Quyền và nghĩa vụ của công dân trong bảo vệ di sản văn hoá, môi trường và tài nguyên thiên nhiên
Nói được công dân có quyền và nghĩa vụ gì với di sản văn hoá, môi trường, tài nguyên thiên nhiên, và nhận ra hành vi nào là thực hiện quyền, nghĩa vụ hay vi phạm.
Ứng với SGK Giáo dục Kinh tế và Pháp luật 12 (bộ thống nhất): Bài 13
⚡ Nhớ nhanh
- 1Di sản văn hoá (Điều 41 Hiến pháp, Luật Di sản văn hoá 2024): quyền hưởng thụ, tiếp cận, tham quan, nghiên cứu, sưu tầm, tuyên truyền, tố cáo · nghĩa vụ tôn trọng, bảo vệ, giữ gìn, thông báo và giao nộp di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia tìm được.
- 2Môi trường (Điều 43 Hiến pháp, Luật Bảo vệ môi trường 2020): quyền sống trong môi trường trong lành, được tham gia, tìm hiểu thông tin, khiếu nại, tố cáo · nghĩa vụ bảo vệ môi trường, không làm ô nhiễm; gây sự cố thì chi trả, bồi thường, khắc phục.
- 3Tài nguyên thiên nhiên: có quyền khai thác, sử dụng (đất, nước, khoáng sản, rừng) nhưng theo quy định pháp luật, đi đôi với giữ gìn, tái tạo, trong định mức cho phép.
- 4Hành vi bị nghiêm cấm (Điều 6 Luật Bảo vệ môi trường): đổ thải trái quy trình · xả nước thải, khí thải chưa xử lí đạt chuẩn · đầu tư, xả thải khi chưa đủ điều kiện · che giấu hành vi gây ô nhiễm.
- 5Mạch nhớ: di sản · môi trường · tài nguyên đều theo một khuôn: quyền hưởng và tham gia ⇄ nghĩa vụ giữ gìn, báo cáo ⇄ vi phạm thì khắc phục, chịu trách nhiệm.
👀 Nhìn là hiểu
Bấm ▶ xem một làng có đình cổ, dòng sông và rừng: mỗi hành vi xấu làm một phần của cảnh xám đi, hành vi tốt làm xanh lại. Thẻ "Kéo hành vi vào Quyền / Nghĩa vụ / Vi phạm": xếp đúng thì cảnh làng đổi theo; xếp xong hết có nút "Khắc phục hậu quả" khiến cảnh xanh trở lại. Có một thẻ không thuộc cột nào.
1/5Một làng có đình cổ, dòng sông và khu rừng. Cả ba là của chung, đang còn xanh tươi.
1 🏯 Bảo vệ di sản văn hoá
Cần nhớ
- ✦Điều 41 Hiến pháp: mọi người có quyền hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hoá, tham gia vào đời sống văn hoá, sử dụng các cơ sở văn hoá.
- ✦Quyền (Luật Di sản văn hoá 2024, Điều 5): sở hữu hợp pháp di sản (được thừa nhận, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ) · tham quan, nghiên cứu, sưu tầm, tư liệu hoá · khai thác, sử dụng, phát huy giá trị di sản · phát biểu ý kiến, viết bài, đăng bài tuyên truyền để bảo vệ di sản · khiếu nại, tố cáo hành vi vi phạm.
- ✦Nghĩa vụ: chấp hành pháp luật về di sản văn hoá · tôn trọng, bảo vệ, giữ gìn, phát huy giá trị di sản · thông báo địa điểm phát hiện, giao nộp di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia do mình tìm được cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền · ngăn chặn, đề nghị xử lí hành vi bị nghiêm cấm.
- ✦Người quản lí di sản (cơ quan, tổ chức, cá nhân được giao trông coi) có trách nhiệm: tạo điều kiện thuận lợi cho việc tham quan, tiếp cận, nghiên cứu · bảo vệ, giữ gìn · phòng ngừa, ngăn chặn kịp thời hành vi xâm hại · thông báo kịp thời cho chủ sở hữu hoặc cơ quan nhà nước khi di sản có biểu hiện sai lệch giá trị, có nguy cơ bị huỷ hoại hoặc bị mất.
Di sản văn hoá — quyền, nghĩa vụ, vi phạm
| Quyền | Nghĩa vụ | Hành vi vi phạm |
|---|---|---|
| Sở hữu, sưu tầm hợp pháp: nhà sưu tầm N tặng cổ vật cho bảo tàng, trưng bày miễn phí để phục vụ du khách | Thông báo, giao nộp cổ vật tìm được: anh T đào giếng thấy cổ vật phải báo cơ quan chức năng | Đào được cổ vật mà giấu, cất riêng trong nhà, không thông báo và không giao nộp |
| Tham quan, nghiên cứu: khách trong nước và quốc tế tới di tích A | Tạo thuận lợi (người quản lí): bà H quản lí khu di tích đón khách nhiệt tình | Ông S trông coi đền, thấy bị trộm cổ vật nhưng không báo cáo vì sợ bị trách phạt |
| Tuyên truyền, đăng bài, chia sẻ để bảo vệ di sản | Ngăn chặn, đề nghị xử lí hành vi xâm hại di sản | Mua bán, phá hoại cổ vật; làm sai lệch giá trị di tích |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Chỉ mua bán, phá hoại cổ vật mới trái luật, tự giữ gìn cổ vật tìm được là bảo vệ di sản" — sai. Cổ vật, bảo vật quốc gia tìm được phải thông báo, giao nộp cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
- ✦Người trông coi di sản mà thấy mất mát rồi im lặng cũng vi phạm (nghĩa vụ bảo vệ, thông báo kịp thời), dù không trực tiếp lấy cắp.
- ✦Công dân được tham quan, nghiên cứu, đăng bài giới thiệu di sản: đó là quyền, không cần "xin phép" để chia sẻ kiến thức nhằm bảo vệ di sản.
2 🌳 Bảo vệ môi trường và tài nguyên thiên nhiên
Cần nhớ
- ✦Điều 43 Hiến pháp: mọi người có quyền được sống trong môi trường trong lành và có nghĩa vụ bảo vệ môi trường. Môi trường sạch đẹp, hệ sinh thái cân bằng, phù hợp quy chuẩn kĩ thuật; không ô nhiễm, suy thoái, sự cố ảnh hưởng sức khoẻ, tính mạng.
- ✦Luật Bảo vệ môi trường 2020, Điều 4: bảo vệ môi trường là quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của mọi cơ quan, tổ chức, cộng đồng dân cư, hộ gia đình và cá nhân; là điều kiện, nền tảng cho phát triển kinh tế – xã hội bền vững.
- ✦Tài nguyên thiên nhiên: mọi người có quyền khai thác, sử dụng (đất đai, nước, khoáng sản, rừng…) để sản xuất, kinh doanh, nhưng phải theo quy định pháp luật, đi đôi với giữ gìn, tái tạo, trong định mức cho phép, để tránh cạn kiệt, huỷ diệt tài nguyên.
- ✦Quyền: sống trong môi trường trong lành · khai thác, sử dụng tài nguyên theo pháp luật · tham gia hoạt động bảo vệ phù hợp độ tuổi, năng lực · tìm hiểu, tiếp cận thông tin · khiếu nại, tố cáo hành vi vi phạm với cơ quan có thẩm quyền.
- ✦Nghĩa vụ: tuân theo pháp luật về bảo vệ môi trường, tài nguyên · tôn trọng quyền của người khác · chi trả, bồi thường thiệt hại, khắc phục, xử lí và chịu trách nhiệm pháp lí khác nếu gây sự cố môi trường, huỷ hoại tài nguyên.
- ✦Tuyên bố Rio de Janeiro năm 1992, Nguyên tắc 1: con người là trung tâm các mối quan tâm về phát triển lâu dài, có quyền hưởng một cuộc sống hữu ích, lành mạnh, hài hoà với thiên nhiên.
Luật Bảo vệ môi trường 2020 — điều cần nhớ
| Điều | Nội dung chính | Tình huống ví dụ |
|---|---|---|
| Điều 6 — hành vi bị nghiêm cấm | Đổ, chôn, lấp, thải, đốt chất thải rắn, chất thải nguy hại không đúng quy trình · xả nước thải, khí thải chưa xử lí đạt quy chuẩn · thực hiện dự án, xả thải khi chưa đủ điều kiện · che giấu, cản trở, làm sai lệch thông tin về gây ô nhiễm | Lái xe đổ chất thải công nghiệp lẫn chất nguy hại xuống bờ sông; chôn hoá chất hết hạn xuống đất hoang |
| Điều 60 — hộ gia đình, cá nhân | Giảm thiểu, phân loại chất thải rắn tại nguồn, thu gom và chuyển rác đã phân loại đến đúng nơi quy định · xả nước thải đúng nơi · không để vật nuôi gây mất vệ sinh · không phát tán khí thải, gây tiếng ồn, độ rung ảnh hưởng xóm giềng · tham gia hoạt động bảo vệ môi trường tại cộng đồng · chuồng trại chăn nuôi hộ gia đình phải bảo đảm vệ sinh | Hộ gia đình phân loại rác; xưởng gia công gây ồn, bụi không chống ồn, chống ô nhiễm là sai |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Tài nguyên thuộc về mọi người nên tôi khai thác thoải mái" — sai: khai thác phải theo quy định, có giấy phép, trong định mức. Khai thác cát khi chưa được cơ quan chức năng cấp phép là vi phạm.
- ✦Người dân làm đơn đề nghị xử lí xưởng gây ô nhiễm là thực hiện quyền khiếu nại, tố cáo — không phải "gây khó cho người làm ăn".
- ✦Phân biệt ai làm gì: gây ô nhiễm là vi phạm; tố cáo, phân loại rác, tham gia dọn vệ sinh là thực hiện quyền, nghĩa vụ. Gây sự cố thì phải chi trả, bồi thường, khắc phục, không chỉ "xin lỗi".
3 ⚖️ Xét một hành vi: quyền, nghĩa vụ hay vi phạm?
Dạng bài
Phân tích hành vi về di sản, môi trường, tài nguyên
- 1 Xác định đối tượng: di sản văn hoá, môi trường (đất, nước, không khí, tiếng ồn) hay tài nguyên thiên nhiên (cát, khoáng sản, rừng)?
- 2 Xác định chủ thể và hành vi: ai làm gì (khai thác, đổ thải, giấu cổ vật, báo cáo, tố cáo, phân loại rác…)?
- 3 Đối chiếu quy định: hành vi đó có theo đúng pháp luật không (có giấy phép, đúng quy trình, đã thông báo, giao nộp)?
- 4 Kết luận: thực hiện quyền, thực hiện nghĩa vụ hay vi phạm, và hậu quả (thiệt hại di sản, ô nhiễm; phải khắc phục, bồi thường, chịu trách nhiệm).
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy ông K "làm ăn chân chính" rồi cho rằng làm đơn là cản trở kinh doanh; hoặc nhầm đơn của dân thành hành vi vi phạm.
Ông K mới mở xưởng gia công đồ nhựa và gỗ ở mảnh đất sát nhà chị B. Xưởng gây tiếng ồn rất lớn, nhiều bụi nhưng ông không dùng bất kì biện pháp chống ồn, chống ô nhiễm nào. Chị B và những người dân xung quanh làm đơn đề nghị chính quyền can thiệp. Ai đúng, ai sai?
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Đề thường cho cả người vi phạm lẫn người thực hiện đúng trong cùng một tình huống; hãy xét từng nhân vật.
- ✦Hậu quả sách nêu: chi trả, bồi thường thiệt hại, khắc phục, xử lí và chịu trách nhiệm pháp lí khác. Đừng thêm mức phạt cụ thể nếu đề không cho.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Di sản văn hoá
- 1Nhận biết
Theo Điều 41 Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025), mọi người có quyền
- 2Thông hiểu
Nhà sưu tầm N đã sưu tầm hàng ngàn cổ vật, phần lớn trao tặng cho bảo tàng, trường đại học để trưng bày; phần còn lại ông trưng bày miễn phí cho du khách tham quan. Ông N đã
- 3Thông hiểu
Ông S được chính quyền xã giao trông coi đền P, một di tích văn hoá quốc gia. Khi dọn vệ sinh, ông phát hiện đền bị mất trộm nhiều cổ vật nhưng sợ bị trách phạt nên không báo cho cơ quan chức năng. Ông S
- 4Thông hiểu
Khi đào giếng, anh T tìm thấy một số cổ vật nhưng không thông báo cho cơ quan chức năng, mà làm sạch, cất giấu trong nhà để sau này truyền cho con cháu. Anh T cho rằng chỉ mua bán, phá hoại cổ vật mới là trái luật. Nhận định nào đúng?
- 5Thông hiểu
Di tích lịch sử A thường xuyên đón khách tham quan. Bà H, người quản lí khu di tích, luôn nhiệt tình tiếp đón khách trong và ngoài nước, tạo điều kiện để mọi người có trải nghiệm và thu thập thông tin bổ ích. Bà H đã
- 6Nhận biết Công dân có nghĩa vụ địa điểm phát hiện, giao nộp di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia do mình tìm được cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
Môi trường
- 1Nhận biết
Điều 43 Hiến pháp: mọi người có quyền được sống trong môi trường trong lành và có nghĩa vụ
- 2Thông hiểu
Ông X mới mở xưởng gia công đồ gỗ sát nhà chị D, xưởng gây tiếng ồn rất lớn, nhiều bụi nhưng không có biện pháp chống ồn. Chị D và những người dân xung quanh làm đơn đề nghị chính quyền can thiệp. Việc làm của chị D và người dân là
- 3Thông hiểu
Cơ sở chế biến thực phẩm của gia đình anh P xả thẳng nước thải ra môi trường, gây mùi hôi thối, ảnh hưởng đến người dân xung quanh. Dân phản ánh nhưng gia đình anh P vẫn không thay đổi. Hành vi của gia đình anh P
- 4Thông hiểu
Bấm các việc hộ gia đình làm với rác thải sinh hoạt theo thứ tự hợp lí:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 5Thông hiểu
Một quán karaoke ngay trong khu dân cư mở nhạc rất lớn đến khuya mỗi đêm, người dân xung quanh không ngủ được và đã nhiều lần phản ánh nhưng chủ quán vẫn không thay đổi. Hành vi của chủ quán
- 6Nhận biết
Theo Tuyên bố của Hội nghị Liên hợp quốc về Môi trường và phát triển họp tại Rio de Janeiro năm 1992, con người có quyền
Tài nguyên thiên nhiên
- 1Thông hiểu
Ông R tự ý dùng máy móc khai thác cát ở khu vực lòng hồ thuỷ điện dù chưa được cơ quan chức năng cấp giấy phép, rồi bán cho nhiều nơi. Ông R
- 2Vận dụng
Gia đình chị G mở cửa hàng hoá chất công nghiệp. Phát hiện một lượng lớn hoá chất hết hạn, vợ chồng chị mang chôn xuống mảnh đất hoang gần nhà để tiêu huỷ. Hành vi này
- 3Vận dụng
Những nhận định sau về quyền và nghĩa vụ của công dân trong bảo vệ môi trường, tài nguyên là đúng hay sai?
a)Công dân có quyền được tiếp cận thông tin về bảo vệ môi trường và khiếu nại, tố cáo hành vi vi phạm với cơ quan có thẩm quyền.
b)Nước và cát trên sông là của chung nên ai cũng có thể khai thác tuỳ ý, không cần theo quy định.
c)Nếu gây sự cố môi trường, huỷ hoại tài nguyên thì phải chi trả, bồi thường thiệt hại, khắc phục, xử lí và chịu trách nhiệm pháp lí khác.
d)Hộ gia đình không có trách nhiệm phân loại rác tại nguồn vì đó là việc của đơn vị thu gom.
- 4Thông hiểu
Trong một vụ việc, các lái xe đã đổ trái quy định chất thải rắn công nghiệp thông thường có lẫn chất thải nguy hại: 652.295 kg xuống bờ sông và 13.435 kg ra vệ đường. Tổng khối lượng chất thải bị đổ ra môi trường là
Vận dụng
- 1Vận dụng
Anh P phát hiện nhân viên của Doanh nghiệp tư nhân S lợi dụng việc nhập khẩu phế liệu để nhập khẩu những phế liệu, rác thải không có giấy phép, tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây ô nhiễm. Anh P nên
- 2Vận dụng
Doanh nghiệp D triển khai dự án khi chưa đủ điều kiện theo quy định về bảo vệ môi trường, xả thải ra sông, rồi che giấu, làm sai lệch số liệu quan trắc. Doanh nghiệp D vi phạm
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Giáo dục Kinh tế và Pháp luật (50 phút) có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý), không có câu trả lời ngắn. Gần như câu nào cũng cho một tình huống hoặc đoạn thông tin rồi hỏi. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Nhận biết
Nghĩa vụ nào sau đây của công dân trong bảo vệ di sản văn hoá?
- 2Thông hiểu
Gia đình ông M nuôi lợn quy mô hộ gia đình, chuồng trại sát nhà hàng xóm, nước thải chảy ra ngõ, mùi hôi khó chịu. Hàng xóm phản ánh nhưng ông không sửa. Ông M
- 3Thông hiểu
Em K tham gia buổi tuyên truyền phân loại rác ở khu dân cư và cùng các bạn đưa rác tái chế đến đúng nơi quy định. Em K đã
- 4Vận dụng
Một người nói: "Công dân có quyền khai thác tài nguyên thiên nhiên nên tôi có thể khai thác khoáng sản thoải mái ở bất cứ nơi nào." Nhận định nào đúng?
Phần II · Đúng / sai (có tình huống, thông tin)
- 1Thông hiểu
Tình huống: Làng C có đình cổ P đã được xếp hạng di tích. Ông M, người được giao trông coi đình, phát hiện chiếc chuông đồng cổ bị mất nhưng sợ bị phê bình nên không báo với ai. Bà N đào móng nhà thì thấy một chiếc bình gốm cổ, bà báo ngay cho chính quyền xã và bàn giao cho cơ quan có thẩm quyền. Em K đến tham quan đình, viết bài giới thiệu giá trị của di tích rồi đăng lên trang mạng của lớp.
a)Ông M không báo việc mất chuông đồng là vi phạm nghĩa vụ bảo vệ di sản và thông báo kịp thời của người quản lí.
b)Bà N báo ngay cho chính quyền và bàn giao chiếc bình gốm cổ là thực hiện đúng nghĩa vụ của công dân.
c)Bà N có thể giữ chiếc bình làm của riêng vì tìm thấy trên đất nhà mình.
d)Em K đăng bài giới thiệu di tích là xâm phạm di sản vì chưa được cơ quan quản lí cho phép.
- 2Vận dụng
Thông tin: Công ty Y thuê xe chở chất thải rắn công nghiệp thông thường có lẫn chất thải nguy hại rồi đổ xuống bờ sông, thay vì xử lí theo quy trình. Ở một khu dân cư khác, xưởng gia công của ông Z gây tiếng ồn và bụi lớn mà không có biện pháp chống ồn, chống ô nhiễm; chị B cùng những người dân xung quanh làm đơn đề nghị cơ quan chức năng giải quyết. Trong khi đó, ông R tự ý khai thác cát ở khu vực lòng hồ thuỷ điện khi chưa có giấy phép để bán cho nhiều nơi.
a)Công ty Y vi phạm hành vi bị nghiêm cấm: đổ chất thải nguy hại không đúng quy trình.
b)Đơn của chị B và người dân xâm phạm quyền kinh doanh của ông Z nên chị B phải chịu trách nhiệm.
c)Ông R khai thác cát khi chưa có giấy phép là vi phạm quy định về khai thác, sử dụng tài nguyên; nếu gây thiệt hại thì phải bồi thường, khắc phục.
d)Cát ở lòng hồ là tài nguyên chung nên ông R có quyền khai thác mà không cần giấy phép.
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I hay hỏi: quyền và nghĩa vụ trong bảo vệ di sản (hưởng thụ · tham quan · thông báo, giao nộp cổ vật), môi trường (sống trong môi trường trong lành · bảo vệ · khiếu nại, tố cáo), tài nguyên (khai thác theo quy định), và gọi tên hành vi vi phạm của nhân vật.
- •Phần II hay cho một tình huống có nhiều nhân vật làm việc tốt lẫn việc xấu (ông trông coi đình, người đào được cổ vật, em học sinh đăng bài; xưởng gây ồn, người dân làm đơn, người khai thác cát), 4 ý trộn: ai vi phạm · ai thực hiện quyền · hậu quả phải khắc phục. Ý sai thường nói "tự giữ cổ vật là bảo vệ", "tài nguyên của chung khai thác tuỳ ý".
- •Bài này nối với bài 11 – 12 (cùng khuôn quyền · nghĩa vụ · vi phạm) và bài 8 – 9 (quyền kinh doanh, sở hữu tài sản có giới hạn khi xâm hại môi trường, di sản).
Một số vấn đề chung về pháp luật quốc tế