Bài 7 · Cơ bản ⭐ Hay ra thi tốt nghiệp

Dân số Việt Nam

Trình bày quy mô, gia tăng, cơ cấu (tuổi, giới, dân tộc) và phân bố dân cư; phân tích thế mạnh, hạn chế của dân số; đọc bảng số liệu và tính nhanh gia tăng, mật độ, tỉ lệ phụ thuộc như đề Phần III.

Ứng với SGK Địa lí 12 (bộ thống nhất): Bài 7

⚡ Nhớ nhanh

1Quy mô: vượt 100 triệu người (tháng 4 năm 2023), thứ ba Đông Nam Á, nhóm 20 nước đông dân nhất thế giới. Gia tăng tự nhiên dưới 1 %/năm nhưng mỗi năm vẫn thêm gần 1 triệu người vì quy mô lớn.
2Cơ cấu tuổi: dân số vàng (từ 2007, nhóm 15 – 64 tuổi chiếm khoảng 23) nhưng già hoá nhanh (65+ từ 6 % năm 2010 lên 9 % năm 2024). Mất cân bằng giới khi sinh (~112 bé trai/100 bé gái); 54 dân tộc, người Kinh khoảng 85 %.
3Phân bố chưa hợp lí: mật độ trung bình khoảng 300 người/km²; đồng bằng đông (Đồng bằng sông Hồng hơn 1 000 người/km²), miền núi, Tây Nguyên thưa; nông thôn vẫn hơn 60 %.
4Thế mạnh: lao động dồi dào, thị trường lớn, dân số vàng. Hạn chế: sức ép việc làm, y tế, giáo dục, môi trường; già trước khi giàu. Giải pháp: nâng chất lượng dân số, phân bố lại dân cư, thích ứng già hoá.
5Tính nhanh: mật độ = dân số : diện tích; số người một nhóm = dân số × tỉ lệ; tỉ lệ phụ thuộc = (0–14 + 65+) : (15–64) × 100; tốc độ tăng = năm sau : năm gốc × 100.

👀 Nhìn là hiểu

Tháp dân số 3 tầng tự chạy 1990 → 2024: tầng đáy (trẻ em) thu hẹp, tầng giữa phình ra, tầng đỉnh (65+) rộng dần. Kéo thanh năm để tự xem. Kéo thẻ "cụ bà 70 tuổi", "công nhân 30 tuổi"… thả vào đúng tầng của tháp.

1990Nước ta còn trẻ: gần 4 trong 10 người là trẻ em dưới 15 tuổi.

Kéo thanh năm

1990

2000

2010

2020

2024

Kéo thẻ thả vào đúng tầng của tháp (hoặc chạm thẻ rồi chạm tầng).

Đã xếp 0/5

Nguồn: Tổng cục Thống kê, dẫn theo Ngân hàng Thế giới (dân số 1990 – 2024). Tỉ lệ ba nhóm tuổi làm tròn, mang tính minh hoạ (lệch không quá 1 điểm %).

1 👥 Quy mô và gia tăng

Cần nhớ

✦Dân số vượt 100 triệu người tháng 4 năm 2023; năm 2024 khoảng 101 triệu. Đứng thứ ba Đông Nam Á (sau In-đô-nê-xi-a, Phi-líp-pin).
✦Gia tăng tự nhiên = tỉ suất sinh thô − tỉ suất tử thô; đã giảm dưới 1 %/năm nhờ chính sách dân số, mức sinh đạt mức thay thế.
✦Quy mô lớn ⇒ mỗi năm vẫn thêm gần 1 triệu người (khoảng 100 triệu × 0,9 %): dân số tăng chậm lại chứ chưa ngừng tăng.

Dân số Việt Nam (số liệu làm tròn, tham khảo TCTK – Ngân hàng Thế giới; minh hoạ)

Năm	Dân số (triệu)	Tăng so mốc trước
1990	65,5	—
2000	77,2	+11,7 (10 năm)
2010	87,5	+10,3 (10 năm)
2020	98,1	+10,6 (10 năm)
2024	101,0	+2,9 (4 năm)

Dạng bài

Tính gia tăng và tốc độ tăng (Phần III)

1 Số dân tăng thêm = dân số năm sau − dân số năm trước; chia cho số năm để ra mức tăng bình quân mỗi năm.
2 Tốc độ tăng (%) = dân số năm sau : dân số năm gốc × 100; năm gốc = 100 %.
3 Kiểm tra: tốc độ tăng lớn hơn 100 % nếu dân số tăng; mức tăng bình quân năm phải hợp lí (khoảng 1 triệu người).

⚠️ Bẫy hay gặp: Chia mức tăng cho số mốc (2 mốc) thay vì số năm (10 năm); hoặc lấy 112,1 % rồi nói "dân số tăng 112,1 %" — thực tế tăng 12,1 %.

🧮

Làm mẫu

Dân số năm 2010 là 87,5 triệu người, năm 2020 là 98,1 triệu người. Tính mức tăng bình quân mỗi năm và tốc độ tăng của năm 2020 so với 2010 (năm 2010 = 100 %).

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

✦"Gia tăng dưới 1 % nên dân số gần như không tăng" — sai: quy mô hơn 100 triệu nên vẫn thêm gần một triệu người mỗi năm.
✦"Mật độ cao vì nước ta đông dân nhất khu vực" — sai: thứ ba Đông Nam Á; mật độ cao vì diện tích không lớn so với số dân.

2 🔺 Cơ cấu dân số

Cơ cấu ba nhóm tuổi (%, số làm tròn minh hoạ)

Năm	0 – 14	15 – 64	65 trở lên
1990	39	56	5
2000	33	61	6
2010	25	69	6
2020	24	68	8
2024	23	68	9

Cần nhớ

✦Dân số vàng (từ 2007): nhóm 15 – 64 tuổi chiếm tỉ lệ rất cao, người phụ thuộc ít ⇒ cơ hội tăng trưởng, nhưng chỉ có một lần và cần việc làm, kĩ năng.
✦Già hoá nhanh: người từ 65 tuổi tăng từ 6 % (2010) lên 9 % (2024) ⇒ nguy cơ già trước khi giàu, thiếu lao động, chi phí an sinh.
✦Giới tính: mất cân bằng khi sinh (~112 bé trai/100 bé gái). Dân tộc: 54 dân tộc, Kinh khoảng 85 %; hơn 5 triệu người Việt ở nước ngoài.
✦Lao động theo ngành: dịch vụ, công nghiệp tăng, nông nghiệp giảm (bài 8).

Dạng bài

Đọc bảng cơ cấu tuổi và tính số người, tỉ lệ phụ thuộc

1 Cộng ba nhóm tuổi: phải bằng 100 %; nhóm nào tăng, nhóm nào giảm qua các năm.
2 Số người một nhóm = dân số × tỉ lệ nhóm : 100.
3 Tỉ lệ phụ thuộc = (nhóm 0 – 14 + nhóm 65+) : nhóm 15 – 64 × 100 (%). Dưới 50 % ⇒ cứ 1 người phụ thuộc có hơn 2 người trong tuổi lao động ⇒ dân số vàng.
4 Kiểm tra: đơn vị (triệu người hay %), làm tròn đúng yêu cầu đề.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy tỉ lệ phụ thuộc = nhóm 15 – 64 : (0 – 14 + 65+) (ngược mẫu số) hoặc chỉ tính nhóm 0 – 14 mà bỏ nhóm 65+.

📊

Làm mẫu

Năm 2010 dân số 87,5 triệu người; nhóm 0 – 14 tuổi 25 %, nhóm 15 – 64 tuổi 69 %, nhóm 65+ 6 %. Tính số người trong tuổi lao động và tỉ lệ phụ thuộc.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

✦"Dân số vàng tự động đem lại tăng trưởng" — sai: chỉ là cơ hội; phải có việc làm, giáo dục, kĩ năng.
✦"Nước ta dân số trẻ nên chưa lo già hoá" — sai: già hoá thuộc nhóm nhanh nhất thế giới, trong khi thu nhập còn trung bình.

3 🗺️ Phân bố dân cư

Cần nhớ

✦Mật độ trung bình khoảng 300 người/km² (2024: 101 triệu : 331,2 nghìn km² ≈ 305), thuộc nhóm cao thế giới.
✦Đồng bằng – miền núi: đồng bằng chiếm khoảng một phần tư diện tích nhưng tập trung phần lớn dân số; Đồng bằng sông Hồng hơn 1 000 người/km², Tây Nguyên và Trung du miền núi phía Bắc chỉ hơn 100.
✦Thành thị – nông thôn: dân nông thôn vẫn hơn 60 %.
✦Nhân tố: đồng bằng có đất phù sa màu mỡ, lúa nước, giao thông thuận lợi, lịch sử khai thác lâu đời ⇒ dân cư đông; miền núi địa hình hiểm trở, giao thông khó ⇒ thưa.

Hệ quả phân bố chưa hợp lí

Đồng bằng thừa lao động, thiếu đất; miền núi giàu tài nguyên nhưng thiếu lao động; sức ép việc làm, môi trường ở đô thị lớn.

Hướng giải quyết

Phân bố lại dân cư, lao động gắn với quy hoạch vùng; phát triển kinh tế – xã hội miền núi, vùng dân tộc thiểu số; công nghiệp hoá nông thôn.

4 ⚖️ Thế mạnh, hạn chế và giải pháp

Dân số: thế mạnh và hạn chế

Đặc điểm	Thế mạnh	Hạn chế
Quy mô lớn	Lao động dồi dào, thị trường lớn	Sức ép việc làm, tài nguyên, môi trường
Dân số vàng	Cơ hội tăng trưởng nhanh	Chỉ có một lần, cần việc làm và kĩ năng
Già hoá nhanh	Tuổi thọ cao	Già trước khi giàu, thiếu lao động, chi phí an sinh
Đa dân tộc	Văn hoá phong phú	Chênh lệch phát triển giữa các dân tộc
Phân bố không đều	Đồng bằng có lao động, thị trường	Miền núi thiếu lao động, đồng bằng thiếu đất

Chiến lược, giải pháp

✦Duy trì mức sinh thay thế, giảm mất cân bằng giới tính khi sinh.
✦Nâng cao chất lượng dân số (giáo dục, y tế, thể lực), đào tạo nghề, tạo việc làm để tận dụng dân số vàng.
✦Thích ứng với già hoá (an sinh, chăm sóc người cao tuổi); phân bố lại dân cư hợp lí theo vùng.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

👥

Quy mô và gia tăng

1
Nhận biết
Dân số Việt Nam vượt mốc 100 triệu người vào
2
Thông hiểu
Gia tăng tự nhiên đã dưới 1 %/năm nhưng mỗi năm dân số vẫn tăng thêm gần một triệu người chủ yếu vì
3
Thông hiểu Dựa vào bảng: $N a ˘ m 19902000201020202024 D a ˆ n s o ˆ ˊ (triệu) 65, 5 77, 2 87, 5 98, 1 101, 0$ Mức tăng bình quân mỗi năm của dân số giai đoạn 2010 – 2020 là bao nhiêu triệu người? (làm tròn một chữ số thập phân)
4
Thông hiểu Dựa vào bảng dân số ở trên (đơn vị: triệu người), nếu lấy năm 1990 = 100 % thì dân số năm 2024 bằng bao nhiêu %? (làm tròn đến hàng đơn vị)

🔺

Cơ cấu dân số

1
Nhận biết
Việt Nam có bao nhiêu dân tộc?
2
Thông hiểu
Cơ cấu dân số vàng là khi
3
Thông hiểu Dựa vào bảng cơ cấu dân số theo nhóm tuổi (%) và dân số 101,0 triệu người năm 2024: $N a ˘ m 19902000201020202024 0 - 14 3933252423 15 - 64 5661696868 65 + 56689$ Số người từ 65 tuổi trở lên năm 2024 khoảng bao nhiêu triệu người? (làm tròn một chữ số thập phân)
4
Vận dụng
Dựa vào bảng: $N a ˘ m 19902000201020202024 0 - 14 3933252423 15 - 64 5661696868 65 + 56689$ Nhận xét nào đúng?
5
Thông hiểu
Điều đáng lo nhất của già hoá dân số nhanh khi nền kinh tế chưa giàu là
6
Nhận biết
Hiện tượng mất cân bằng giới tính khi sinh ở nước ta biểu hiện ở

🗺️

Phân bố dân cư

1
Nhận biết
Vùng có mật độ dân số cao nhất cả nước (hơn 1 000 người/km²) là
2
Vận dụng Năm 2024 nước ta có 101 000 nghìn người, diện tích 331,2 nghìn km². Mật độ dân số bao nhiêu người/km²? (làm tròn đến hàng đơn vị)
3
Thông hiểu
Dân cư nước ta tập trung đông ở đồng bằng chủ yếu do

⚖️

Thế mạnh, hạn chế, giải pháp

1
Thông hiểu
Thế mạnh lớn nhất của dân số nước ta đối với phát triển kinh tế là
2
Vận dụng
Để tận dụng cơ cấu dân số vàng trước khi già hoá, giải pháp hiệu quả nhất là
3
Vận dụng Dựa vào bảng cơ cấu tuổi năm 2010 (0 – 14: 25 %, 15 – 64: 69 %, 65+: 6 %), tỉ lệ phụ thuộc bằng bao nhiêu %? (làm tròn một chữ số thập phân)
4
Vận dụng
Mật độ dân số nước ta cao hơn In-đô-nê-xi-a (đông dân hơn nhiều) chủ yếu vì

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

1
Thông hiểu
Biểu hiện của cơ cấu dân số vàng ở nước ta là
2
Vận dụng
Hệ quả nào dễ xảy ra nhất nếu dân số già hoá nhanh nhưng năng suất lao động còn thấp?
3
Vận dụng
Giải pháp phù hợp nhất để giảm chênh lệch phân bố dân cư giữa đồng bằng và miền núi là

✅

Phần II · Đúng / sai

1
Thông hiểu
Cho bảng cơ cấu dân số theo nhóm tuổi của Việt Nam (đơn vị: %): $N a ˘ m 19902000201020202024 0 - 14 3933252423 15 - 64 5661696868 65 + 56689$

a)Tỉ lệ người từ 65 tuổi năm 2024 gấp 1,8 lần năm 1990.

b)Tỉ lệ trẻ em dưới 15 tuổi giảm liên tục qua các năm.

c)Nhóm 15 – 64 tuổi tăng liên tục qua các năm.

d)Năm 1990, trẻ em dưới 15 tuổi chiếm hơn một nửa dân số.
2
Vận dụng
Cho bảng dân số Việt Nam (đơn vị: triệu người): $N a ˘ m 19902000201020202024 D a ˆ n s o ˆ ˊ (triệu) 65, 5 77, 2 87, 5 98, 1 101, 0$

a)Mỗi thập niên từ 1990 đến 2020, dân số đều tăng thêm trên 10 triệu người.

b)Từ 2020 đến 2024, mức tăng bình quân mỗi năm cao hơn các thập niên trước.

c)Dân số năm 2024 gấp hơn 1,5 lần năm 1990.

d)Gia tăng tự nhiên dưới 1 % nên dân số nước ta không còn tăng.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

1
Thông hiểu Dựa vào bảng dân số: $N a ˘ m 19902000201020202024 D a ˆ n s o ˆ ˊ (triệu) 65, 5 77, 2 87, 5 98, 1 101, 0$ Từ năm 2010 đến năm 2020 dân số tăng thêm bao nhiêu triệu người? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
2
Vận dụng Dựa vào bảng cơ cấu tuổi: $N a ˘ m 19902000201020202024 0 - 14 3933252423 15 - 64 5661696868 65 + 56689$ Năm 2010 dân số là 87,5 triệu người. Số người trong tuổi lao động (15 – 64) là bao nhiêu triệu người? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
3
Vận dụng Với bảng cơ cấu tuổi ở câu trên, tỉ lệ phụ thuộc năm 2000 bằng bao nhiêu %? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
4
Thông hiểu Năm 2024 dân số 101,0 triệu người, nhóm 0 – 14 tuổi chiếm 23 %. Số trẻ em dưới 15 tuổi là bao nhiêu triệu người? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
5
Vận dụng Số người từ 65 tuổi năm 2010 là 87,5 triệu × 6 %, năm 2024 là 101,0 triệu × 9 %. Số người từ 65 tuổi tăng thêm bao nhiêu triệu người từ 2010 đến 2024? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
6
Thông hiểu Dân số năm 2010 là 87,5 triệu, năm 2020 là 98,1 triệu. Lấy năm 2010 = 100 %, dân số năm 2020 bằng bao nhiêu %? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

•Phần I thường hỏi: mốc 100 triệu, thứ hạng, dân số vàng – già hoá, phân bố đồng bằng – miền núi và nhân tố, thế mạnh – hạn chế, giải pháp.
•Phần II hay cho bảng cơ cấu tuổi hoặc dân số theo năm: dễ mất điểm khi đọc "tăng liên tục" mà bỏ qua một mốc không tăng, hoặc lẫn tỉ lệ (%) với số người.
•Phần III: tính mức tăng, tốc độ tăng (năm gốc = 100 %), mật độ, số người một nhóm tuổi, tỉ lệ phụ thuộc. Không có Atlat; dùng sim để nhớ hình dạng tháp qua các năm.

Làm đề thi thử trọn bộ

Bài tiếp theo
Lao động và việc làm