Bài 4 · Cơ bản

Thực hành: Viết báo cáo về sự phân hoá tự nhiên Việt Nam

Chọn hướng phân hoá và trạm khí tượng phù hợp; chọn đúng dạng biểu đồ khí hậu; tính nhiệt độ trung bình năm, biên độ nhiệt, tổng mưa, số tháng mưa, nhiệt độ theo độ cao; viết nhận xét có số liệu và giải thích bằng nhân tố, đúng kiểu đề Phần II – III.

Ứng với SGK Địa lí 12 (bộ thống nhất): Bài 4

⚡ Nhớ nhanh

1Chọn chủ đề: phân hoá Bắc – Nam (Hà Nội – TP. Hồ Chí Minh), Đông – Tây (ven biển – núi, sườn đông – sườn tây Trường Sơn) hoặc theo độ cao (Lào Cai – Sa Pa); mỗi chủ đề 2 – 3 trạm có số liệu.
2Số liệu cần lấy: nhiệt độ và lượng mưa 12 tháng (Niên giám thống kê, Tổng cục Khí tượng Thuỷ văn) ⇒ tính nhiệt độ trung bình năm, biên độ nhiệt, tổng mưa, số tháng mưa (trên 100 mm).
3Biểu đồ khí hậu: mưa vẽ cột, nhiệt độ vẽ đường, chung 12 tháng, hai trục tung (°C và mm); so hai nơi thì vẽ cạnh nhau, cùng thang đo.
4Nhận xét đủ ý: khái quát ⇒ số liệu dẫn chứng (chênh bao nhiêu) ⇒ mùa (nóng – lạnh, mưa – khô) ⇒ giải thích bằng nhân tố (vĩ độ, gió mùa Đông Bắc, dãy Bạch Mã, độ cao, biển).
5Tính nhanh: TB năm = tổng 12 tháng : 12; biên độ = tháng nóng nhất − tháng lạnh nhất; nhiệt độ ở độ cao $t_{h} = t_{0} - 0, 6 \cdot h /100$ (giảm khoảng 0,6 °C mỗi 100 m).

👀 Nhìn là hiểu

Xưởng biểu đồ khí hậu: xem biểu đồ tự vẽ dần từ bảng (kéo thanh tháng để tự xem); chuyển sang "Chọn biểu đồ" để kéo thẻ cột · đường · tròn · miền · kết hợp thả vào khung theo từ khoá của đề; sang "Xưởng tính" để làm từng bước nhiệt độ trung bình năm, biên độ, tỉ lệ mưa mùa, nhiệt độ theo độ cao.

Bảng số liệu: nhiệt độ và lượng mưa từng tháng

Tháng	Nhiệt độ Hà Nội (°C)	Mưa Hà Nội (mm)	Nhiệt độ TP. HCM (°C)	Mưa TP. HCM (mm)
1	16,4	19	25,8	14
2	17	26	26,7	4
3	20,2	44	27,9	10
4	23,7	90	28,9	50
5	27,3	189	28,3	218
6	28,8	240	27,5	312
7	28,9	288	27,1	294
8	28,2	318	27,1	270
9	27,2	265	26,8	327
10	24,6	131	26,7	267
11	21,4	43	26,4	117
12	18,2	23	25,7	48

Nguồn: Trạm Láng (Hà Nội) và trạm Tân Sơn Hoà (TP. Hồ Chí Minh), trung bình nhiều năm, làm tròn (như bài 2).

Mưa Hà Nội (cột)
Nhiệt độ Hà Nội (đường)

Biểu đồ nhiệt độ và lượng mưa các tháng ở Hà Nội (trạm Láng, trung bình nhiều năm)

Kéo thanh bên dưới để vẽ từng mốc.

💡 Cùng một bảng số liệu, đề khác từ khoá thì dạng biểu đồ khác. Sang 🧩 Chọn biểu đồ để tự chọn.

1 🧭 Chọn chủ đề và địa điểm

Cần nhớ

✦Mỗi báo cáo chỉ làm một hướng phân hoá và chọn hai, ba trạm làm chứng cứ: so sánh được thì mới chứng minh được sự khác biệt.
✦Số liệu lấy ở nguồn chính thức (Niên giám thống kê, Tổng cục Khí tượng Thuỷ văn) và ghi rõ năm, nguồn; số tự đặt phải ghi "số liệu minh hoạ".
✦Cần nhiệt độ trung bình tháng và lượng mưa từng tháng: từ đó mới tính được biên độ, tổng mưa, số tháng mưa.

Ba cặp địa điểm thường dùng

Hướng phân hoá	Cặp địa điểm	Điểm khác biệt cần chỉ ra
Bắc – Nam	Hà Nội – TP. Hồ Chí Minh	Mùa đông lạnh, biên độ lớn ở Hà Nội; nóng đều, mùa mưa – khô ở TP. Hồ Chí Minh
Theo độ cao	Lào Cai – Sa Pa	Cùng vùng nhưng Sa Pa lạnh hơn khoảng 9 °C, mưa nhiều hơn
Đông – Tây	Đồng Hới (ven biển) – Khe Sanh (Trường Sơn)	Mùa mưa lệch: ven biển mưa thu – đông, phía tây mưa hè

⚠️ Bẫy hay gặp

✦"Sa Pa lạnh vì nằm ở vĩ độ cao hơn Hà Nội nhiều" — sai: Sa Pa chỉ cách Hà Nội vài độ vĩ, lạnh chủ yếu vì độ cao khoảng 1 500 m (phân hoá theo độ cao).
✦Chọn cặp trạm cùng vùng thấp (Hải Phòng – Hà Nội) rồi nói về phân hoá độ cao — sai cặp: phải có chênh lệch độ cao lớn.

2 📊 Vẽ biểu đồ khí hậu

Cần nhớ

✦Nhiệt độ (°C) vẽ đường vì là đại lượng biến thiên liên tục; lượng mưa (mm) vẽ cột vì là tổng từng tháng; chung trục hoành 12 tháng.
✦Hai đại lượng khác đơn vị, khác cỡ số ⇒ hai trục tung: °C một bên, mm một bên. Đây là biểu đồ kết hợp chuẩn của địa lí.
✦So sánh hai địa điểm: vẽ cạnh nhau, cùng thang đo; chỉ so riêng nhiệt độ (cùng °C) thì vẽ hai đường trên một trục.

Dạng bài

Chọn dạng biểu đồ theo từ khoá của đề

1 Gạch chân từ khoá: "nhiệt độ và lượng mưa", "diễn biến", "so sánh", "cơ cấu", "tốc độ tăng trưởng".
2 Hai đại lượng khác đơn vị cùng trục thời gian ⇒ kết hợp (cột + đường). Một đại lượng rời rạc (mưa) ⇒ cột. Diễn biến liên tục (nhiệt độ) ⇒ đường.
3 Cơ cấu (các phần cộng thành 100 %) mới dùng tròn (1 – 3 năm) hoặc miền (từ 4 năm).
4 Kiểm tra: tên biểu đồ có đủ nội dung, địa điểm, thời gian, đơn vị; hai trục ghi đơn vị; có chú giải. Thử lại trên sim: kéo thẻ vào khung ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Vẽ cả nhiệt độ và mưa bằng cột trên cùng một trục: nhiệt độ (16 – 29) bị bẹp dưới cột mưa hàng trăm mm. Hoặc quên ghi đơn vị ở trục thứ hai.

📊

Làm mẫu

Đề yêu cầu: "Vẽ biểu đồ thể hiện nhiệt độ và lượng mưa các tháng của Hà Nội". Chọn dạng biểu đồ nào và vẽ thế nào?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 🧮 Xử lí số liệu

Chỉ số tính và ý nghĩa (số liệu bài 2)

Chỉ số	Cách tính	Hà Nội	TP. HCM
Nhiệt độ TB năm	Tổng 12 tháng : 12	23,5 °C	27,1 °C
Biên độ nhiệt	Tháng nóng nhất − lạnh nhất	12,5 °C	3,2 °C
Tổng mưa năm	Cộng 12 tháng	1 676 mm	1 931 mm
Số tháng mưa	Tháng trên 100 mm	6	7

Dạng bài

Tính nhiệt độ theo độ cao

1 Tìm chênh lệch độ cao $Δ h$ giữa hai nơi (m).
2 Nhiệt độ giảm $0, 6$ °C cho mỗi $100$ m: độ giảm $= 0, 6 \times Δ h /100$ .
3 Nhiệt độ nơi cao hơn $= t_{0} -$ độ giảm (lên cao thì trừ).
4 Kiểm tra: nơi cao hơn phải lạnh hơn; kết quả nên khớp với biên độ thực tế (Sa Pa lạnh hơn Lào Cai khoảng 8 – 9 °C) ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cộng thay vì trừ (ra 39 °C); hoặc quên chia 100 (0,6 × 1 500 = 900 °C).

⛰️

Làm mẫu

Lúc 13 giờ, Lào Cai (khoảng 100 m) có nhiệt độ 30 °C. Ước tính nhiệt độ cùng lúc ở Sa Pa (khoảng 1 600 m).

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

✦Biên độ nhiệt tính từ nhiệt độ trung bình tháng nóng nhất và lạnh nhất, không phải nhiệt độ cao nhất – thấp nhất từng đo được.
✦Tháng nóng nhất của TP. Hồ Chí Minh là tháng 4, không phải tháng 7; tháng lạnh nhất là tháng 12.
✦Số tháng mưa đếm theo số liệu (trên 100 mm), không đếm theo "mùa gió Tây Nam".

4 ✍️ Nhận xét và giải thích

Nhận xét đủ ý (khái quát → số liệu → mùa → nguyên nhân)

✦Khái quát sự khác biệt (nơi nào lạnh hơn, mưa nhiều hơn, biên độ lớn hơn).
✦Số liệu dẫn chứng: chênh bao nhiêu °C, mm, gấp mấy lần; không viết "nóng hơn", "nhiều hơn" suông.
✦Mùa: mùa nóng – lạnh, mùa mưa – khô (tháng nào tới tháng nào).
✦Giải thích bằng nhân tố: vĩ độ, gió mùa Đông Bắc (dừng ở Bạch Mã), địa hình, độ cao, biển.

Dạng bài

Viết nhận xét so sánh Bắc – Nam

1 Nêu ý khái quát: Hà Nội có mùa đông lạnh; TP. Hồ Chí Minh nóng quanh năm.
2 Dẫn số liệu: nhiệt độ tháng 1 (16,4 và 25,8 °C), biên độ (12,5 và 3,2 °C), số tháng mưa (6 và 7).
3 Nêu mùa: Hà Nội 4 mùa rõ, mưa tháng 5 – 10; TP. Hồ Chí Minh hai mùa mưa – khô, mưa tháng 5 – 11.
4 Giải thích: vĩ độ (Hà Nội xa xích đạo hơn), gió mùa Đông Bắc mạnh ở miền Bắc nhưng dừng ở dãy Bạch Mã.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ viết "Hà Nội lạnh hơn" mà không có số liệu và không giải thích: mất ý số liệu và ý nguyên nhân.

📝

Làm mẫu

Viết một nhận xét ngắn về sự khác biệt nhiệt độ tháng 1 và biên độ nhiệt giữa Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh, có giải thích.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

5 📝 Dàn ý báo cáo (không chấm)

Khung một báo cáo

✦Mở đầu: chủ đề (Bắc – Nam / Đông – Tây / độ cao), các địa điểm đã chọn, lí do.
✦Số liệu và biểu đồ: bảng số liệu (ghi nguồn, năm), biểu đồ khí hậu của từng nơi.
✦Nhận xét sự khác biệt: nhiệt độ, mưa, mùa, có số liệu.
✦Giải thích nguyên nhân (vị trí, gió mùa, địa hình, biển) rồi ảnh hưởng tới sản xuất, đời sống.
✦Kết luận và tài liệu tham khảo.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🧭

Chọn chủ đề và địa điểm

1
Nhận biết
Cặp địa điểm thích hợp nhất để chứng minh sự phân hoá thiên nhiên theo độ cao là
2
Thông hiểu
Để chứng minh sự phân hoá Đông – Tây của khí hậu ở Bắc Trung Bộ, cặp trạm hợp lí là
3
Thông hiểu
Nguồn số liệu khí hậu đáng tin cậy để đưa vào báo cáo là

📊

Chọn và vẽ biểu đồ khí hậu

1
Nhận biết
Trong biểu đồ khí hậu, lượng mưa các tháng thường được thể hiện bằng
2
Thông hiểu
Biểu đồ khí hậu chuẩn của một trạm (nhiệt độ và lượng mưa 12 tháng) là
3
Thông hiểu
Vì sao biểu đồ khí hậu cần hai trục tung?
4
Vận dụng
Đề yêu cầu "nhận xét diễn biến nhiệt độ trung bình tháng của Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh". Dạng biểu đồ phù hợp nhất là

🧮

Tính chỉ số khí hậu

1
Thông hiểu Dựa vào bảng nhiệt độ trung bình tháng (°C): $Th a ˊ ng H a ˋ Nội TP. HCM Th a ˊ ng H a ˋ Nội TP. HCM Th a ˊ ng H a ˋ Nội TP. HCM Th a ˊ ng H a ˋ Nội TP. HCM 1 16, 4 25, 8 4 23, 7 28, 9 7 28, 9 27, 1 10 24, 6 26, 7 2 17, 0 26, 7 5 27, 3 28, 3 8 28, 2 27, 1 11 21, 4 26, 4 3 20, 2 27, 9 6 28, 8 27, 5 9 27, 2 26, 8 12 18, 2 25, 7$ Nhiệt độ trung bình năm của Hà Nội là °C (làm tròn một chữ số thập phân).
2
Thông hiểu Dựa vào bảng nhiệt độ: $Th a ˊ ng H a ˋ Nội TP. HCM Th a ˊ ng H a ˋ Nội TP. HCM Th a ˊ ng H a ˋ Nội TP. HCM Th a ˊ ng H a ˋ Nội TP. HCM 1 16, 4 25, 8 4 23, 7 28, 9 7 28, 9 27, 1 10 24, 6 26, 7 2 17, 0 26, 7 5 27, 3 28, 3 8 28, 2 27, 1 11 21, 4 26, 4 3 20, 2 27, 9 6 28, 8 27, 5 9 27, 2 26, 8 12 18, 2 25, 7$ Biên độ nhiệt năm của TP. Hồ Chí Minh là °C.
3
Thông hiểu Dựa vào bảng lượng mưa (mm): $Th a ˊ ng H a ˋ Nội TP. HCM Th a ˊ ng H a ˋ Nội TP. HCM Th a ˊ ng H a ˋ Nội TP. HCM Th a ˊ ng H a ˋ Nội TP. HCM 119144905072882941013126722645189218831827011431173441062403129265327122348$ Tổng lượng mưa năm của Hà Nội là mm.
4
Vận dụng Với bảng lượng mưa ở câu trên, lượng mưa tháng 5 – 10 của Hà Nội chiếm bao nhiêu % tổng lượng mưa năm? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
5
Thông hiểu Lúc 13 giờ, Lào Cai (khoảng 100 m) có nhiệt độ 30 °C. Biết nhiệt độ giảm 0,6 °C mỗi 100 m lên cao, nhiệt độ cùng lúc ở Sa Pa (khoảng 1 600 m) là °C.
6
Vận dụng Chân một ngọn núi có nhiệt độ 28 °C. Ở nơi cao hơn chân núi 2 400 m, nhiệt độ ước tính là °C.

📖

Đọc bảng số liệu khí hậu

1
Thông hiểu
Dựa vào bảng nhiệt độ: $Th a ˊ ng H a ˋ Nội TP. HCM Th a ˊ ng H a ˋ Nội TP. HCM Th a ˊ ng H a ˋ Nội TP. HCM Th a ˊ ng H a ˋ Nội TP. HCM 1 16, 4 25, 8 4 23, 7 28, 9 7 28, 9 27, 1 10 24, 6 26, 7 2 17, 0 26, 7 5 27, 3 28, 3 8 28, 2 27, 1 11 21, 4 26, 4 3 20, 2 27, 9 6 28, 8 27, 5 9 27, 2 26, 8 12 18, 2 25, 7$ Nhiệt độ tháng 1 của Hà Nội thấp hơn TP. Hồ Chí Minh bao nhiêu °C?
2
Thông hiểu Dựa vào bảng lượng mưa: $Th a ˊ ng H a ˋ Nội TP. HCM Th a ˊ ng H a ˋ Nội TP. HCM Th a ˊ ng H a ˋ Nội TP. HCM Th a ˊ ng H a ˋ Nội TP. HCM 119144905072882941013126722645189218831827011431173441062403129265327122348$ Tháng có lượng mưa lớn nhất của TP. Hồ Chí Minh là tháng .
3
Vận dụng
Một trạm có nhiệt độ tháng nào cũng trên 25 °C, biên độ năm khoảng 3 °C, tháng 2 chỉ mưa 4 mm, mưa trên 100 mm từ tháng 5 đến tháng 11. Trạm nhiều khả năng ở

✍️

Nhận xét và giải thích

1
Nhận biết
Một nhận xét về biểu đồ khí hậu được coi là đủ ý khi có
2
Thông hiểu
Sa Pa lạnh hơn Lào Cai khoảng 9 °C chủ yếu do
3
Vận dụng
Giải thích đúng và đủ nhất vì sao biên độ nhiệt năm của Hà Nội lớn hơn TP. Hồ Chí Minh là
4
Thông hiểu
Theo quy ước ở bài này, một tháng được tính là tháng mưa khi lượng mưa

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

1
Thông hiểu
Để thể hiện nhiệt độ và lượng mưa các tháng của một địa điểm, dạng biểu đồ thích hợp nhất là
2
Vận dụng
Hai trạm cùng vùng, một trạm cao 100 m (nhiệt độ năm 23 °C), một trạm cao 1 600 m (nhiệt độ năm 14 °C). Hướng phân hoá thiên nhiên được chứng minh là
3
Vận dụng
Nhận xét "TP. Hồ Chí Minh không có mùa đông lạnh" được giải thích đúng nhất bằng

✅

Phần II · Đúng / sai

1
Thông hiểu
Cho bảng nhiệt độ trung bình tháng (°C) của Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh: $Th a ˊ ng H a ˋ Nội TP. HCM Th a ˊ ng H a ˋ Nội TP. HCM Th a ˊ ng H a ˋ Nội TP. HCM Th a ˊ ng H a ˋ Nội TP. HCM 1 16, 4 25, 8 4 23, 7 28, 9 7 28, 9 27, 1 10 24, 6 26, 7 2 17, 0 26, 7 5 27, 3 28, 3 8 28, 2 27, 1 11 21, 4 26, 4 3 20, 2 27, 9 6 28, 8 27, 5 9 27, 2 26, 8 12 18, 2 25, 7$

a)Hà Nội có mùa đông lạnh: tháng 1 chỉ 16,4 °C, thấp hơn 18 °C.

b)Nhiệt độ trung bình năm của Hà Nội cao hơn TP. Hồ Chí Minh.

c)Tháng nóng nhất của cả hai địa điểm đều là tháng 7.

d)Nhiệt độ tháng 1 của Hà Nội thấp hơn TP. Hồ Chí Minh 9,4 °C.
2
Vận dụng
Cho bảng số liệu minh hoạ về Lào Cai và Sa Pa (T1, T7: nhiệt độ trung bình tháng 1, tháng 7; Mưa: lượng mưa năm): $Cao (m) T1 (°C) T7 (°C) M ư a (mm) L a ˋ o Cai 100 15, 5 28, 0 1800 Sa Pa 1600 8, 5 18, 5 2800$

a)Biên độ nhiệt (tháng 7 − tháng 1) của Lào Cai lớn hơn Sa Pa.

b)Tháng 7, Sa Pa lạnh hơn Lào Cai 9,5 °C.

c)Sa Pa lạnh hơn vì mưa nhiều hơn Lào Cai.

d)Bảng chứng minh sự phân hoá theo vĩ độ giữa hai địa điểm.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

1
Thông hiểu Dựa vào bảng nhiệt độ: $Th a ˊ ng H a ˋ Nội TP. HCM Th a ˊ ng H a ˋ Nội TP. HCM Th a ˊ ng H a ˋ Nội TP. HCM Th a ˊ ng H a ˋ Nội TP. HCM 1 16, 4 25, 8 4 23, 7 28, 9 7 28, 9 27, 1 10 24, 6 26, 7 2 17, 0 26, 7 5 27, 3 28, 3 8 28, 2 27, 1 11 21, 4 26, 4 3 20, 2 27, 9 6 28, 8 27, 5 9 27, 2 26, 8 12 18, 2 25, 7$ Nhiệt độ trung bình năm của TP. Hồ Chí Minh là bao nhiêu °C? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
2
Thông hiểu Dựa vào bảng lượng mưa: $Th a ˊ ng H a ˋ Nội TP. HCM Th a ˊ ng H a ˋ Nội TP. HCM Th a ˊ ng H a ˋ Nội TP. HCM Th a ˊ ng H a ˋ Nội TP. HCM 119144905072882941013126722645189218831827011431173441062403129265327122348$ Tổng lượng mưa năm của Hà Nội là bao nhiêu mm? Đáp số:
3
Vận dụng Với bảng lượng mưa ở câu trên, lượng mưa tháng 11 – 4 (mùa khô) của TP. Hồ Chí Minh chiếm bao nhiêu % tổng lượng mưa năm? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
4
Thông hiểu Với bảng nhiệt độ ở trên, nhiệt độ tháng 1 của Hà Nội thấp hơn TP. Hồ Chí Minh bao nhiêu °C? Đáp số:
5
Vận dụng Chân một ngọn núi có nhiệt độ 29 °C. Biết nhiệt độ giảm 0,6 °C mỗi 100 m, nhiệt độ ở nơi cao hơn chân núi 1 800 m là bao nhiêu °C? Đáp số:
6
Vận dụng Biên độ nhiệt năm của Hà Nội (12,5 °C) gấp bao nhiêu lần TP. Hồ Chí Minh (3,2 °C)? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

•Phần I hay hỏi: dạng biểu đồ cho đề khí hậu (nhiệt độ và mưa ⇒ kết hợp), cặp địa điểm chứng minh từng hướng phân hoá, nhân tố giải thích (vĩ độ, gió mùa Đông Bắc, Bạch Mã, độ cao).
•Phần II cho bảng khí hậu 2 – 3 trạm: ý dễ mất điểm là nhầm tháng nóng nhất của TP. Hồ Chí Minh (tháng 4), lấy nhiệt độ cực trị thay vì trung bình tháng, gán nguyên nhân độ cao cho vĩ độ.
•Phần III: nhiệt độ trung bình năm, biên độ nhiệt, tổng mưa, tỉ lệ mưa mùa, nhiệt độ theo độ cao ( $t_{0} - 0, 6 \cdot h /100$ ). Không mang Atlat ⇒ nhớ vị trí Bạch Mã, Trường Sơn, Sa Pa (Hoàng Liên Sơn).

Làm đề thi thử trọn bộ

Bài tiếp theo
Vấn đề sử dụng hợp lí tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường