Bài 25 · Cơ bản ⭐ Hay ra thi tốt nghiệp

Phát triển kinh tế – xã hội ở Đồng bằng sông Hồng

Trình bày vị trí, thế mạnh, hạn chế; công nghiệp, dịch vụ, nông nghiệp; vấn đề dân số – môi trường của Đồng bằng sông Hồng và giải thích mật độ dân số cao nhất nước; tính mật độ, tỉ trọng, so sánh các vùng như đề Phần III.

Ứng với SGK Địa lí 12 (bộ thống nhất): Bài 25

⚡ Nhớ nhanh

1Khái quát: 11 tỉnh, thành (theo sách in; có Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh), khoảng 21 nghìn km² (hơn 6 %) nhưng khoảng 24 triệu dân (gần một phần tư) ⇒ mật độ hơn 1 000 người/km², cao nhất cả nước. Vị trí: có thủ đô, giáp biển, cửa ngõ của miền Bắc.
2Thế mạnh: đất phù sa, mùa đông lạnh (vụ đông), than Quảng Ninh (hơn 90 % cả nước), biển Hạ Long – Cát Bà, lao động trình độ cao nhất nước, hạ tầng tốt nhất phía Bắc, thị trường lớn. Hạn chế: sức ép dân số (đất bình quân thấp, việc làm), thiên tai, ô nhiễm, quá tải đô thị.
3Công nghiệp lớn thứ hai nước nhờ vốn nước ngoài: điện tử (Bắc Ninh), ô tô – xe máy, cơ khí, dệt may, than, xi măng; dịch vụ phát triển nhất phía Bắc: Hà Nội (thương mại, tài chính, giáo dục), cảng Hải Phòng, du lịch Hạ Long – Tràng An.
4Nông nghiệp: vựa lúa thứ hai (sau Đồng bằng sông Cửu Long), thâm canh cao, rau vụ đông đặc trưng, chăn nuôi lợn, gia cầm, thuỷ sản; xu hướng nông nghiệp đô thị, công nghệ cao. Hướng giải quyết: chuyển dịch cơ cấu, đô thị vệ tinh, bảo vệ môi trường, kinh tế biển.
5Tính nhanh: mật độ = dân số : diện tích; tỉ trọng = phần : tổng × 100 (%); gấp mấy lần = số lớn : số bé; đất bình quân = diện tích đất : số dân (đổi ha ra m²: 1 ha = 10 000 m²).

👀 Nhìn là hiểu

Bản đồ phóng vào đồng bằng, tự chạy: Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, Bắc Ninh… mỗi nơi nảy xuống một thế mạnh. Rồi tự tay kéo thẻ ngành lên đúng trung tâm (một thẻ cà phê không hợp với nơi nào). Bên cạnh, mật độ dân số các vùng mọc lên và ô 1 km² đầy chấm người.

Đã đặt 0/6

Kéo thẻ thả lên bản đồ (hoặc chạm thẻ rồi chạm nơi đó). Có một thẻ không hợp với nơi nào!

Bản đồ đang tự chạy. Chạm vào một thẻ để tự tay thử.

Thủ đô: trung tâm thương mại, tài chính, giáo dục, y tế.

Sơ đồ giản lược, không theo tỉ lệ. Hình nhỏ ở góc: vị trí vùng trên cả nước, có quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa của Việt Nam.

Mật độ dân số 2023 (người/km²)

ĐBSH

1.100

ĐNB

800

ĐBSCL

425

BTB–DH

215

TDMNPB

140

Tây Nguyên

110

ĐBSH: 1 km²

Tây Nguyên: 1 km²

Đường đứt: mức cả nước (khoảng 300). Mỗi chấm ≈ 20 người trên 1 km²: ĐBSH đông gấp 10 lần Tây Nguyên. Nguồn: Tổng cục Thống kê 2023, làm tròn (theo tài liệu labnguyen).

1 🗺️ Khái quát, thế mạnh và hạn chế

Cần nhớ

✦Vị trí, phạm vi: 11 tỉnh, thành (theo sách in), diện tích khoảng 21 nghìn km² (hơn 6 %), dân số khoảng 24 triệu (gần 14 cả nước). Có thủ đô Hà Nội, giáp Trung Quốc (Quảng Ninh), giáp Biển Đông với cảng Hải Phòng ⇒ cửa ngõ của miền Bắc, nằm trong vùng động lực phía Bắc.
✦Mật độ dân số hơn 1 000 người/km² — cao nhất cả nước vì đồng bằng phù sa thuận lợi cho lúa nước, lịch sử khai thác hàng nghìn năm, có thủ đô và kinh tế phát triển.

Thế mạnh và hạn chế

Lĩnh vực	Thế mạnh	Hạn chế
Tự nhiên	Phù sa, mùa đông cho vụ đông, than, biển	Bão, lũ, rét đậm; tài nguyên cạn dần
Dân cư, lao động	Đông, trình độ cao nhất nước	Sức ép việc làm, đất ở, dịch vụ
Hạ tầng, vị trí	Cửa ngõ miền Bắc, cảng, sân bay Nội Bài, cao tốc	Quá tải giao thông đô thị
Kinh tế	Công nghiệp thứ hai nước, dịch vụ phát triển nhất phía Bắc	Đất nông nghiệp thu hẹp, ô nhiễm làng nghề

⚠️ Bẫy hay gặp

✦"Vùng chỉ có đồng bằng, không có khoáng sản và biển" — sai: theo phân vùng trong sách, vùng gồm cả Quảng Ninh ⇒ có than lớn nhất nước, vịnh Hạ Long, bờ biển dài.
✦"Mật độ dân số cao là lợi thế tuyệt đối" — sai: cho lao động, thị trường nhưng cũng gây sức ép lên đất, việc làm, môi trường; là vấn đề lớn nhất của vùng.

2 👥 Dân số, mật độ và sức ép

Cần nhớ

✦Cùng một km², Đồng bằng sông Hồng nuôi khoảng 1 100 người, gấp khoảng 10 lần Tây Nguyên và gần 4 lần mức cả nước (khoảng 300) ⇒ đất nông nghiệp bình quân đầu người thấp, thiếu việc làm, ô nhiễm, quá tải đô thị.
✦Hướng giải quyết: chuyển dịch cơ cấu kinh tế (giảm lao động nông nghiệp, tăng công nghiệp, dịch vụ), tạo việc làm, kiểm soát nhập cư vào Hà Nội, phát triển đô thị vệ tinh, đường vành đai, đường sắt đô thị.

Dạng bài

Tính mật độ, tỉ trọng và đất bình quân

1 Mật độ = số dân : diện tích; đổi cùng đơn vị (triệu người và nghìn km² thì nhân triệu với 1 000).
2 Tỉ trọng (%) = phần : tổng × 100, phần và tổng cùng đơn vị.
3 Đất bình quân = diện tích đất : số dân; nếu hỏi m²/người thì đổi 1 ha = 10 000 m².
4 Kiểm tra: mật độ có đúng bậc (hàng nghìn là rất đông); tỉ trọng 0 – 100 %; làm tròn theo đề, viết dấu phẩy thập phân.

⚠️ Bẫy hay gặp: Quên đổi đơn vị (24 triệu : 21 nghìn ra 1,14) hoặc lấy 24 chia cho 331 (diện tích cả nước).

🧮

Làm mẫu

Vùng có diện tích 21 nghìn km² và 24 triệu dân. Tính mật độ dân số (làm tròn đến hàng đơn vị) và dân số vùng chiếm bao nhiêu % cả nước 100,3 triệu người (làm tròn một chữ số thập phân).

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 🏭 Công nghiệp và dịch vụ

Cần nhớ

✦Công nghiệp lớn thứ hai cả nước, tăng nhanh nhờ đầu tư nước ngoài, lao động trình độ cao, hạ tầng tốt, thị trường lớn: điện tử (Bắc Ninh, Hải Phòng, Vĩnh Phúc), ô tô, xe máy, cơ khí, dệt may, thực phẩm, than, nhiệt điện, xi măng (Quảng Ninh, Hải Phòng, Ninh Bình). Trung tâm: Hà Nội, Hải Phòng; khu công nghiệp dọc cao tốc Hà Nội – Hải Phòng, Hà Nội – Bắc Ninh.
✦Dịch vụ phát triển nhất phía Bắc: Hà Nội (thương mại, tài chính, giáo dục, y tế, khoa học), cảng Hải Phòng (Lạch Huyện), sân bay Nội Bài, Vân Đồn; du lịch Hạ Long, Cát Bà, Tràng An, Yên Tử, Hà Nội; thương mại điện tử, logistics.

Trung tâm nào, nghề nào

Hà Nội: dịch vụ, công nghiệp công nghệ cao. Hải Phòng: cảng, đóng tàu, ô tô. Quảng Ninh: than, du lịch biển. Bắc Ninh: điện tử. Ninh Bình: du lịch di sản, xi măng.

Vì sao phát triển nhanh

Nhân tố: vị trí cửa ngõ, lao động trình độ cao, hạ tầng (cao tốc, cảng, sân bay), thị trường lớn, chính sách thu hút đầu tư nước ngoài.

⚠️ Bẫy hay gặp

✦Gán điện tử, ô tô cho vùng núi hay Tây Nguyên: các ngành này tập trung ở đồng bằng có lao động trình độ, hạ tầng, cảng. Than thì ở Quảng Ninh, không phải Hà Nội.

4 🥬 Nông nghiệp

Cần nhớ

✦Vựa lúa thứ hai cả nước (sau Đồng bằng sông Cửu Long), thâm canh cao, năng suất lúa cao nhờ phù sa, thuỷ lợi, kinh nghiệm.
✦Rau vụ đông (khoai tây, su hào, bắp cải…) là thế mạnh riêng nhờ mùa đông lạnh, có nơi thành vụ chính cho thu nhập cao hơn lúa (Hải Dương, Thái Bình); chăn nuôi lợn, gia cầm, thuỷ sản ven biển.
✦Xu hướng: nông nghiệp đô thị, công nghệ cao; diện tích giảm do đô thị hoá, công nghiệp hoá.

⚠️ Bẫy hay gặp

✦"Đồng bằng sông Hồng là vựa lúa lớn nhất nước" — sai: lớn nhất là Đồng bằng sông Cửu Long; Đồng bằng sông Hồng thứ hai, nổi bật ở năng suất.
✦"Vụ đông chỉ là vụ phụ, không đáng kể" — sai: là thế mạnh đặc trưng của vùng nhờ mùa đông lạnh.

5 📊 Đọc bảng mật độ các vùng

Dạng bài

So sánh mật độ dân số các vùng

1 Tìm vùng cao nhất, thấp nhất; đơn vị là người/km².
2 “Gấp mấy lần” = số lớn : số bé; so với cả nước (khoảng 300) cũng chia như vậy.
3 Giải thích bằng nhân tố: đồng bằng phù sa, lúa nước, đô thị ⇒ đông; núi, cao nguyên ⇒ thưa.
4 Kiểm tra: số lần phải lớn hơn 1; thử nhân ngược lại có ra số lớn không.

⚠️ Bẫy hay gặp: Gán “gấp 10 lần” — đó là so với Tây Nguyên (110), không phải với cả nước.

🧮

Làm mẫu

Dựa vào bảng mật độ dân số năm 2023: $V u ˋ ng Đ B s o ˆ ng H o ˆ ˋ ng Đ o ˆ ng Nam Bộ Đ B s o ˆ ng Cửu Long Duy e ˆ n hải - BTB TD - MN ph ı ˊ a B a ˘ ˊ c T a ˆ y Nguy e ˆ n Ng ư ời/km^{2} 1100800425215140110$ (ĐB: đồng bằng; BTB: Bắc Trung Bộ; TD – MN: trung du, miền núi. Cả nước khoảng 300 người/km².) Mật độ dân số Đồng bằng sông Hồng gấp bao nhiêu lần mức trung bình cả nước? (làm tròn một chữ số thập phân)

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🗺️

Khái quát vùng

1
Nhận biết
Vùng có mật độ dân số cao nhất cả nước là
2
Nhận biết
Tỉnh có than chiếm hơn 90 % trữ lượng cả nước thuộc Đồng bằng sông Hồng (theo sách) là
3
Thông hiểu
Thế mạnh nào sau đây làm cho Đồng bằng sông Hồng có vụ đông đặc trưng?
4
Thông hiểu
Hạn chế lớn nhất của vùng về dân cư, lao động là

👥

Dân số và mật độ

1
Thông hiểu Vùng có diện tích 21 nghìn km² và dân số 24 triệu người. Mật độ dân số khoảng người/km² (làm tròn đến hàng đơn vị).
2
Thông hiểu
Mật độ dân số rất cao của Đồng bằng sông Hồng chủ yếu do
3
Thông hiểu Diện tích vùng 21 nghìn km², cả nước 331 nghìn km². Diện tích vùng chiếm % (làm tròn một chữ số thập phân).
4
Vận dụng Số liệu minh hoạ: vùng có 780 nghìn ha đất nông nghiệp và 24 triệu dân. Đất nông nghiệp bình quân khoảng m²/người.
5
Vận dụng
Giải pháp phù hợp để giảm sức ép dân số lên Hà Nội là

🏭

Công nghiệp và dịch vụ

1
Nhận biết
Cảng biển lớn nhất phía Bắc, cửa ngõ ra biển của Đồng bằng sông Hồng là
2
Nhận biết
Hà Nội nổi bật nhất về
3
Thông hiểu
Công nghiệp của vùng tăng nhanh chủ yếu nhờ
4
Vận dụng
Vì sao du lịch của vùng phát triển mạnh?

🥬

Nông nghiệp

1
Nhận biết
Sản phẩm nông nghiệp đặc trưng của vùng nhờ mùa đông lạnh là
2
Thông hiểu
Đồng bằng sông Hồng nổi bật trong sản xuất lúa ở
3
Vận dụng
Xu hướng phát triển nông nghiệp phù hợp của vùng là

📊

Đọc bảng mật độ

1
Thông hiểu
Dựa vào bảng: $V u ˋ ng Đ B s o ˆ ng H o ˆ ˋ ng Đ o ˆ ng Nam Bộ Đ B s o ˆ ng Cửu Long Duy e ˆ n hải - BTB TD - MN ph ı ˊ a B a ˘ ˊ c T a ˆ y Nguy e ˆ n Ng ư ời/km^{2} 1100800425215140110$ (ĐB: đồng bằng; BTB: Bắc Trung Bộ; TD – MN: trung du, miền núi. Cả nước khoảng 300 người/km².) Mật độ dân số Đồng bằng sông Hồng gấp khoảng bao nhiêu lần mức cả nước?
2
Thông hiểu Với bảng trên, mật độ dân số Đồng bằng sông Hồng gấp lần Tây Nguyên.
3
Thông hiểu Với bảng trên, mật độ Đồng bằng sông Hồng hơn Đồng bằng sông Cửu Long người/km².
4
Vận dụng
Nhận xét nào đúng với bảng trên?

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

1
Thông hiểu
Điều nào sau đây KHÔNG phải thế mạnh của Đồng bằng sông Hồng?
2
Vận dụng
Nhận định đúng về nông nghiệp Đồng bằng sông Hồng là
3
Vận dụng
Giải pháp chủ yếu để giải quyết vấn đề dân số, việc làm của vùng là

✅

Phần II · Đúng / sai

1
Thông hiểu
Cho bảng mật độ dân số năm 2023 của các vùng: $V u ˋ ng Đ B s o ˆ ng H o ˆ ˋ ng Đ o ˆ ng Nam Bộ Đ B s o ˆ ng Cửu Long Duy e ˆ n hải - BTB TD - MN ph ı ˊ a B a ˘ ˊ c T a ˆ y Nguy e ˆ n Ng ư ời/km^{2} 1100800425215140110$ (ĐB: đồng bằng; BTB: Bắc Trung Bộ; TD – MN: trung du, miền núi. Cả nước khoảng 300 người/km².)

a)Đồng bằng sông Hồng có mật độ dân số cao nhất trong các vùng của bảng.

b)Mật độ dân số Đồng bằng sông Hồng gấp trên 3 lần mức trung bình cả nước.

c)Mật độ dân số Đồng bằng sông Cửu Long cao hơn Đông Nam Bộ.

d)Trung du và miền núi phía Bắc có mật độ thấp nhất trong các vùng.
2
Vận dụng
Xét các nhận định về thế mạnh và hạn chế của Đồng bằng sông Hồng:

a)Quảng Ninh có trữ lượng than chiếm hơn 90 % cả nước.

b)Đồng bằng sông Hồng là vựa lúa lớn nhất cả nước.

c)Mùa đông lạnh tạo điều kiện cho vụ đông với rau, khoai tây.

d)Vùng không giáp biển nên không phát triển kinh tế biển.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

1
Thông hiểu Vùng có diện tích 21 nghìn km² và dân số 24 triệu người. Mật độ dân số là bao nhiêu người/km²? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
2
Thông hiểu Cả nước có diện tích 331 nghìn km². Diện tích Đồng bằng sông Hồng (21 nghìn km²) chiếm bao nhiêu %? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
3
Thông hiểu Dân số cả nước là 100,3 triệu người; Đồng bằng sông Hồng có 24 triệu người. Vùng chiếm bao nhiêu % dân số cả nước? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
4
Vận dụng Dựa vào bảng: $V u ˋ ng Đ B s o ˆ ng H o ˆ ˋ ng Đ o ˆ ng Nam Bộ Đ B s o ˆ ng Cửu Long Duy e ˆ n hải - BTB TD - MN ph ı ˊ a B a ˘ ˊ c T a ˆ y Nguy e ˆ n Ng ư ời/km^{2} 1100800425215140110$ (ĐB: đồng bằng; BTB: Bắc Trung Bộ; TD – MN: trung du, miền núi. Cả nước khoảng 300 người/km².) Mật độ dân số Đồng bằng sông Hồng gấp bao nhiêu lần mức cả nước? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
5
Thông hiểu Với bảng trên, mật độ dân số Đồng bằng sông Hồng gấp bao nhiêu lần Tây Nguyên? Đáp số:
6
Vận dụng Số liệu minh hoạ: vùng có 780 nghìn ha đất nông nghiệp và 24 triệu dân. Đất nông nghiệp bình quân đầu người là bao nhiêu m²? (1 ha = 10 000 m²) Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

•Phần I thường hỏi: vì sao mật độ cao nhất nước, thế mạnh (phù sa, mùa đông lạnh, than Quảng Ninh, lao động, hạ tầng), hạn chế (sức ép dân số, ô nhiễm), trung tâm công nghiệp – dịch vụ (Hà Nội, Hải Phòng, Bắc Ninh), bẫy “vựa lúa lớn nhất”.
•Phần II hay cho bảng mật độ dân số các vùng: ý dễ sai là nhầm vùng thấp nhất, đảo ngược so sánh Đồng bằng sông Cửu Long với Đông Nam Bộ, nhầm “gấp mấy lần” khi so với cả nước hay với Tây Nguyên.
•Phần III: mật độ, tỉ trọng diện tích – dân số, gấp mấy lần, đất bình quân. Không mang Atlat ⇒ phải nhớ Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, Bắc Ninh, Ninh Bình nằm ở đâu trong đồng bằng — dùng sim ở trên để nhớ.

Làm đề thi thử trọn bộ

Bài tiếp theo
Thực hành: Tìm hiểu vấn đề phát triển kinh tế biển ở Đồng bằng sông Hồng