Quyền và nghĩa vụ của công dân trong bảo vệ, chăm sóc sức khoẻ và bảo đảm an sinh xã hội
Nói được công dân có quyền và nghĩa vụ gì khi khám, chữa bệnh và khi tham gia, thụ hưởng an sinh xã hội, và chỉ ra ai vi phạm trong một tình huống.
Ứng với SGK Giáo dục Kinh tế và Pháp luật 12 (bộ thống nhất): Bài 12
⚡ Nhớ nhanh
- 1Sức khoẻ (Điều 38 Hiến pháp): mọi người có quyền được bảo vệ, chăm sóc sức khoẻ, bình đẳng khi dùng dịch vụ y tế, và có nghĩa vụ thực hiện quy định về phòng bệnh, khám bệnh, chữa bệnh.
- 2Người bệnh có quyền: được thông tin, giải thích · khám bằng phương pháp an toàn · tôn trọng danh dự, giữ bí mật hồ sơ bệnh án · lựa chọn phương pháp sau khi được tư vấn · tố cáo vi phạm. Nghĩa vụ: tôn trọng người hành nghề · khai trung thực · chấp hành chỉ định, nội quy · chi trả chi phí.
- 3An sinh xã hội (Điều 34): công dân có quyền được bảo đảm an sinh xã hội, bình đẳng; tham gia và hưởng BHXH, BHYT, bảo hiểm thất nghiệp, trợ cấp xã hội; hỗ trợ đột xuất (thiên tai…) bằng tiền, hiện vật từ ngân sách.
- 4Nghĩa vụ an sinh: đóng, kê khai trung thực, dùng thẻ đúng mục đích (không cho mượn), không lợi dụng chính sách để trục lợi hay xâm phạm người khác. Người sử dụng lao động phải thực hiện BHXH, BHYT cho người lao động.
- 5Mạch nhớ: Khám chữa bệnh (quyền ⇄ nghĩa vụ) → an sinh xã hội (quyền ⇄ nghĩa vụ) → vi phạm thì chịu trách nhiệm pháp lí tương ứng.
👀 Nhìn là hiểu
Bấm ▶ đi theo chị T vào bệnh viện: mỗi trạm sáng một quyền (xanh) hoặc một nghĩa vụ (xanh dương) trên vòng tròn. Sau đó là cảnh lũ quét, ngân sách hỗ trợ từng hộ theo mức thiệt hại và một hộ khai khống. Thẻ "Kéo hành vi vào bảng": ô nào cũng gồm Quyền, Nghĩa vụ, Vi phạm, hai hàng Sức khoẻ và An sinh xã hội; có một thẻ không thuộc ô nào.
1/4Chị T đưa con đến bệnh viện. Trên vòng tròn, mỗi trạm là một quyền (xanh lá) hoặc một nghĩa vụ (xanh dương).
1 🏥 Quyền và nghĩa vụ trong bảo vệ, chăm sóc sức khoẻ
Cần nhớ
- ✦Điều 38 Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025): mọi người có quyền được bảo vệ, chăm sóc sức khoẻ, bình đẳng trong việc sử dụng các dịch vụ y tế và có nghĩa vụ thực hiện quy định về phòng bệnh, khám bệnh, chữa bệnh.
- ✦Nhà nước thực hiện chính sách bảo đảm quyền bình đẳng trong khám, chữa bệnh: người nghèo, đồng bào nơi có điều kiện khó khăn và các nhóm yếu thế có cơ hội tiếp cận, sử dụng dịch vụ y tế.
- ✦Quyền người bệnh (Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023, Điều 9 – 11): được thông tin, giải thích về tình trạng sức khoẻ, phương pháp, dịch vụ, giá dịch vụ · được khám, chữa bằng phương pháp an toàn, phù hợp · được tôn trọng danh dự, giữ bí mật hồ sơ bệnh án và thông tin đời tư · được lựa chọn phương pháp sau khi được cung cấp thông tin, tư vấn đầy đủ.
- ✦Nghĩa vụ: tuân thủ quy định phòng bệnh, nhất là hạn chế lây lan bệnh truyền nhiễm · tôn trọng người hành nghề, không đe doạ, xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm · cung cấp thông tin trung thực, hợp tác · chấp hành chỉ định chẩn đoán, phương pháp chữa bệnh và nội quy cơ sở khám, chữa bệnh · chi trả chi phí theo quy định.
- ✦Công dân còn được tiếp cận thông tin y tế về chăm sóc, bảo vệ sức khoẻ và tố cáo các hành vi vi phạm pháp luật trong khám, chữa bệnh.
Khám, chữa bệnh — quyền, nghĩa vụ và hành vi vi phạm
| Quyền | Nghĩa vụ | Hành vi vi phạm (tình huống) |
|---|---|---|
| Được thông tin, giải thích tình trạng bệnh, phương pháp, giá dịch vụ | Cung cấp thông tin trung thực, hợp tác với người hành nghề | Người bệnh giấu bệnh sử để khỏi phải làm xét nghiệm |
| Lựa chọn phương pháp sau khi được tư vấn đầy đủ (anh H chọn nhập viện mổ khối u) | Chấp hành chỉ định chẩn đoán, phương pháp chữa của bác sĩ | Chưa có kết quả xét nghiệm mà đòi bác sĩ kê đơn ngay, rồi xúc phạm nhân viên y tế |
| Được giữ bí mật hồ sơ bệnh án, thông tin đời tư | Tôn trọng người hành nghề, không đe doạ, xúc phạm | Nhân viên y tế kể bệnh án của người bệnh cho người ngoài |
| Được bảo vệ, chăm sóc sức khoẻ, bình đẳng khi khám bệnh | Phòng bệnh, hạn chế lây lan bệnh truyền nhiễm | Bệnh viện đẩy bệnh nhân đang nguy kịch ra ngoài, từ chối chữa trị; người nghi mắc bệnh truyền nhiễm tự mua thuốc, vẫn đi nơi đông người |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Quyền lựa chọn phương pháp chỉ có sau khi được tư vấn đầy đủ; người bệnh không được đòi bác sĩ bỏ qua xét nghiệm hay chỉ định.
- ✦Bác sĩ, bệnh viện vừa có quyền vừa có nghĩa vụ với người bệnh: từ chối cứu chữa người nguy kịch vì "thiếu bác sĩ, thiếu trang thiết bị" vẫn là vi phạm quyền được bảo vệ, chăm sóc sức khoẻ của người bệnh.
- ✦Giữ bí mật hồ sơ bệnh án có ngoại lệ: người bệnh đồng ý chia sẻ theo quy định, hoặc luật quy định phải cung cấp. Tự ý kể cho người quen thì là vi phạm.
3 ⚖️ Tìm người vi phạm trong tình huống
Dạng bài
Chỉ ra ai vi phạm và vi phạm gì
- 1 Xác định lĩnh vực: khám, chữa bệnh hay an sinh xã hội (bảo hiểm, hỗ trợ)?
- 2 Liệt kê từng chủ thể (người bệnh, nhân viên y tế, bệnh viện, người sử dụng lao động, người nhận hỗ trợ, cán bộ) và việc mỗi người làm.
- 3 Đối chiếu quyền của người bị tác động và nghĩa vụ của người làm.
- 4 Kết luận ai vi phạm quyền nào, nghĩa vụ nào, hậu quả ra sao (người khác mất quyền lợi, nguy hại sức khoẻ, bị xử lí).
⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ kết luận bà M vi phạm mà bỏ sót ông H, hoặc cho rằng "chính quyền tự trích ngân sách nên không ai chịu trách nhiệm".
Lũ quét ở xã A, chính quyền trích ngân sách hỗ trợ các hộ theo mức thiệt hại. Gia đình bà M cố tình khai mức thiệt hại lớn hơn thực tế để trục lợi. Ông H, cán bộ xã, phát hiện nhưng vì là họ hàng nên im lặng bỏ qua. Ai vi phạm?
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Một tình huống có thể có nhiều người vi phạm ở các vế khác nhau (như vụ lũ quét: hộ bà M khai khống, ông H là cán bộ lại bao che). Đề hỏi "ai vi phạm" thì xét từng người.
- ✦Đừng suy diễn thêm khung hình phạt: SGK chỉ nói chung là chịu trách nhiệm pháp lí tương ứng.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Quyền chăm sóc sức khoẻ
- 1Nhận biết
Điều 38 Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) khẳng định mọi người có quyền
- 2Thông hiểu
Anh H thường xuyên đau đầu nên đến Bệnh viện tỉnh A. Sau khi các bác sĩ giải thích tình trạng sức khoẻ và tư vấn các phương pháp điều trị phù hợp, anh H quyết định nhập viện để phẫu thuật. Anh H đã thực hiện quyền
- 3Thông hiểu
Chị N đến bệnh viện khám phụ khoa. Ít ngày sau, một nhân viên của bệnh viện kể cho người quen về bệnh án của chị. Nhân viên đó đã xâm phạm quyền
- 4Thông hiểu
Bà M nằm hôn mê trên nền nhà, người thân đưa bà tới cấp cứu ở Bệnh viện A. Sau khi thăm khám, nhân viên y tế lại đẩy băng ca đưa bà ra ngoài, từ chối chữa trị vì bệnh quá nặng, bệnh viện thiếu bác sĩ, thiếu trang thiết bị. Chủ thể nào đã vi phạm?
- 5Nhận biết
Theo Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023, quyền nào sau đây thuộc về người bệnh?
Nghĩa vụ và hành vi vi phạm khi khám, chữa bệnh
- 1Nhận biết Mọi người có nghĩa vụ tuân thủ các quy định của pháp luật về phòng bệnh, khám bệnh, .
- 2Thông hiểu
Anh Q bị đau bụng, bác sĩ chỉ định xét nghiệm và siêu âm để tìm nguyên nhân. Chờ lâu chưa có kết quả, anh Q thúc giục kê đơn ngay, rồi chửi nhân viên bệnh viện và đòi xuất viện, không điều trị. Anh Q đã vi phạm
- 3Thông hiểu
Bà G có triệu chứng mắc bệnh truyền nhiễm nhưng không báo cho cán bộ y tế địa phương, tự mua thuốc về chữa, vẫn đến trường học, khu công nghiệp, trung tâm thương mại mà không có biện pháp bảo hộ nào. Bà G đã vi phạm
- 4Vận dụng
Hành vi nào sau đây là thực hiện đúng nghĩa vụ của người bệnh?
- 5Thông hiểu
Bấm các bước hợp lí khi đi khám, chữa bệnh theo thứ tự:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
Vận dụng
- 1Vận dụng
Em hãy xét cách xử sự của các nhân vật sau:
a)Chị M bị nhân viên y tế quấy rối khi khám bệnh, chị có quyền khiếu nại, tố cáo hành vi đó.
b)Bạn V thấy chị gái đăng tin kêu gọi hỗ trợ người nghèo để trục lợi, bạn V cứ im lặng vì đó là chị mình.
c)Nhân viên Y không được chủ doanh nghiệp đóng bảo hiểm xã hội như đã thoả thuận thì Y có quyền khiếu nại, tố cáo và khởi kiện về bảo hiểm xã hội.
d)Các bạn cùng lớp đùa giỡn, gây ồn ào khi đến bệnh viện thăm bạn B là bình thường, không vi phạm gì.
- 2Thông hiểu
Chị P kí hợp đồng lao động, công ty đóng đầy đủ BHXH, BHYT cho chị. Khi nghỉ sinh con, chị nhận được chế độ thai sản. Chị P đã thực hiện quyền
- 3Vận dụng
Công ty Z trừ tiền bảo hiểm xã hội vào lương hằng tháng của người lao động nhưng cố tình không nộp cho cơ quan bảo hiểm. Người lao động có quyền
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Giáo dục Kinh tế và Pháp luật (50 phút) có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý), không có câu trả lời ngắn. Gần như câu nào cũng cho một tình huống hoặc đoạn thông tin rồi hỏi. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Nhận biết
Theo Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023, người bệnh có quyền
- 2Thông hiểu
Thẻ bảo hiểm y tế của chú D hết hạn nên chú mượn thẻ của anh trai để đi khám bệnh. Hành vi này
- 3Thông hiểu
Cụ T 82 tuổi sống một mình, hằng tháng nhận trợ cấp xã hội từ Nhà nước. Việc này thể hiện
- 4Vận dụng
Ông B nói: "Tôi đã có thẻ bảo hiểm y tế nên bệnh viện phải làm đúng mọi yêu cầu của tôi, tôi không cần chấp hành chỉ định của bác sĩ". Nhận định nào đúng?
Phần II · Đúng / sai (có tình huống, thông tin)
- 1Thông hiểu
Tình huống: Chị T đưa con 5 tuổi đến Bệnh viện B. Bác sĩ chỉ định xét nghiệm và chị T chấp hành. Sau đó bác sĩ giải thích tình trạng viêm phổi của bé, tư vấn hai phương pháp điều trị cùng giá từng dịch vụ; chị T chọn điều trị nội trú. Ít hôm sau, một nhân viên bệnh viện kể bệnh tình của bé cho người quen của chị.
a)Việc được bác sĩ giải thích bệnh, tư vấn hai phương pháp rồi tự chọn điều trị nội trú là chị T đang thực hiện quyền được thông tin, giải thích và lựa chọn.
b)Nhân viên bệnh viện kể bệnh tình của bé cho người quen đã xâm phạm quyền được giữ bí mật hồ sơ bệnh án, thông tin đời tư.
c)Việc bác sĩ nêu giá từng dịch vụ cho chị T là không cần thiết vì chị đã có thẻ bảo hiểm y tế.
d)Vì đã chấp hành chỉ định xét nghiệm của bác sĩ nên chị T mất quyền lựa chọn phương pháp chữa bệnh.
- 2Vận dụng
Thông tin: Theo báo cáo của Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội, tính đến ngày 19 tháng 12 năm 2023, tổng trị giá tiền và quà hỗ trợ các đối tượng là hơn 12,3 nghìn tỉ đồng; trong đó hỗ trợ người có công và thân nhân người có công gần 4,9 nghìn tỉ đồng, hộ nghèo và hộ cận nghèo gần 3 nghìn tỉ đồng, đối tượng bảo trợ xã hội gần 4,3 nghìn tỉ đồng. Sau một trận lũ quét ở xã K, ngân sách được trích để hỗ trợ các hộ theo mức thiệt hại. Hộ bà E khai mức thiệt hại cao hơn thực tế để nhận nhiều hơn; ông G, cán bộ xã, biết việc đó nhưng im lặng vì là họ hàng của bà E.
a)Các khoản hỗ trợ trong báo cáo là biểu hiện của việc Nhà nước bảo đảm quyền an sinh xã hội cho công dân.
b)Trong ba khoản được nêu, hỗ trợ hộ nghèo và hộ cận nghèo là khoản lớn nhất.
c)Bà E khai thiệt hại cao hơn thực tế để nhận nhiều hơn là lợi dụng chính sách an sinh xã hội để xâm phạm quyền lợi hợp pháp của các hộ khác.
d)Ông G im lặng vì là họ hàng của bà E nên ông không vi phạm.
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I hay hỏi: quyền của người bệnh (thông tin, giữ bí mật, lựa chọn) và nghĩa vụ (chấp hành chỉ định, tôn trọng người hành nghề, phòng bệnh), quyền được bảo đảm an sinh xã hội, nghĩa vụ đóng và dùng thẻ BHYT đúng mục đích, và gọi tên hành vi của nhân vật là quyền, nghĩa vụ hay vi phạm.
- •Phần II hay cho một tình huống đi khám bệnh hoặc một đoạn thông tin về hỗ trợ an sinh (có số liệu), 4 ý trộn: ai được quyền gì · nhân vật nào vi phạm · so sánh số liệu · hành vi trục lợi, bao che. Ý sai thường đảo "có thẻ BHYT thì không phải chấp hành chỉ định" hoặc "im lặng vì là họ hàng thì không vi phạm".
- •Bài này nối với bài 3 (các loại bảo hiểm: BHXH, BHYT, bảo hiểm thất nghiệp) và bài 4 (chính sách an sinh xã hội của Nhà nước); bài 11 và bài 13 cùng khuôn: quyền, nghĩa vụ, vi phạm.
Quyền và nghĩa vụ của công dân trong bảo vệ di sản văn hoá, môi trường và tài nguyên thiên nhiên