Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (1945 – 1954)
Nắm cách giữ chính quyền năm 1945 – 1946, đường lối kháng chiến, ba nấc thang Việt Bắc – Biên giới – Điện Biên Phủ, vai trò của hậu phương, hiểu vì sao Hiệp định Giơ-ne-vơ là thắng lợi nhưng chưa trọn vẹn, nêu được nguyên nhân thắng lợi và ý nghĩa lịch sử.
Ứng với SGK Lịch sử 12 (bộ thống nhất): Bài 7
⚡ Nhớ nhanh
- 11945 – 1946: hoà để tiến — không cùng lúc chống nhiều kẻ thù. Hoà với Trung Hoa Dân quốc để đánh Pháp ở Nam Bộ, rồi Hiệp định Sơ bộ (6/3/1946) hoà với Pháp để đẩy quân Trung Hoa Dân quốc về nước; Tạm ước (14/9/1946) kéo dài thời gian chuẩn bị.
- 2Đường lối (Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến 19/12/1946): toàn dân, toàn diện, trường kì, dựa vào sức mình là chính, tranh thủ ủng hộ quốc tế.
- 3Ba nấc thang: Việt Bắc thu – đông 1947 (phá sản đánh nhanh thắng nhanh) → Biên giới thu – đông 1950 (giành quyền chủ động) → Đông – Xuân 1953 – 1954 và Điện Biên Phủ (13/3/1954 – 7/5/1954, thắng lợi quyết định, phá sản kế hoạch Na-va).
- 4Hiệp định Giơ-ne-vơ (21/7/1954): công nhận các quyền dân tộc cơ bản của ba nước Đông Dương, miền Bắc giải phóng — nhưng đất nước tạm bị chia cắt ở vĩ tuyến 17.
- 5Nguyên nhân chủ quan: Đảng lãnh đạo đúng đắn, toàn dân đoàn kết, ba thứ quân, hậu phương vững. Ý nghĩa: chấm dứt ách thống trị của thực dân Pháp, giáng đòn nặng vào chủ nghĩa thực dân cũ.
👀 Nhìn là hiểu
Bấm ▶ để khung nhìn tự bay qua 9 năm trên bốn lớp: Pháp, ta ngoài mặt trận, ta ở hậu phương, bàn ngoại giao. Kéo trục để tua. Tới Điện Biên Phủ trục tự giãn ra theo ngày. Thẻ "Xếp sự kiện": kéo từng sự kiện vào đúng giai đoạn — có một thẻ không thuộc cột nào.
Kéo trục sang trái để đi tới, hoặc bấm ▶.
Kéo trục sang hai bên để tua. Tới Điện Biên Phủ trục tự giãn ra theo ngày — 56 ngày đêm quyết định.
1 🛡️ 1945 – 1946: giữ chính quyền, hoà để tiến
Cần nhớ
- ✦Đầu năm 1946 nước ta ở thế "ngàn cân treo sợi tóc": giặc ngoại xâm (Pháp ở Nam Bộ, quân Trung Hoa Dân quốc ở phía Bắc), giặc đói, giặc dốt, ngân khố trống rỗng.
- ✦Tổng tuyển cử (6/1/1946) bầu Quốc hội đầu tiên: chính quyền có cơ sở pháp lí vững chắc; cùng với đó là diệt giặc đói, giặc dốt, giải quyết khó khăn về tài chính.
- ✦Nguyên tắc đối ngoại: không cùng lúc chống nhiều kẻ thù. Trước tháng 3 năm 1946: hoà với Trung Hoa Dân quốc để tập trung đánh Pháp ở Nam Bộ. Từ 6/3/1946: hoà với Pháp để đẩy quân Trung Hoa Dân quốc về nước.
- ✦Chủ tịch Hồ Chí Minh thăm nước Pháp, cùng lúc ta dự Hội nghị Phông-ten-nơ-blô — hội nghị không thành, Người kí Tạm ước (14/9/1946) để kéo dài thời gian hoà hoãn. Pháp vẫn mở rộng chiến tranh ⇒ ngày 19/12/1946 toàn quốc kháng chiến.
So sánh Hiệp định Sơ bộ và Tạm ước
| Hiệp định Sơ bộ (6/3/1946) | Tạm ước (14/9/1946) | |
|---|---|---|
| Hoàn cảnh | Quân Trung Hoa Dân quốc còn ở miền Bắc, Pháp đưa quân ra Bắc | Hội nghị Phông-ten-nơ-blô thất bại, Pháp vẫn gây hấn ở Nam Bộ |
| Nội dung chính | Pháp công nhận Việt Nam là quốc gia tự do (có chính phủ, nghị viện, quân đội, tài chính riêng) trong khối Liên hiệp Pháp; ta cho quân Pháp ra Bắc thay quân Trung Hoa Dân quốc | Ta nhân nhượng thêm một số quyền lợi kinh tế, văn hoá của Pháp ở Việt Nam; hai bên ngừng bắn ở Nam Bộ |
| Ý nghĩa | Đẩy quân Trung Hoa Dân quốc về nước, tránh cùng lúc chống nhiều kẻ thù, có thêm thời gian chuẩn bị | Kéo dài thời gian hoà hoãn để chuẩn bị kháng chiến lâu dài |
| Tính chất | Nhân nhượng có nguyên tắc: không từ bỏ mục tiêu độc lập | Nhân nhượng có nguyên tắc, giữ vững chủ quyền cốt lõi |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Hiệp định Sơ bộ là sự nhân nhượng vô nguyên tắc" — sai. Ta nhân nhượng về một số quyền lợi và thời gian để đẩy quân Trung Hoa Dân quốc về nước, không từ bỏ độc lập. Chưa đầy một năm sau, cả nước kháng chiến trong thế chủ động hơn hẳn.
- ✦"Hiệp định Sơ bộ công nhận Việt Nam độc lập hoàn toàn" — sai. Pháp chỉ công nhận Việt Nam là quốc gia tự do nằm trong khối Liên hiệp Pháp.
2 🧭 Đường lối kháng chiến
Cần nhớ
- ✦Đường lối thể hiện trong ba văn kiện: Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/12/1946), Chỉ thị Toàn dân kháng chiến của Trung ương Đảng, tác phẩm Kháng chiến nhất định thắng lợi của Trường Chinh.
- ✦Tóm lại trong một câu: kháng chiến toàn dân, toàn diện, trường kì, dựa vào sức mình là chính, đồng thời tranh thủ sự ủng hộ quốc tế.
Bốn nội dung của đường lối
| Nội dung | Nghĩa là | Biểu hiện |
|---|---|---|
| Toàn dân | Mọi người dân không phân biệt già trẻ, tôn giáo, đảng phái, dân tộc đều đánh giặc | Dân quân du kích, dân công, Mặt trận đoàn kết toàn dân |
| Toàn diện | Đánh địch trên mọi mặt: quân sự, chính trị, kinh tế, văn hoá, ngoại giao | Thi đua ái quốc, bình dân học vụ, mặt trận ngoại giao |
| Trường kì | Đánh lâu dài để chuyển hoá tương quan lực lượng từ yếu thành mạnh | Ba nấc thang cách nhau nhiều năm: 1947, 1950, 1954 |
| Dựa vào sức mình là chính | Tự lực, tự cường là gốc; viện trợ chỉ là thêm vào | Hậu phương tự lực, nhưng từ năm 1950 có thêm ủng hộ từ bên ngoài |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Đường lối kháng chiến là hoàn toàn tự lực, không tranh thủ bên ngoài" — sai. Đường lối là dựa vào sức mình là chính *đồng thời* tranh thủ ủng hộ quốc tế; từ năm 1950, sự ủng hộ ấy trở thành một nhân tố quan trọng.
3 🪜 Ba nấc thang: Việt Bắc – Biên giới – Điện Biên Phủ
Ba nấc thang của cuộc kháng chiến
| Việt Bắc thu – đông 1947 | Biên giới thu – đông 1950 | Đông – Xuân 1953 – 1954 và Điện Biên Phủ | |
|---|---|---|---|
| Ai chủ động? | Pháp tấn công lên Việt Bắc (7/10/1947), ta phản công | Ta chủ động mở chiến dịch (lần đầu mở chiến dịch lớn) | Pháp dựng tập đoàn cứ điểm, ta chủ động chọn nơi quyết chiến |
| Âm mưu của Pháp | Tiêu diệt cơ quan đầu não và chủ lực để đánh nhanh thắng nhanh | Khoá chặt biên giới Việt – Trung, bao vây kháng chiến | Kế hoạch Na-va: xoay chuyển cục diện, kết thúc chiến tranh trong 18 tháng |
| Kết quả | Đánh nhanh thắng nhanh phá sản, Pháp buộc phải đánh lâu dài | Giành quyền chủ động trên chiến trường chính Bắc Bộ; khai thông biên giới | Thắng lợi quyết định: Điện Biên Phủ toàn thắng ngày 7/5/1954, Na-va phá sản |
| Vai trò | Bảo toàn cơ quan đầu não, chủ lực trưởng thành; Pháp phải đánh lâu dài | Từ đây ta chủ động tiến công trên chiến trường chính; nhận được ủng hộ từ bên ngoài | Đòn quyết định buộc Pháp ngồi vào bàn Giơ-ne-vơ |
Cần nhớ về Điện Biên Phủ
- ✦Na-va dồn binh lực vào Điện Biên Phủ, nhảy dù chiếm ngày 20/11/1953; ta chọn đây làm nơi quyết chiến chiến lược. Trước đó, cuộc tiến công Đông – Xuân 1953 – 1954 ở nhiều hướng buộc Na-va phải phân tán binh lực.
- ✦Chiến dịch chia ba đợt: đợt 1 từ 13/3/1954 (Him Lam, Độc Lập, Bản Kéo), đợt 2 từ 30/3/1954 (các cao điểm phía đông, đồi A1), đợt 3 từ 1/5/1954 (tổng công kích). Chiều ngày 7/5/1954 tướng Đờ Cát-xtơ-ri và Bộ chỉ huy bị bắt — 56 ngày đêm.
- ✦Hàng vạn dân công vượt đèo, lội suối tải lương thực, đạn dược ra mặt trận: không có hậu phương thì không có Điện Biên Phủ.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Việt Bắc 1947 và Biên giới 1950 có ý nghĩa như nhau" — sai. Việt Bắc là cuộc phản công phá sản đánh nhanh thắng nhanh; Biên giới là chiến dịch ta chủ động mở, giành quyền chủ động trên chiến trường chính. Hai nấc khác nhau về chất.
- ✦Điện Biên Phủ năm 1954 (kháng chiến chống Pháp) không phải "Điện Biên Phủ trên không" năm 1972 (kháng chiến chống Mỹ, đánh bại B-52).
4 🌾 Hậu phương: nhân tố hay bị quên
Cần nhớ
- ✦Từ sau Đại hội II của Đảng (tháng 2 năm 1951) — Đảng ra hoạt động công khai với tên Đảng Lao động Việt Nam — hậu phương được xây dựng toàn diện.
- ✦Các việc lớn: giảm tô và cải cách ruộng đất ở vùng tự do; đẩy mạnh sản xuất, tài chính; giáo dục, y tế; củng cố Mặt trận đoàn kết (Mặt trận Liên Việt); lực lượng vũ trang ba thứ quân lớn mạnh.
- ✦Không có hậu phương vững thì không thể nuôi những chiến dịch lớn như Điện Biên Phủ: sức người, sức của đều từ hậu phương.
Hậu phương trên các mặt
| Mặt | Việc làm | Tác dụng |
|---|---|---|
| Chính trị | Đại hội II, Đảng Lao động Việt Nam; củng cố Mặt trận Liên Việt, liên minh Việt – Miên – Lào (1951) | Thống nhất ý chí, mở rộng đoàn kết trong nước và với hai nước bạn |
| Kinh tế | Thi đua ái quốc, tăng gia sản xuất; giảm tô, cải cách ruộng đất | Có lương thực, sức người; nông dân hăng hái đóng góp cho tiền tuyến |
| Văn hoá – xã hội | Cải cách giáo dục, bình dân học vụ, y tế | Nâng dân trí, giữ sức khoẻ cho nhân dân và bộ đội |
| Quân sự | Bộ đội chủ lực, bộ đội địa phương, dân quân du kích (ba thứ quân) | Vừa đánh vừa xây dựng, bảo đảm lực lượng cho các chiến dịch lớn |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Kháng chiến chống Pháp thắng lợi chỉ nhờ các chiến dịch quân sự" — sai. Mặt trận quân sự là chủ yếu, nhưng thắng lợi đến từ kháng chiến toàn diện, trong đó hậu phương cung cấp sức người, sức của (Điện Biên Phủ cần hàng vạn dân công và hàng nghìn tấn lương thực).
5 🎯 Hiệp định Giơ-ne-vơ, nguyên nhân và ý nghĩa
Cần nhớ
- ✦Hội nghị Giơ-ne-vơ bàn về Đông Dương bắt đầu ngày 8/5/1954, ngay sau Điện Biên Phủ; hiệp định kí ngày 21/7/1954.
- ✦Nội dung chính: các nước cam kết tôn trọng độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của Việt Nam, Lào, Cam-pu-chia; ngừng bắn; vĩ tuyến 17 làm giới tuyến quân sự tạm thời; hẹn tổng tuyển cử thống nhất vào tháng 7 năm 1956.
Giơ-ne-vơ: thắng lợi và hạn chế
| Nội dung | Nguyên nhân | |
|---|---|---|
| Thắng lợi | Công nhận các quyền dân tộc cơ bản của ba nước Đông Dương; miền Bắc hoàn toàn giải phóng | Điện Biên Phủ và chín năm kháng chiến tạo thế mạnh trên bàn đàm phán |
| Hạn chế | Đất nước tạm chia cắt ở vĩ tuyến 17; chưa giải phóng được miền Nam | Tương quan lực lượng chưa cho phép; hội nghị chịu sự chi phối của các nước lớn vì lợi ích riêng |
| Điều khoản chưa thực hiện | Tổng tuyển cử thống nhất tháng 7 năm 1956 | Mỹ và chính quyền Sài Gòn phá hoại ⇒ mở ra kháng chiến chống Mỹ (bài 8) |
Đảng lãnh đạo đúng đắn với đường lối kháng chiến phù hợp; khối đoàn kết toàn dân (Mặt trận Liên Việt); ba thứ quân lớn mạnh; hậu phương vững chắc.
Liên minh chiến đấu Việt – Miên – Lào; sự ủng hộ của Trung Quốc, Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa, của nhân dân yêu chuộng hoà bình thế giới.
Ý nghĩa lịch sử
- ✦Kết thúc chín năm kháng chiến, chấm dứt ách thống trị của thực dân Pháp gần một thế kỉ trên miền Bắc; tạo cơ sở để miền Bắc đi lên chủ nghĩa xã hội và làm hậu phương cho đấu tranh thống nhất đất nước.
- ✦Thế giới: giáng đòn nặng vào chủ nghĩa thực dân cũ, cổ vũ phong trào giải phóng dân tộc (nhiều nước châu Phi giành độc lập ngay sau đó).
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Hiệp định Giơ-ne-vơ là thắng lợi trọn vẹn của Việt Nam" — sai. Đó là thắng lợi to lớn nhưng chưa trọn vẹn: đất nước tạm chia cắt do tương quan lực lượng và sự chi phối của các nước lớn; cuộc tổng tuyển cử năm 1956 không được thực hiện.
Dạng bài
Làm câu đúng/sai có đoạn tư liệu: soi từng chữ
- 1 Đọc tư liệu, gạch ai nói, vào lúc nào, nói với ai.
- 2 Mỗi ý a) – d) xếp vào một loại: có chữ trong tư liệu · cần kiến thức bài · suy luận.
- 3 Ý "có chữ": so từng từ với tư liệu — đề hay đổi "tất cả" thành "một phần", "mọi người" thành "quân đội", đổi năm.
- 4 Ý "cần kiến thức": đối chiếu với dòng thời gian (ví dụ lời kêu gọi 19/12/1946 là trước Việt Bắc, Biên giới, Điện Biên Phủ).
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy chữ "đánh thực dân Pháp" là nghĩ tới bộ đội rồi chọn Đúng, bỏ qua cụm "bất kỳ đàn ông, đàn bà…".
Tư liệu: "Bất kỳ đàn ông, đàn bà, bất kỳ người già, người trẻ, không chia tôn giáo, đảng phái, dân tộc, hễ là người Việt Nam thì phải đứng lên đánh thực dân Pháp để cứu Tổ quốc." Ý: "Tư liệu cho thấy kháng chiến là nhiệm vụ riêng của quân đội." Đúng hay sai?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Giữ chính quyền 1945 – 1946
- 1Nhận biết
Hiệp định Sơ bộ giữa Chính phủ ta và Chính phủ Pháp được kí vào ngày
- 2Thông hiểu
Mục đích chính của ta khi kí Hiệp định Sơ bộ là
- 3Thông hiểu
Bấm lần lượt các sự kiện theo đúng trình tự thời gian:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 4Nhận biết Tạm ước được kí ngày 14/9/.
- 5Vận dụng
Việc kí Hiệp định Sơ bộ và Tạm ước thể hiện sách lược gì của Đảng và Chính phủ ta?
Đường lối kháng chiến
- 1Nhận biết
Đường lối kháng chiến chống thực dân Pháp được thể hiện tập trung trong
- 2Thông hiểu
"Kháng chiến toàn diện" nghĩa là
- 3Vận dụng
Vì sao đường lối kháng chiến "trường kì" là phù hợp với nước ta lúc bấy giờ?
Ba nấc thang
- 1Nhận biết
Chiến dịch nào làm phá sản kế hoạch "đánh nhanh thắng nhanh" của thực dân Pháp?
- 2Thông hiểu
Điểm khác về chất giữa chiến dịch Biên giới 1950 và chiến dịch Việt Bắc 1947 là
- 3Thông hiểu
Bấm lần lượt theo đúng trình tự thời gian:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 4Nhận biết Chiến dịch Điện Biên Phủ toàn thắng ngày 7 tháng năm 1954.
- 5Vận dụng
Chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954 có vai trò gì đối với Hội nghị Giơ-ne-vơ?
Hậu phương
- 1Thông hiểu
Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ II của Đảng (tháng 2 năm 1951) có điểm nổi bật nào?
- 2Thông hiểu
Vì sao hậu phương là nhân tố quan trọng của thắng lợi trong kháng chiến chống Pháp?
- 3Vận dụng
Chiến dịch Điện Biên Phủ cho thấy điều gì về quan hệ giữa tiền tuyến và hậu phương?
Giơ-ne-vơ, nguyên nhân, ý nghĩa
- 1Nhận biết
Hiệp định Giơ-ne-vơ về Đông Dương được kí vào ngày
- 2Thông hiểu
Hạn chế của Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1954 thể hiện ở điểm nào?
- 3Thông hiểu
Nguyên nhân chủ quan quyết định thắng lợi của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp là
- 4Nhận biết Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp kéo dài năm (1945 – 1954).
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Lịch sử có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, thường kèm một đoạn tư liệu), không có câu trả lời ngắn. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Điểm khác nhau cơ bản giữa Hiệp định Sơ bộ (1946) và Hiệp định Giơ-ne-vơ (1954) là
- 2Thông hiểu
Hiệp định Giơ-ne-vơ chưa giải phóng được cả nước, nguyên nhân chủ yếu là
- 3Vận dụng
Bài học nào của cuộc kháng chiến chống Pháp còn nguyên giá trị trong xây dựng, bảo vệ đất nước hiện nay?
- 4Vận dụng
Nhận định nào đúng về ba nấc thang Việt Bắc 1947, Biên giới 1950, Điện Biên Phủ 1954?
Phần II · Đúng / sai (có tư liệu)
- 1Thông hiểu
Tư liệu (trích Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh, ngày 19/12/1946): «Chúng ta muốn hoà bình, chúng ta phải nhân nhượng. Nhưng chúng ta càng nhân nhượng, thực dân Pháp càng lấn tới, vì chúng quyết tâm cướp nước ta một lần nữa! … Chúng ta thà hy sinh tất cả, chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ.»
a)Tư liệu cho thấy trước khi kháng chiến, ta đã nhân nhượng để giữ hoà bình.
b)Theo tư liệu, thực dân Pháp thôi lấn tới sau khi ta nhân nhượng.
c)Tư liệu thể hiện quyết tâm giữ vững độc lập, không chịu làm nô lệ.
d)Lời kêu gọi này được đưa ra sau chiến thắng Điện Biên Phủ.
- 2Vận dụng
Tư liệu (tóm lược Hiệp định Sơ bộ, kí ngày 6/3/1946): Chính phủ Pháp công nhận nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà là một quốc gia tự do, có chính phủ, nghị viện, quân đội và tài chính riêng, nằm trong Liên bang Đông Dương và khối Liên hiệp Pháp. Việt Nam đồng ý cho một số quân Pháp vào miền Bắc thay quân Trung Hoa Dân quốc, rồi rút dần trong thời hạn quy định.
a)Theo tư liệu, Việt Nam có quân đội riêng và tài chính riêng.
b)Theo tư liệu, Việt Nam nằm ngoài khối Liên hiệp Pháp.
c)Hiệp định này giúp đẩy quân Trung Hoa Dân quốc về nước, tránh ta phải chống nhiều kẻ thù cùng lúc.
d)Sau khi kí hiệp định này, ta và Pháp không còn mâu thuẫn, chiến tranh đã chấm dứt hoàn toàn.
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi: nhiệm vụ của Sơ bộ và Tạm ước, nội dung đường lối kháng chiến, nấc thang nào giành quyền chủ động, vai trò của hậu phương, hạn chế của Giơ-ne-vơ và nguyên nhân thắng lợi.
- •Phần II hay cho một đoạn tư liệu (Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến, Hiệp định Sơ bộ, Hiệp định Giơ-ne-vơ) rồi hỏi 4 ý: ý dễ mất điểm là đổi "toàn dân" thành "quân đội", "quốc gia tự do" thành "độc lập hoàn toàn", "chưa trọn vẹn" thành "trọn vẹn".
- •Bài này nối với bài 8 (Giơ-ne-vơ là điểm xuất phát của kháng chiến chống Mỹ), bài 6 (Cách mạng tháng Tám tạo ra nhà nước cần giữ) và bài 13 (đối ngoại: Sơ bộ, Giơ-ne-vơ, Pa-ri) — nên ôn cùng dòng thời gian.
Cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1954 – 1975)