Bài 11 · Cơ bản ⭐ Hay ra thi tốt nghiệp

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế

Trình bày ý nghĩa, biểu hiện chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo ngành, thành phần, lãnh thổ và nguyên nhân; đọc bảng cơ cấu GDP và tính mức chuyển dịch, tốc độ, giá trị như đề Phần III.

Ứng với SGK Địa lí 12 (bộ thống nhất): Bài 11

⚡ Nhớ nhanh

1Ý nghĩa: yêu cầu tất yếu của công nghiệp hoá, hiện đại hoá — khai thác hiệu quả nguồn lực, tăng năng suất, sức cạnh tranh, tạo việc làm, hội nhập, hướng tới tăng trưởng xanh. GDP 2024 khoảng 476 tỉ USD, khoảng 4 700 USD/người (thu nhập trung bình thấp).
2Theo ngành (GDP): nông, lâm, thuỷ sản giảm mạnh (38,7 % năm 1990 → 11,9 % năm 2023), công nghiệp – xây dựng tăng (22,7 → 37,6 %), dịch vụ lớn nhất (42,3 %). Chuyển dịch chậm lại sau 2010; nội bộ ngành chuyển dịch lên giá trị cao.
3Theo thành phần: nhà nước giảm tỉ trọng nhưng giữ vai trò chủ đạo ở ngành then chốt; ngoài nhà nước lớn nhất; có vốn đầu tư nước ngoài tăng nhanh, nổi bật ở xuất khẩu.
4Theo lãnh thổ: 6 vùng kinh tế – xã hội, vùng động lực, khu công nghiệp, khu kinh tế ven biển, vùng chuyên canh; nhưng chênh lệch vùng còn lớn. Nguyên nhân: Đổi mới (1986), hội nhập, đầu tư nước ngoài, khoa học công nghệ, chuyển đổi số – xanh.
5Tính nhanh: mức chuyển dịch (điểm %) = tỉ trọng sau − tỉ trọng trước; giá trị ngành = GDP × tỉ trọng; ba khu vực + thuế sản phẩm trừ trợ cấp (khoảng 8 – 11 %) = 100 %.

👀 Nhìn là hiểu

Cột chồng cơ cấu GDP 1990 → 2023 mọc dần theo năm: lát xanh (nông, lâm, thuỷ sản) thu nhỏ, cam và tím lớn lên, lát xám thuế sản phẩm xuất hiện từ 2010. Kéo thanh năm để tự xem. Kéo thẻ "trồng lúa", "lắp ráp điện thoại", "ngân hàng"… thả vào đúng khu vực.

1990Nông nghiệp tạo gần 4/10 giá trị của nền kinh tế.

38,7

22,7

38,6

1990

2000

2010

2020

2023

Nông, lâm, thuỷ sảnCông nghiệp – xây dựngDịch vụThuế sản phẩm trừ trợ cấp (đơn vị %)

Kéo thanh năm

1990

2000

2010

2020

2023

Kéo thẻ thả vào đúng khu vực kinh tế (hoặc chạm thẻ rồi chạm ô).

Nông, lâm, thuỷ sản 38,7 %

Công nghiệp – xây dựng 22,7 %

Dịch vụ 38,6 %

Đã xếp 0/6

Nguồn: Tổng cục Thống kê, cơ cấu GDP theo giá hiện hành (%). Năm 1990, 2000 chưa tách thuế sản phẩm trừ trợ cấp.

1 🎯 Ý nghĩa và nguyên nhân

Cần nhớ

✦Ý nghĩa: khai thác hiệu quả nguồn lực; tăng năng suất, sức cạnh tranh; tạo việc làm; hội nhập quốc tế; hướng tới tăng trưởng xanh, bền vững.
✦Nguyên nhân (nhân tố): đường lối Đổi mới (1986), kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; hội nhập (WTO, các hiệp định thương mại); đầu tư nước ngoài; khoa học công nghệ; lao động, thị trường trong nước lớn; xu thế toàn cầu — công nghiệp 4.0, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh.
✦GDP 2024 khoảng 476 tỉ USD, GDP/người khoảng 4 700 USD: nhóm thu nhập trung bình thấp, hướng tới trung bình cao.

2 📉 Chuyển dịch theo ngành

Cơ cấu GDP theo ngành (%, giá hiện hành; số làm tròn tham khảo TCTK, dùng để luyện đọc bảng)

Năm	Nông, lâm, thuỷ sản	Công nghiệp – xây dựng	Dịch vụ	Thuế SP trừ trợ cấp
1990	38,7	22,7	38,6	—
2000	24,5	36,7	38,7	—
2010	15,4	33,0	40,6	11,0
2020	14,9	33,7	41,6	9,8
2023	11,9	37,6	42,3	8,2

Cần nhớ

✦Giảm tỉ trọng nông, lâm, thuỷ sản; tăng công nghiệp – xây dựng và dịch vụ (dịch vụ lớn nhất). Đường chuyển dịch thoải dần sau 2010: chuyển dịch đang chậm lại.
✦Nội bộ ngành: nông nghiệp giảm trồng trọt, tăng chăn nuôi, thuỷ sản; công nghiệp tăng chế biến, chế tạo, công nghệ cao, giảm khai khoáng; dịch vụ tăng ngành giá trị cao (tài chính, logistics, viễn thông).
✦Từ năm 2010 bảng GDP có thêm phần thuế sản phẩm trừ trợ cấp (khoảng 8 – 11 %) nên ba khu vực cộng lại dưới 100 %.

Dạng bài

Đọc bảng cơ cấu GDP và tính mức chuyển dịch

1 Chọn hai mốc cần so; mỗi khu vực lấy tỉ trọng mốc sau trừ mốc trước ⇒ điểm phần trăm (dương: tăng, âm: giảm).
2 Tính tốc độ (năm gốc = 100 %): tỉ trọng mốc sau : tỉ trọng mốc gốc × 100.
3 Giá trị ngành = GDP × tỉ trọng ngành : 100 (đổi đơn vị tỉ USD, triệu USD cho thống nhất).
4 Kiểm tra: tổng điểm tăng, giảm của các phần (cả thuế SP nếu có) phải bằng 0; đừng nhầm tỉ trọng giảm với giá trị giảm.

⚠️ Bẫy hay gặp: Viết "tỉ trọng nông nghiệp giảm 9,1 %" (phải là điểm phần trăm); hoặc kết luận nông nghiệp thu nhỏ trong khi chỉ tỉ trọng giảm.

🧮

Làm mẫu

Nông, lâm, thuỷ sản chiếm 38,7 % GDP năm 1990, 24,5 % năm 2000, 15,4 % năm 2010, 14,9 % năm 2020. Tính mức giảm từng giai đoạn 2000 → 2010 và 2010 → 2020 và nhận xét.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dạng bài

Tỉ trọng giảm nhưng giá trị vẫn tăng

1 Tính giá trị tuyệt đối: GDP × tỉ trọng ở từng năm.
2 So hai giá trị: nếu GDP tăng nhanh hơn mức giảm tỉ trọng thì giá trị ngành vẫn tăng.
3 Kết luận bằng nhân tố: công nghiệp, dịch vụ tăng nhanh hơn nông nghiệp.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng tỉ trọng giảm ⇒ giá trị giảm.

📈

Làm mẫu

Số liệu minh hoạ: GDP năm 2010 là 100 đơn vị, năm 2023 là 340 đơn vị. Tỉ trọng nông, lâm, thuỷ sản 15,4 % (2010) và 11,9 % (2023). Giá trị nông nghiệp thay đổi thế nào?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

✦"Tỉ trọng nông nghiệp giảm nghĩa là nông nghiệp kém quan trọng" — sai: vẫn bảo đảm an ninh lương thực, việc làm, xuất khẩu hàng chục tỉ USD; tỉ trọng giảm vì ngành khác tăng nhanh hơn.
✦"Ba khu vực cộng lại phải đúng 100 %" — sai từ 2010: còn thuế sản phẩm trừ trợ cấp. Năm 2023: 11,9 + 37,6 + 42,3 = 91,8 %.
✦"Chuyển dịch chỉ là chuyện giữa ba khu vực lớn" — sai: chuyển dịch trong nội bộ ngành ngày càng quan trọng.

3 🏢 Chuyển dịch theo thành phần kinh tế

Ba nhóm thành phần kinh tế

Thành phần	Xu hướng	Vai trò
Nhà nước	Giảm tỉ trọng	Chủ đạo ở ngành then chốt
Ngoài nhà nước (tư nhân, cá thể, tập thể)	Lớn nhất trong GDP	Một động lực quan trọng
Có vốn đầu tư nước ngoài (FDI)	Tăng nhanh	Chiếm phần lớn xuất khẩu, công nghiệp chế tạo

⚠️ Bẫy hay gặp

✦"Khu vực FDI chiếm tỉ trọng lớn nhất trong GDP" — sai: lớn nhất là ngoài nhà nước; FDI nổi bật ở xuất khẩu và công nghiệp chế tạo.

4 🗺️ Chuyển dịch theo lãnh thổ

Cần nhớ

✦Hình thành 6 vùng kinh tế – xã hội, 4 vùng kinh tế trọng điểm (vùng động lực), các hành lang kinh tế.
✦Khu công nghiệp, khu chế xuất, khu công nghệ cao, khu kinh tế ven biển, cửa khẩu; vùng chuyên canh nông nghiệp; đô thị lớn là cực tăng trưởng.
✦Hạn chế: chênh lệch giữa các vùng còn lớn (đồng bằng, đô thị so với miền núi).

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

📉

Chuyển dịch theo ngành

1
Nhận biết
Xu hướng chuyển dịch cơ cấu GDP theo ngành ở nước ta là
2
Thông hiểu Dựa vào bảng cơ cấu GDP (%): $N a ˘ m 19902000201020202023 NLTS 38, 7 24, 5 15, 4 14, 9 11, 9 CN-XD 22, 7 36, 7 33, 0 33, 7 37, 6 DV 38, 6 38, 7 40, 6 41, 6 42, 3$ Tỉ trọng nông, lâm, thuỷ sản giảm bao nhiêu điểm phần trăm từ năm 1990 đến năm 2023? (làm tròn một chữ số thập phân)
3
Thông hiểu Năm 2023, ba khu vực nông, lâm, thuỷ sản; công nghiệp – xây dựng; dịch vụ chiếm lần lượt 11,9 %; 37,6 %; 42,3 % GDP. Thuế sản phẩm trừ trợ cấp chiếm bao nhiêu %? (làm tròn một chữ số thập phân)
4
Vận dụng
Dựa vào bảng: $N a ˘ m 19902000201020202023 NLTS 38, 7 24, 5 15, 4 14, 9 11, 9 CN-XD 22, 7 36, 7 33, 0 33, 7 37, 6 DV 38, 6 38, 7 40, 6 41, 6 42, 3$ Nhận xét nào đúng?
5
Vận dụng Lấy tỉ trọng nông, lâm, thuỷ sản năm 1990 (38,7 %) là 100 %, năm 2023 (11,9 %) bằng bao nhiêu %? (làm tròn một chữ số thập phân)
6
Thông hiểu
Vì sao tỉ trọng nông nghiệp trong GDP giảm nhưng giá trị sản xuất nông nghiệp vẫn tăng?
7
Vận dụng GDP năm 2024 khoảng 476 tỉ USD, nông, lâm, thuỷ sản chiếm khoảng 12 %. Nông, lâm, thuỷ sản tạo ra khoảng bao nhiêu tỉ USD? (làm tròn một chữ số thập phân)
8
Vận dụng Dựa vào bảng cơ cấu GDP ở trên, tỉ trọng nông, lâm, thuỷ sản giảm bao nhiêu điểm phần trăm từ năm 2010 đến năm 2020 (chuyển dịch chậm lại)? (làm tròn một chữ số thập phân)

🏢

Theo thành phần kinh tế

1
Nhận biết
Thành phần kinh tế chiếm tỉ trọng lớn nhất trong GDP nước ta hiện nay là
2
Thông hiểu
Khu vực có vốn đầu tư nước ngoài ở nước ta nổi bật ở
3
Thông hiểu
Kinh tế nhà nước giảm tỉ trọng nhưng vẫn

🗺️

Theo lãnh thổ

1
Nhận biết
Nước ta hình thành bao nhiêu vùng kinh tế – xã hội?
2
Thông hiểu
Biểu hiện của chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo lãnh thổ là
3
Vận dụng
Hạn chế còn tồn tại của chuyển dịch cơ cấu theo lãnh thổ là

🎯

Ý nghĩa, nguyên nhân, hướng tiếp theo

1
Nhận biết
Nền kinh tế Việt Nam tăng trưởng nhanh từ khi thực hiện chính sách
2
Thông hiểu
Ý nghĩa quan trọng nhất của chuyển dịch cơ cấu kinh tế là
3
Vận dụng
Khi tỉ trọng ba khu vực đã khá ổn định, hướng ưu tiên để chuyển dịch cơ cấu tiếp tục hiện đại là

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

1
Thông hiểu
Biểu hiện rõ nhất của chuyển dịch cơ cấu GDP theo ngành từ 1990 đến nay là
2
Vận dụng
Phát biểu nào đúng về cơ cấu GDP năm 2023 (11,9 % · 37,6 % · 42,3 %)?
3
Vận dụng
Nguyên nhân chủ yếu của chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở nước ta là

✅

Phần II · Đúng / sai

1
Thông hiểu
Cho bảng cơ cấu GDP theo ngành của Việt Nam (đơn vị: %): $N a ˘ m 19902000201020202023 NLTS 38, 7 24, 5 15, 4 14, 9 11, 9 CN-XD 22, 7 36, 7 33, 0 33, 7 37, 6 DV 38, 6 38, 7 40, 6 41, 6 42, 3$

a)Tỉ trọng nông, lâm, thuỷ sản giảm liên tục qua các năm.

b)Tỉ trọng công nghiệp – xây dựng tăng liên tục qua các năm.

c)Năm 2023 dịch vụ chiếm tỉ trọng lớn nhất trong ba khu vực.

d)Năm 2000 nông, lâm, thuỷ sản vẫn lớn nhất trong ba khu vực.
2
Vận dụng
Cho bảng cơ cấu GDP năm 2010 và 2023 (đơn vị: %): $NLTS CN-XD DV Thu e ˆ ˊ SP 2010 15, 4 33, 0 40, 6 11, 0 2023 11, 9 37, 6 42, 3 8, 2$

a)Năm 2023, tổng tỉ trọng ba khu vực là 91,8 %.

b)Ba khu vực cộng lại luôn đúng 100 % GDP.

c)Thuế sản phẩm trừ trợ cấp giảm tỉ trọng từ 2010 đến 2023.

d)Công nghiệp – xây dựng tăng thêm 8 điểm phần trăm từ 2010 đến 2023.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

1
Thông hiểu Dựa vào bảng cơ cấu GDP: $N a ˘ m 19902000201020202023 NLTS 38, 7 24, 5 15, 4 14, 9 11, 9 CN-XD 22, 7 36, 7 33, 0 33, 7 37, 6 DV 38, 6 38, 7 40, 6 41, 6 42, 3$ Tỉ trọng nông, lâm, thuỷ sản giảm bao nhiêu điểm phần trăm từ năm 2000 đến năm 2023? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
2
Thông hiểu Với bảng trên, tỉ trọng công nghiệp – xây dựng tăng bao nhiêu điểm phần trăm từ năm 1990 đến năm 2023? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
3
Vận dụng Số liệu minh hoạ: GDP năm 2023 là 340 đơn vị, nông, lâm, thuỷ sản chiếm 11,9 %. Giá trị của nông, lâm, thuỷ sản là bao nhiêu đơn vị? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
4
Vận dụng Số liệu minh hoạ: GDP năm 2010 là 100 đơn vị (nông, lâm, thuỷ sản 15,4 %), năm 2023 là 340 đơn vị (11,9 %). Giá trị nông, lâm, thuỷ sản năm 2023 gấp bao nhiêu lần năm 2010? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
5
Thông hiểu Năm 2020 ba khu vực chiếm 14,9 %; 33,7 %; 41,6 % GDP. Thuế sản phẩm trừ trợ cấp chiếm bao nhiêu %? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
6
Vận dụng GDP năm 2024 khoảng 476 tỉ USD, dân số 101,0 triệu người. GDP bình quân đầu người khoảng bao nhiêu USD? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

•Phần I thường hỏi: xu hướng chuyển dịch theo ngành, thành phần (ngoài nhà nước lớn nhất, FDI nổi bật ở xuất khẩu), lãnh thổ (6 vùng, vùng động lực), nguyên nhân (Đổi mới, hội nhập, FDI, khoa học công nghệ), hướng tiếp theo (nội bộ ngành).
•Phần II hay cho bảng cơ cấu GDP nhiều năm: dễ mất điểm khi đọc "tăng liên tục" mà bỏ qua một mốc giảm, nhầm điểm phần trăm với %, hoặc quên phần thuế sản phẩm làm tổng ba khu vực dưới 100 %.
•Phần III: tính mức chuyển dịch (điểm %), tốc độ (năm gốc = 100 %), giá trị ngành = GDP × tỉ trọng, GDP/người, phần thuế còn lại. Không có Atlat, chỉ cần số liệu trong đề.

Làm đề thi thử trọn bộ

Bài tiếp theo
Vấn đề phát triển ngành nông nghiệp