội nghị Trung ương, chuẩn bị lực lượng, phân tích thời cơ và việc chớp thời cơ Tổng khởi nghĩa (14 – 28/8/1945), tách đúng nguyên nhân khách quan – chủ quan và nêu ý nghĩa, bài học.
Ứng với SGK Lịch sử 12 (bộ thống nhất): Bài 6
⚡ Nhớ nhanh
- 1Ba hội nghị Trung ương chuyển hướng: lần 6 (tháng 11 năm 1939) đặt giải phóng dân tộc lên hàng đầu · lần 7 (tháng 11 năm 1940) giữ vững · lần 8 (tháng 5 năm 1941) do Nguyễn Ái Quốc chủ trì hoàn chỉnh: lập Mặt trận Việt Minh, chuẩn bị khởi nghĩa vũ trang là nhiệm vụ trung tâm.
- 2Chuẩn bị mọi mặt: chính trị (Việt Minh, hội Cứu quốc) · vũ trang (Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân, 22/12/1944) · căn cứ địa Việt Bắc; Nhật đảo chính Pháp (9/3/1945) mở cao trào kháng Nhật cứu nước; Khu giải phóng Việt Bắc (tháng 6 năm 1945).
- 3Thời cơ: Nhật đầu hàng Đồng minh (15/8/1945), quân Nhật rệu rã, tay sai tê liệt, Đồng minh chưa vào. Hội nghị toàn quốc của Đảng (ngày 14 – 15 tháng 8) quyết định Tổng khởi nghĩa; Quốc dân Đại hội Tân Trào (ngày 16 – 17 tháng 8) tán thành.
- 414 – 28/8/1945: giành chính quyền cả nước — Hà Nội ngày 19 tháng 8, Huế ngày 23 tháng 8, Sài Gòn ngày 25 tháng 8. Ngày 2/9/1945, Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà ra đời.
- 5Nguyên nhân quyết định là chủ quan (Đảng lãnh đạo đúng, chuẩn bị lâu dài, đoàn kết toàn dân, chớp thời cơ); Nhật đầu hàng chỉ là nhân tố khách quan tạo thời cơ.
👀 Nhìn là hiểu
Bấm ▶ để khung nhìn tự bay qua sáu năm trên bốn lớp: thế giới, kẻ thù, Đảng, lực lượng. Tới tháng 8 năm 1945 trục tự giãn ra theo ngày: tổng khởi nghĩa lan từ các tỉnh đi đầu tới Hà Nội, Huế, Sài Gòn. Kéo trục để tua. Thẻ "Xếp sự kiện": kéo từng sự kiện vào đúng bước (chuẩn bị · thời cơ · chớp thời cơ); có một thẻ không thuộc cột nào.
Kéo trục sang trái để đi tới, hoặc bấm ▶.
Kéo trục sang hai bên để tua. Tới tháng 8 năm 1945 trục tự giãn ra theo ngày — chỉ hai tuần quyết định.
1 🧭 Chuyển hướng chỉ đạo chiến lược (1939 – 1941)
Ba hội nghị Trung ương — ba bước của một sự chuyển hướng
| Lần thứ sáu | Lần thứ bảy | Lần thứ tám | |
|---|---|---|---|
| Thời gian | Tháng 11 năm 1939 | Tháng 11 năm 1940 | Tháng 5 năm 1941 |
| Nội dung chính | Đặt nhiệm vụ giải phóng dân tộc lên hàng đầu | Giữ vững chủ trương giải phóng dân tộc | Hoàn chỉnh chuyển hướng: lập Mặt trận Việt Minh, tạm gác khẩu hiệu cách mạng ruộng đất |
| Điểm nhấn | Mở đầu chuyển hướng | Tiếp tục chủ trương ấy | Xác định chuẩn bị khởi nghĩa vũ trang là nhiệm vụ trung tâm; do Nguyễn Ái Quốc chủ trì |
Cần nhớ
- ✦Vì sao đặt giải phóng dân tộc lên hàng đầu? Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ, Nhật vào Đông Dương cùng Pháp thống trị ⇒ mâu thuẫn dân tộc giữa toàn thể dân tộc với đế quốc – phát xít trở thành gay gắt nhất.
- ✦Mặt trận Việt Minh tập hợp mọi lực lượng yêu nước, không phân biệt giai cấp, tôn giáo.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Hội nghị Trung ương lần thứ tám là lần đầu tiên Đảng đặt nhiệm vụ giải phóng dân tộc lên hàng đầu" — sai. Chủ trương này bắt đầu từ lần thứ sáu (tháng 11 năm 1939), giữ ở lần thứ bảy và hoàn chỉnh ở lần thứ tám. Lần thứ tám mới lập Mặt trận Việt Minh.
2 🛠️ Chuẩn bị lực lượng và khởi nghĩa từng phần
Chuẩn bị trên ba mặt
| Mặt | Lực lượng / sự kiện | Tác dụng |
|---|---|---|
| Chính trị | Việt Minh, các hội Cứu quốc phát triển rộng khắp; Đề cương về văn hoá Việt Nam (1943) | Tập hợp quần chúng, trí thức vào mặt trận dân tộc |
| Vũ trang | Các đội du kích, Cứu quốc quân; Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân (22/12/1944); tháng 5 năm 1945 hợp nhất thành Việt Nam Giải phóng quân | Có lực lượng nòng cốt sẵn sàng khởi nghĩa |
| Căn cứ địa | Việt Bắc (trung tâm Cao – Bắc – Lạng); tháng 6 năm 1945 lập Khu giải phóng Việt Bắc | Hình ảnh thu nhỏ của nước Việt Nam mới |
Cần nhớ
- ✦Ngày 9/3/1945 Nhật đảo chính Pháp. Chỉ thị "Nhật – Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta" (12/3/1945) xác định kẻ thù chính là phát xít Nhật, phát động cao trào kháng Nhật cứu nước.
- ✦Khởi nghĩa từng phần — nhiều nơi giành chính quyền cục bộ — là bước tập dượt cuối cùng cho Tổng khởi nghĩa.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Tổng khởi nghĩa tháng Tám là cuộc khởi nghĩa vũ trang thuần tuý" — sai. Đó là sự kết hợp lực lượng chính trị của quần chúng và lực lượng vũ trang, trong đó lực lượng chính trị đông đảo giữ vai trò rất lớn; nhiều nơi giành chính quyền bằng mít tinh, biểu tình có vũ trang hỗ trợ.
3 ⚡ Thời cơ và Tổng khởi nghĩa (14 – 28/8/1945)
Cần nhớ
- ✦Thời cơ: Nhật đầu hàng Đồng minh (15/8/1945) — quân Nhật rệu rã, chính quyền tay sai tê liệt, quân Đồng minh chưa vào Đông Dương.
- ✦Chớp thời cơ: Hội nghị toàn quốc của Đảng (ngày 14 – 15 tháng 8) quyết định Tổng khởi nghĩa; Quốc dân Đại hội Tân Trào (ngày 16 – 17 tháng 8) tán thành, cử Uỷ ban Dân tộc giải phóng.
- ✦Từ 14 đến 28/8/1945, khởi nghĩa giành chính quyền thắng lợi trong cả nước; 2/9/1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà ra đời.
Tổng khởi nghĩa lan ra cả nước
| Thời gian | Địa phương / sự kiện | Điểm nhấn |
|---|---|---|
| 14 – 18/8/1945 | Bắc Giang, Hải Dương, Hà Tĩnh, Quảng Nam | Những tỉnh giành chính quyền sớm nhất |
| 19/8/1945 | Hà Nội | Mít tinh lớn biến thành biểu tình, chiếm các công sở |
| 23/8/1945 | Huế | Giành chính quyền ở cố đô |
| 25/8/1945 | Sài Gòn | Mốc lớn ở miền Nam |
| 28/8/1945 | Cả nước | Tổng khởi nghĩa thắng lợi trong cả nước, chỉ sau hai tuần |
| 2/9/1945 | Quảng trường Ba Đình | Tuyên ngôn Độc lập, lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Cách mạng tháng Tám thắng lợi chủ yếu nhờ Nhật đầu hàng Đồng minh" — sai. Nhật đầu hàng là khách quan, tạo thời cơ; nguyên nhân quyết định là chủ quan. Nhiều nước khác cũng có thời cơ ấy mà không giành được chính quyền.
- ✦Nhầm Hà Nội – Huế – Sài Gòn với 19 – 23 – 25 tháng 8: cách nhớ là ba ngày cách nhau bốn rồi hai ngày, đi từ Bắc vào Nam.
4 🎯 Nguyên nhân, ý nghĩa, bài học và cách làm câu tư liệu
Hồng quân Liên Xô và Đồng minh đánh bại phát xít Đức, Nhật ⇒ tạo thời cơ thuận lợi.
Truyền thống yêu nước; Đảng lãnh đạo đúng đắn, chuyển hướng kịp thời; chuẩn bị lâu dài qua ba cao trào; khối đoàn kết toàn dân trong Mặt trận Việt Minh; chớp đúng thời cơ.
Ý nghĩa và bài học
- ✦Với dân tộc: phá tan xiềng xích thực dân gần một thế kỉ và ách phát xít, lật đổ chế độ quân chủ, lập nhà nước dân chủ nhân dân đầu tiên ở Đông Nam Á, mở ra kỉ nguyên độc lập, tự do.
- ✦Với thế giới: thắng lợi đầu tiên của một dân tộc thuộc địa tự giải phóng dưới sự lãnh đạo của một đảng cộng sản, cổ vũ phong trào giải phóng dân tộc ở châu Á, châu Phi.
- ✦Bài học: giương cao ngọn cờ độc lập dân tộc; xây dựng khối đoàn kết toàn dân; kết hợp đấu tranh chính trị với vũ trang, từ khởi nghĩa từng phần tiến lên tổng khởi nghĩa; đánh giá đúng và chớp đúng thời cơ.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Cách mạng tháng Tám chỉ có ý nghĩa đối với Việt Nam" — sai. Đây là thắng lợi đầu tiên của một dân tộc thuộc địa tự giải phóng dưới sự lãnh đạo của một đảng cộng sản, nên có tác động cổ vũ ở châu Á và châu Phi.
Dạng bài
Làm câu đúng/sai có đoạn tư liệu về Cách mạng tháng Tám
- 1 Đọc tư liệu trước, gạch mốc: văn kiện nào, ngày nào, ai viết, nói về sự việc gì.
- 2 Mỗi ý a) – d) xếp vào một trong ba loại: có chữ trong tư liệu · cần kiến thức bài học · suy luận / đánh giá.
- 3 Ý "có chữ trong tư liệu": đối chiếu từng chữ — đề hay đổi một từ ("Pháp", "Nhật", "Bảo Đại", "quân chủ", "Dân chủ Cộng hoà").
- 4 Ý "suy luận": loại câu tuyệt đối ("chủ yếu nhờ", "duy nhất", "chỉ") nếu tư liệu và bài học không đủ chứng minh.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy "Nhật hàng" trong tư liệu là chọn Đúng cho ý "nhờ Nhật đầu hàng", quên rằng tư liệu còn nói "dân ta đã đánh đổ" — chính nhân dân là chủ thể.
Tư liệu: Tuyên ngôn Độc lập nêu "Pháp chạy, Nhật hàng, vua Bảo Đại thoái vị". Ý: "Cách mạng tháng Tám thắng lợi chủ yếu do Nhật đầu hàng." Đúng hay sai?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Chuyển hướng chỉ đạo
- 1Nhận biết
Hội nghị nào của Trung ương Đảng hoàn chỉnh chủ trương chuyển hướng chỉ đạo chiến lược (1939 – 1945)?
- 2Thông hiểu
Nội dung nào KHÔNG thuộc Hội nghị Trung ương lần thứ tám (tháng 5 năm 1941)?
- 3Nhận biết Hội nghị Trung ương lần thứ sáu họp vào tháng 11 năm .
- 4Vận dụng
Vì sao Đảng đặt nhiệm vụ giải phóng dân tộc lên hàng đầu từ năm 1939?
Chuẩn bị và khởi nghĩa từng phần
- 1Thông hiểu
Mặt trận Việt Minh có vai trò gì trong quá trình chuẩn bị cách mạng?
- 2Thông hiểu
Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân (22/12/1944) là
- 3Thông hiểu
Sự kiện nào dẫn tới Chỉ thị "Nhật – Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta" (12/3/1945)?
- 4Thông hiểu
Bấm lần lượt các sự kiện theo đúng trình tự thời gian:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 5Vận dụng
Việc thành lập Khu giải phóng Việt Bắc (tháng 6 năm 1945) có ý nghĩa gì?
Thời cơ và Tổng khởi nghĩa
- 1Nhận biết
Hà Nội giành chính quyền vào ngày
- 2Nhận biết Ngày 2 tháng năm 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập tại Ba Đình.
- 3Thông hiểu
Điều nào KHÔNG thuộc thời cơ của Tổng khởi nghĩa tháng Tám?
- 4Thông hiểu
Bấm lần lượt theo đúng trình tự thời gian:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 5Vận dụng
Vì sao Tổng khởi nghĩa tháng Tám giành thắng lợi trong cả nước chỉ sau khoảng hai tuần?
Nguyên nhân, ý nghĩa, bài học
- 1Thông hiểu
Nguyên nhân quyết định thắng lợi của Cách mạng tháng Tám năm 1945 là
- 2Thông hiểu
Nhân tố nào là nguyên nhân khách quan của Cách mạng tháng Tám?
- 3Thông hiểu
Ý nghĩa quốc tế của Cách mạng tháng Tám là
- 4Vận dụng
Bài học nào của Cách mạng tháng Tám thể hiện rõ nhất qua việc Tổng khởi nghĩa hoàn thành chỉ trong hai tuần?
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Lịch sử có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, thường kèm một đoạn tư liệu), không có câu trả lời ngắn. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Điểm chung của ba hội nghị Trung ương lần thứ sáu, bảy, tám (1939 – 1941) là
- 2Thông hiểu
Khởi nghĩa từng phần (từ tháng 3 năm 1945) có vai trò gì đối với Tổng khởi nghĩa?
- 3Vận dụng
Việc Đảng họp Hội nghị toàn quốc và quyết định Tổng khởi nghĩa ngay giữa tháng 8 năm 1945 thể hiện điều gì?
- 4Vận dụng
Nhận định nào đúng về vai trò của lực lượng chính trị trong Cách mạng tháng Tám?
Phần II · Đúng / sai (có tư liệu)
- 1Thông hiểu
Tư liệu (Tuyên ngôn Độc lập, ngày 2/9/1945): «Pháp chạy, Nhật hàng, vua Bảo Đại thoái vị. Dân ta đã đánh đổ các xiềng xích thực dân gần 100 năm nay để gây dựng nên nước Việt Nam độc lập. Dân ta lại đánh đổ chế độ quân chủ mấy mươi thế kỷ mà lập nên chế độ Dân chủ Cộng hoà.»
a)Tư liệu cho thấy Cách mạng tháng Tám đã chấm dứt ách thực dân kéo dài gần một thế kỉ.
b)Theo tư liệu, cuộc cách mạng chỉ lật đổ ách thực dân, không đụng tới chế độ quân chủ.
c)Tư liệu được trích từ văn kiện công bố ngày 2/9/1945, khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà ra đời.
d)Theo tư liệu, Cách mạng tháng Tám chỉ nhờ Nhật đầu hàng mà thắng lợi.
- 2Vận dụng
Tư liệu (tóm lược Chỉ thị "Nhật – Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta", ngày 12/3/1945): Sau khi Nhật đảo chính Pháp, kẻ thù cụ thể, trước mắt của nhân dân Đông Dương là phát xít Nhật. Đảng chủ trương phát động cao trào kháng Nhật cứu nước, làm tiền đề cho cuộc Tổng khởi nghĩa; hình thức đấu tranh kết hợp chính trị với vũ trang, đi từ khởi nghĩa từng phần tiến lên Tổng khởi nghĩa.
a)Sau Nhật đảo chính Pháp, kẻ thù chính của nhân dân Đông Dương được xác định là phát xít Nhật.
b)Chỉ thị này được ban hành trước khi Nhật đảo chính Pháp.
c)Chỉ thị chủ trương kết hợp đấu tranh chính trị với vũ trang, đi từ khởi nghĩa từng phần tiến lên Tổng khởi nghĩa.
d)Chỉ thị này phát động Tổng khởi nghĩa trong cả nước ngay lập tức.
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi: hội nghị nào hoàn chỉnh chuyển hướng (lần thứ tám), nội dung từng hội nghị, tiền thân quân đội (22/12/1944), thời cơ gồm những gì, ngày Hà Nội – Huế – Sài Gòn, nguyên nhân quyết định, ý nghĩa quốc tế.
- •Phần II hay cho một đoạn tư liệu (Tuyên ngôn Độc lập, chỉ thị, hội nghị) rồi hỏi 4 ý: ý dễ mất điểm là "thắng lợi chủ yếu nhờ Nhật đầu hàng", "lần thứ tám là lần đầu đặt giải phóng dân tộc", "khởi nghĩa vũ trang thuần tuý".
- •Bài này nối với bài 12 (hoạt động đối ngoại của Nguyễn Ái Quốc, chuẩn bị cho cách mạng), bài 7 (kháng chiến chống Pháp, ngay sau Cách mạng tháng Tám) và bài 16 (Hồ Chí Minh lãnh đạo cách mạng).
Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (1945 – 1954)