Quyền và nghĩa vụ của công dân về sở hữu tài sản và nghĩa vụ tôn trọng tài sản của người khác
Phân biệt ba quyền chiếm hữu, sử dụng, định đoạt của chủ sở hữu và của người không phải chủ; nói được chủ sở hữu và mọi công dân phải làm gì, không được làm gì với tài sản của mình và của người khác.
Ứng với SGK Giáo dục Kinh tế và Pháp luật 12 (bộ thống nhất): Bài 9
⚡ Nhớ nhanh
- 1Tài sản gồm vật, tiền, giấy tờ có giá và quyền tài sản hình thành do lao động, sản xuất, kinh doanh hoặc căn cứ khác theo luật. Điều 32 Hiến pháp: mọi người có quyền sở hữu thu nhập hợp pháp, của cải để dành, nhà ở, tư liệu sinh hoạt, tư liệu sản xuất, phần vốn góp.
- 2Ba quyền của chủ sở hữu: chiếm hữu (nắm giữ, quản lí) · sử dụng (khai thác công dụng, hưởng hoa lợi, lợi tức) · định đoạt (bán, tặng, cho, để thừa kế, từ bỏ, tiêu dùng, tiêu huỷ).
- 3Người không phải chủ: chiếm hữu, sử dụng theo thoả thuận hoặc luật; định đoạt chỉ khi được chủ uỷ quyền hoặc luật cho phép.
- 4Nghĩa vụ: chủ sở hữu tuân thủ pháp luật, không xâm phạm lợi ích quốc gia, quyền lợi người khác (môi trường, trật tự an toàn, quy tắc xây dựng), nộp thuế; mọi người tôn trọng tài sản người khác: không cản trở, không tự ý dùng, hỏng, mất thì sửa, bồi thường; thuê, mượn, vay phải dùng đúng, giữ gìn, trả đúng hạn; nhặt của rơi phải trả lại.
- 5Mạch nhớ: giữ – dùng – quyết là ba quyền của chủ; người mượn chỉ giữ, dùng theo thoả thuận, không được quyết.
👀 Nhìn là hiểu
Bấm ▶ để chiếc xe đi qua tay ông Ba (chủ), Na (người mượn), anh Cường (người mua) — bảng ba quyền cho thấy ai nắm quyền nào. Bên dưới có bốn nút tự thử: cho mượn, thu xe, bán, hoặc "Na tự bán". Thẻ "Kéo hành vi vào đúng quyền": xếp việc làm vào Chiếm hữu, Sử dụng, Định đoạt hoặc Vi phạm; có một thẻ không thuộc cột nào.
1/5Ông Ba là chủ chiếc xe: có đủ ba quyền — chiếm hữu, sử dụng, định đoạt.
1 🔑 Quyền sở hữu tài sản: ba quyền
Cần nhớ
- ✦Điều 32 Hiến pháp khẳng định: mọi người có quyền sở hữu về thu nhập hợp pháp, của cải để dành, nhà ở, tư liệu sinh hoạt, tư liệu sản xuất, phần vốn góp trong doanh nghiệp hoặc tổ chức kinh tế khác. Nhà nước ghi nhận, bảo vệ và tạo điều kiện để công dân thực hiện quyền này.
- ✦Quyền sở hữu gồm quyền chiếm hữu, quyền sử dụng, quyền định đoạt tài sản của chủ sở hữu theo quy định của pháp luật.
- ✦Chủ sở hữu có quyền tự bảo vệ, ngăn chặn người xâm phạm bằng biện pháp không trái pháp luật; có quyền đòi lại tài sản từ người chiếm hữu, sử dụng, người được lợi không có căn cứ pháp luật, và yêu cầu bồi thường thiệt hại (Bộ luật Dân sự 2015, Điều 164, 166, 170).
- ✦Người không phải chủ sở hữu vẫn có thể chiếm hữu hoặc sử dụng tài sản — nhưng theo thoả thuận với chủ hoặc theo quy định của luật, và chỉ định đoạt khi được chủ uỷ quyền hoặc luật cho phép.
Ba quyền của chủ sở hữu
| Quyền | Là gì | Người không phải chủ | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Chiếm hữu | Tự mình nắm giữ, quản lí, chi phối trực tiếp tài sản theo ý chí, không trái pháp luật, đạo đức xã hội. Chấm dứt khi chủ từ bỏ hoặc chuyển giao quyền sở hữu (bán, tặng, cho…) | Chỉ chiếm hữu theo thoả thuận với chủ hoặc theo luật (người được uỷ quyền quản lí, người mượn, người thuê…) | Ông H cất giữ, trông coi chiếc xe của mình |
| Sử dụng | Khai thác công dụng, hưởng hoa lợi, lợi tức từ tài sản; có thể chuyển giao quyền này cho người khác theo thoả thuận; không được gây thiệt hại lợi ích quốc gia, công cộng, quyền và lợi ích của người khác | Được sử dụng theo thoả thuận với chủ hoặc theo luật | Bà O trồng cây ăn quả, nuôi gia cầm trên mảnh vườn thuê; chủ nhà thu tiền cho thuê nhà |
| Định đoạt | Chuyển giao quyền sở hữu, từ bỏ, tiêu dùng hoặc tiêu huỷ tài sản: bán, trao đổi, tặng cho, cho vay, để thừa kế… | Chỉ định đoạt theo uỷ quyền của chủ hoặc theo luật | Vợ chồng ông A tặng con trai căn nhà làm quà cưới |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Chỉ chủ sở hữu mới có quyền sử dụng tài sản" — sai: người thuê, người mượn vẫn sử dụng theo thoả thuận. Cái không có là quyền định đoạt (trừ khi được uỷ quyền).
- ✦"Được trao quyền sử dụng thì dùng tuỳ ý" — sai: chỉ dùng trong phạm vi thoả thuận và đúng công dụng, mục đích.
- ✦Đừng nhầm quyền sử dụng (khai thác, hưởng lợi) với quyền định đoạt (quyết số phận tài sản: bán, tặng, huỷ). Cho thuê nhà thu tiền là sử dụng; bán nhà là định đoạt.
2 📜 Nghĩa vụ của người sở hữu tài sản
Cần nhớ
- ✦Công dân phải tuân thủ Hiến pháp và pháp luật về sở hữu tài sản; tôn trọng tài sản và quyền sở hữu của người khác; khai và nộp thuế phát sinh do sở hữu tài sản.
- ✦Không được thực hiện hành vi trái pháp luật, xâm phạm lợi ích quốc gia, quyền và lợi ích hợp pháp của người khác; khi dùng tài sản không được gây thiệt hại hoặc ảnh hưởng lợi ích quốc gia, dân tộc, công cộng.
- ✦Bộ luật Dân sự 2015 nêu ba nghĩa vụ cụ thể: bảo vệ môi trường (Điều 172: gây ô nhiễm thì phải chấm dứt, khắc phục hậu quả và bồi thường) · tôn trọng, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội, không lạm dụng quyền (Điều 173) · tôn trọng quy tắc xây dựng (Điều 174: tuân theo pháp luật xây dựng, bảo đảm an toàn, không xây vượt quá độ cao, khoảng cách luật quy định, không xâm phạm quyền lợi của chủ bất động sản liền kề và xung quanh).
Anh K xây lại nhà của gia đình: luôn bảo đảm an toàn và giữ gìn vệ sinh môi trường — dùng quyền sở hữu mà không làm hại hàng xóm, môi trường.
Chủ nhà xây vượt độ cao quy định làm hàng xóm mất ánh sáng, hoặc xả nước thải ra cống chung gây ô nhiễm: tuy là tài sản của mình nhưng lạm dụng quyền, xâm phạm lợi ích người khác.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Nhà của tôi, tôi muốn làm gì cũng được" — sai: quyền sở hữu có giới hạn bởi pháp luật, trật tự an toàn xã hội và quyền lợi người khác.
- ✦"Chỉ chủ sở hữu mới phải thực hiện nghĩa vụ về tài sản" — sai: mọi công dân đều phải tôn trọng tài sản người khác.
- ✦Ngăn cản người khác thực hiện quyền sở hữu hợp pháp của họ (kể cả người thân) là xâm phạm quyền: vợ chồng anh trai chị B dẫn người ngăn cản, đe doạ khi chị B xây nhà trên mảnh đất bố mẹ tặng — đã vi phạm.
3 🤝 Nghĩa vụ tôn trọng tài sản của người khác
Cần nhớ
- ✦Không được gây khó khăn, cản trở, ngăn cấm người khác thực hiện quyền sở hữu; không xâm phạm tài sản của cá nhân, tổ chức, Nhà nước (trừ một số trường hợp khẩn cấp luật quy định); không tự ý thực hiện hành vi với tài sản khi chủ chưa chấp thuận.
- ✦Khi được chủ chuyển giao theo thoả thuận hợp pháp: chỉ dùng trong phạm vi thoả thuận; có vấn đề phát sinh ngoài thoả thuận thì thông báo chủ để thống nhất cách điều chỉnh, khắc phục.
- ✦Hư hỏng, mất mát tài sản của người khác: sửa chữa, bồi thường theo thoả thuận hoặc quy định pháp luật. Nhặt được của rơi phải trả lại người đánh mất hoặc thông báo cơ quan có trách nhiệm xử lí.
- ✦Mọi hành vi tự ý chiếm đoạt, bán, tặng, cho, tiêu huỷ tài sản người khác đều là vi phạm pháp luật, có thể phải chịu trách nhiệm pháp lí tương ứng và phải bồi thường.
Thuê · mượn · vay: ba tình huống dễ nhầm (Bộ luật Dân sự 2015)
| Quan hệ | Nghĩa vụ chính của bên nhận | Ví dụ trong sách |
|---|---|---|
| Thuê tài sản (Điều 479, 480) | Bảo quản, bảo dưỡng, sửa chữa nhỏ; làm mất, hư hỏng thì bồi thường; dùng đúng công dụng, mục đích đã thoả thuận | Vợ chồng anh B thuê nhà của ông Q nhưng tự ý thay đổi cấu trúc ngôi nhà, không xin phép: vi phạm |
| Mượn tài sản (Điều 496) | Giữ gìn, không tự ý đổi tình trạng; không cho người khác mượn lại nếu chủ chưa đồng ý; trả đúng hạn; hỏng, mất thì bồi thường | Anh Đ tặng bạn gái chiếc điện thoại mượn của chị S: vi phạm; anh U xin phép, được đồng ý mới lái thử xe: đúng |
| Vay tài sản (Điều 466) | Vay tiền thì trả đủ khi đến hạn; vay vật thì trả vật cùng loại, đúng số lượng, chất lượng | Anh B vay tiền chị H mà không trả theo thoả thuận: vi phạm |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Mượn không có nghĩa là được cho mượn lại, cầm cố, bán hay tặng: các việc đó thuộc quyền định đoạt của chủ. Anh Đ đem điện thoại mượn đi tặng là tự ý định đoạt tài sản của người khác.
- ✦Vô ý làm hỏng đồ cũng phải bồi thường: chị Q thuê nhà vô ý làm hỏng đồ đạc rồi mua đồ mới cùng chủng loại đền bù — đó là thực hiện đúng nghĩa vụ.
- ✦Nhặt được của rơi mà giữ lấy hoặc đem bán (như anh C với chiếc đồng hồ khách bỏ quên) là chiếm đoạt; việc cần làm là trả lại hoặc báo người có trách nhiệm.
- ✦Người khác nợ mình thì mình có thể đòi nợ theo cách hợp pháp, nhưng không được đập phá, đuổi người nhà của họ, tuyên bố lấy nhà họ để bù nợ: nhà đó không phải tài sản của người vay.
Dạng bài
Xét một hành vi về tài sản
- 1 Xác định tài sản của ai và ai là chủ sở hữu; người đang làm việc đó là chủ hay chỉ giữ theo thoả thuận (thuê, mượn, được uỷ quyền)?
- 2 Gọi tên hành vi: giữ, quản lí (chiếm hữu)? khai thác, hưởng lợi (sử dụng)? hay bán, tặng, cho, huỷ, để lại thừa kế (định đoạt)?
- 3 Đối chiếu: chủ làm thì đúng nếu không trái luật, không hại người khác; người không phải chủ thì chỉ đúng khi trong phạm vi thoả thuận, riêng định đoạt cần uỷ quyền.
- 4 Nếu vượt phạm vi ⇒ vi phạm; nêu hậu quả: phải trả lại, sửa chữa, bồi thường, có thể chịu trách nhiệm pháp lí tương ứng.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy anh Đ "đã có điện thoại trong tay" rồi cho rằng anh có đủ quyền như chủ: giữ và dùng theo thoả thuận mới là của người mượn.
Anh Đ mượn điện thoại của chị S. Sau đó anh tặng chiếc điện thoại ấy cho bạn gái. Anh Đ có vi phạm không? Vì sao?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Ba quyền của chủ sở hữu
- 1Nhận biết
Quyền sở hữu tài sản của công dân bao gồm
- 2Nhận biết
Quyền định đoạt tài sản là quyền
- 3Thông hiểu
Bà O trồng cây ăn quả và chăn nuôi gia súc, gia cầm trên mảnh vườn mà gia đình bà đã thuê của gia đình ông H. Bà O thực hiện quyền nào đối với mảnh vườn?
- 4Thông hiểu
Vợ chồng ông A tặng con trai và con dâu một căn nhà làm quà cưới. Vợ chồng ông A đã thực hiện quyền
- 5Thông hiểu
Theo em, các nhận định sau về quyền sở hữu tài sản đúng hay sai?
a)Người không phải chủ sở hữu cũng có thể có quyền sử dụng tài sản của người khác.
b)Người được chủ sở hữu trao quyền sử dụng có thể tuỳ ý sử dụng tài sản theo ý muốn của mình.
c)Người không phải chủ chỉ định đoạt tài sản khi được chủ uỷ quyền hoặc theo quy định của pháp luật.
d)Trong mọi trường hợp, chỉ có chủ sở hữu tài sản mới phải thực hiện các nghĩa vụ của công dân về sở hữu tài sản.
Nghĩa vụ của người sở hữu
- 1Nhận biết Khi thực hiện quyền sở hữu, chủ sở hữu phải tuân theo pháp luật về bảo vệ ; gây ô nhiễm thì phải chấm dứt, khắc phục hậu quả và bồi thường.
- 2Thông hiểu
Chị B được bố mẹ tặng một mảnh đất, đã có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và giấy phép xây dựng. Vợ chồng anh trai chị dẫn một số người đến ngăn cản, đe doạ, cấm chị xây nhà. Hành vi của vợ chồng anh trai chị B
- 3Thông hiểu
Anh L xây nhà nhưng xây vượt quá độ cao mà pháp luật về xây dựng quy định, che mất ánh sáng nhà bên cạnh. Anh L đã vi phạm
- 4Vận dụng
Ông S dùng ngôi nhà của mình mở xưởng gia công, tiếng ồn lớn và nước thải chưa xử lí chảy ra đường làm hàng xóm bức xúc. Nhận định nào đúng?
Tôn trọng tài sản của người khác
- 1Nhận biết
Khi nhặt được của rơi, công dân phải
- 2Thông hiểu
Ông Q cho vợ chồng anh B thuê nhà, trong hợp đồng ghi bên thuê không được tự ý thay đổi cấu trúc nhà. Vợ chồng anh B vẫn tự ý cải tạo, thay đổi cấu trúc ngôi nhà mà không xin phép. Nhận định nào đúng?
- 3Thông hiểu
Chị Q thuê nhà bà V để ở. Trong lúc sử dụng, chị vô ý làm hỏng một số đồ đạc nên đã mua đồ mới cùng chủng loại để đền bù. Việc làm của chị Q
- 4Thông hiểu
Anh Đ tặng bạn gái chiếc điện thoại mà anh đã mượn của chị S. Hành vi của anh Đ
- 5Thông hiểu
Anh B vay tiền của chị H nhưng đến hạn không trả nợ theo thoả thuận. Anh B đã vi phạm
- 6Thông hiểu
Sắp xếp các việc em nên làm khi mượn xe của bạn, theo trình tự hợp lí:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 7Vận dụng
Anh C, nhân viên nhà hàng, phát hiện trên bàn khách có chiếc đồng hồ bỏ quên. Anh không báo quản lí mà đem bán lấy tiền. Nhận định nào đúng?
Xử lí tình huống
- 1Vận dụng
Chị G vay tiền của vợ chồng ông P, kinh doanh thua lỗ rồi bỏ trốn. Vợ chồng ông P đến nhà bố mẹ chị G đập phá đồ đạc, đuổi bố mẹ chị ra ngoài và tuyên bố sẽ lấy ngôi nhà để bù nợ. Nhận xét nào đúng?
- 2Vận dụng
Bạn mượn xe máy điện của em rồi đem cầm đồ lấy tiền tiêu. Cách xử lí nào phù hợp pháp luật nhất?
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Giáo dục Kinh tế và Pháp luật (50 phút) có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý), không có câu trả lời ngắn. Gần như câu nào cũng cho một tình huống hoặc đoạn thông tin rồi hỏi. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Nhận biết
Quyền sử dụng tài sản là quyền
- 2Thông hiểu
Bà D bán ngôi nhà của mình cho anh M. Bà D đã thực hiện quyền
- 3Thông hiểu
Anh U muốn lái thử chiếc xe ô tô đời mới của chị K nên xin phép và được chị đồng ý; khi lái thử, anh giữ gìn cẩn thận. Anh U đã
- 4Vận dụng
Đi dã ngoại ở vùng quê, một số bạn cùng nhóm rủ em đi bẻ trộm ngô của người nông dân để nướng ăn. Cách ứng xử phù hợp nhất của em là
Phần II · Đúng / sai (có tình huống)
- 1Thông hiểu
Tình huống: Ông H có một chiếc xe máy điện. Ông cho Na, con của bạn, mượn đi học một tuần và dặn chỉ để đi học. Hôm sau, Na cho bạn là Đ mượn lại chiếc xe mà không báo ông H; Đ làm xước thân xe. Cuối tuần Na trả xe đúng hạn nhưng không nói gì về vết xước.
a)Trong thời gian mượn, Na có quyền chiếm hữu và sử dụng chiếc xe theo thoả thuận với ông H.
b)Vì đang giữ xe nên Na có quyền cho bạn mượn lại mà không cần hỏi ông H.
c)Dù đang cho Na mượn, ông H vẫn là chủ sở hữu chiếc xe và vẫn có quyền định đoạt nó.
d)Vết xước do bạn Đ gây ra nên Na không phải chịu trách nhiệm gì với ông H.
- 2Vận dụng
Tình huống: Bà D bán ngôi nhà của mình cho anh M. Anh M cải tạo thành quán cà phê, xây thêm tầng vượt quá độ cao mà quy định về xây dựng cho phép, làm nhà hàng xóm mất ánh sáng. Quán còn xả nước thải chưa xử lí ra cống chung của khu phố gây ô nhiễm. Anh M nói: "Nhà của tôi, tôi muốn làm gì cũng được."
a)Việc bà D bán nhà cho anh M là bà D thực hiện quyền định đoạt tài sản của mình.
b)Vì đã là chủ ngôi nhà nên anh M được xây, được xả thải theo ý mình, không bị pháp luật giới hạn.
c)Xây thêm tầng vượt độ cao quy định, làm hàng xóm mất ánh sáng là vi phạm nghĩa vụ tôn trọng quy tắc xây dựng.
d)Nếu quán gây ô nhiễm thì anh M chỉ cần chấm dứt hành vi, không phải khắc phục hậu quả hay bồi thường.
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I hay hỏi: hành vi đó là quyền chiếm hữu, sử dụng hay định đoạt (bán, tặng, cho, để thừa kế = định đoạt); người mượn, người thuê có quyền gì; nhặt được của rơi phải làm gì.
- •Phần II hay cho một tình huống thuê, mượn, vay hay xây nhà, 4 ý trộn: ai là chủ · người đó làm đúng hay vượt quyền · nghĩa vụ nào bị vi phạm · phải bồi thường hay khắc phục gì. Ý sai thường cho người mượn, người thuê quyền định đoạt, hoặc cho chủ sở hữu quyền "tuyệt đối".
- •Bài này nối với bài 8 (nộp thuế phát sinh từ tài sản, kinh doanh), bài 10 (tài sản chung, riêng của vợ chồng; thừa kế) và bài 13 (nghĩa vụ bảo vệ môi trường khi dùng tài sản).
Quyền và nghĩa vụ của công dân trong hôn nhân và gia đình