Quản lí thu, chi trong gia đình
Nêu được thế nào là quản lí thu, chi trong gia đình, đánh giá được một thói quen chi tiêu và lập được kế hoạch thu, chi hợp lí theo 5 bước (kể cả cách xử lí khi thu nhập giảm).
Ứng với SGK Giáo dục Kinh tế và Pháp luật 12 (bộ thống nhất): Bài 7
⚡ Nhớ nhanh
- 1Thu nhập gia đình: lương, tiền công, lợi tức tiền gửi, lợi nhuận kinh doanh… · Chi tiêu gia đình: ăn, mặc, ở, đi lại, giao tiếp xã hội, học tập, giải trí… từ nguồn thu nhập đó.
- 2Quản lí thu, chi = quản lí các khoản thu nhập và chi tiêu để đáp ứng nhu cầu vật chất, tinh thần của các thành viên và phù hợp với thu nhập. Giúp: kiểm soát nguồn thu · điều chỉnh thói quen chi tiêu không tích cực · chủ động thực hiện kế hoạch · cân bằng tài chính, ứng phó rủi ro · nâng cao chất lượng cuộc sống.
- 3Thói quen tích cực: chỉ mua khi thực sự cần · tiết kiệm điện, nước · bàn bạc thống nhất trước khi chi. Chưa tích cực: chi tiêu tuỳ hứng theo cảm xúc · chi hết thu nhập, không có quỹ dự phòng.
- 45 bước lập kế hoạch: (1) mục tiêu tài chính (ngắn · trung · dài hạn) → (2) nguồn thu nhập (thụ động · chủ động) → (3) phân loại chi thiết yếu / không thiết yếu → (4) thống nhất tỉ lệ chia (ví dụ SGK: 50% – 20% – 30%) → (5) thực hiện, ghi chép, đối chiếu, điều chỉnh.
- 5Mạch nhớ: thu → chia → chi → ghi → chỉnh. Khi thu nhập giảm: ưu tiên chi thiết yếu, cân nhắc cắt chi không thiết yếu, chỉnh kế hoạch theo mức thu mới.
👀 Nhìn là hiểu
Bấm ▶ để xem một gia đình chia thu nhập tháng vào ba phần, để dành mấy tháng rồi gặp sự cố bất ngờ; cuối cùng so sánh gia đình có kế hoạch + quỹ với gia đình chi hết thu nhập. Ở cảnh cuối, kéo thanh trượt "tiết kiệm" rồi bấm "🎲 Sự cố khác" để thấy tỉ lệ nào đủ đỡ sự cố. Thẻ "Kéo khoản chi vào đúng ô": kéo từng khoản chi vào "thiết yếu", "không thiết yếu" hoặc "tiết kiệm, đầu tư, dự phòng"; có một thẻ là cách chi không hợp lí.
1/5Gia đình anh A thu nhập 20 triệu đồng một tháng (số minh hoạ).
1 🧮 Quản lí thu, chi và sự cần thiết
Cần nhớ
- ✦Thu nhập gia đình là các khoản có thể đến từ sự đóng góp của các thành viên: tiền lương, tiền công, và thu nhập khác từ hoạt động có thu như lợi tức tiền gửi ngân hàng, lợi nhuận kinh doanh. Dùng để thoả mãn nhu cầu vật chất, tinh thần và tiết kiệm cho mục tiêu tài chính tương lai.
- ✦Chi tiêu gia đình là các khoản chi để đáp ứng nhu cầu vật chất, tinh thần của các thành viên: ăn, mặc, ở, đi lại, giao tiếp xã hội, học tập, giải trí… lấy từ thu nhập của gia đình.
- ✦Quản lí thu, chi là việc quản lí các khoản thu nhập, chi tiêu nhằm đáp ứng nhu cầu của các thành viên và phù hợp với thu nhập của gia đình. Quản lí thu nhập = xác định, theo dõi, tối ưu hoá các nguồn thu; quản lí chi tiêu = quản lí các khoản chi dựa vào thu nhập hợp lí, hiệu quả để đạt mục tiêu đã đề ra.
- ✦Mục đích: kiểm soát được các nguồn thu · theo dõi và điều chỉnh thói quen chi tiêu không tích cực · chủ động thực hiện kế hoạch tài chính · giúp cân bằng tài chính, chủ động ứng phó rủi ro · nâng cao chất lượng cuộc sống gia đình.
Thói quen chi tiêu — đánh giá theo SGK (Thông tin 2)
| Thói quen | Đánh giá | Vì sao |
|---|---|---|
| Chỉ mua khi thực sự cần thiết | ✅ Tích cực | Tránh lãng phí, giữ tiền cho nhu cầu chính và tiết kiệm |
| Tiết kiệm điện, nước | ✅ Tích cực | Giảm chi phí sinh hoạt, góp phần cân đối thu – chi |
| Bàn bạc, thống nhất trước khi chi tiêu giữa các thành viên | ✅ Tích cực | Các thành viên hiểu nhau, cùng thực hiện kế hoạch chung |
| Chi tiêu tuỳ hứng theo cảm xúc | ⚠️ Chưa tích cực | Dễ mua thứ không cần, vượt kế hoạch, mất kiểm soát |
| Chi hết thu nhập, không có quỹ dự phòng | ⚠️ Chưa tích cực | Gặp rủi ro (ốm đau, mất việc) là thiếu tiền, dễ phải vay mượn |
Không biết tiền đi đâu, hết tiền trước cuối tháng; có sự cố là thiếu hụt, phải vay mượn, căng thẳng trong gia đình.
Biết thu bao nhiêu, chi vào đâu; có phần tiết kiệm, dự phòng; gặp sự cố vẫn chủ động xoay xở và đạt dần mục tiêu tài chính.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Quản lí thu, chi chỉ là cắt giảm chi tiêu" — sai. Còn là kiểm soát nguồn thu, đặt mục tiêu, tiết kiệm, đầu tư, dự phòng. Mục đích SGK nêu là cân bằng tài chính, không phải "chi càng ít càng tốt".
- ✦"Chỉ khi chi tiêu theo sở thích, thoả mãn mọi nhu cầu mới đạt tự do tài chính" — sai (Luyện tập 1c). Mục tiêu tài chính cần ưu tiên và cân đối chứ không chiều mọi nhu cầu.
- ✦"Chỉ gia đình thu nhập thấp mới cần quản lí thu, chi" — sai. Mọi gia đình muốn nâng cao chất lượng cuộc sống đều cần kĩ năng này (Luyện tập 1d).
2 🎯 Lập kế hoạch: mục tiêu và nguồn thu
5 bước xây dựng kế hoạch quản lí thu, chi
| Bước | Làm gì |
|---|---|
| 1 | Thảo luận để xác định mục tiêu tài chính và thời gian thực hiện |
| 2 | Xác định các nguồn thu nhập trong gia đình |
| 3 | Thống nhất các khoản chi thiết yếu và không thiết yếu |
| 4 | Thống nhất tỉ lệ phân chia các khoản chi thiết yếu, không thiết yếu và tiết kiệm |
| 5 | Thực hiện thu, chi hằng tháng theo kế hoạch, qua ghi chép và điều chỉnh chi tiêu cho phù hợp |
Mục tiêu tài chính theo thời gian
| Loại | Thời gian | Ví dụ SGK |
|---|---|---|
| Ngắn hạn | Từ 6 tháng đến 1 năm | Mua tivi, tủ lạnh, máy giặt; tổ chức một kì nghỉ gia đình |
| Trung hạn | Từ 2 – 5 năm | Tiết kiệm trả trước mua xe; chuẩn bị kinh phí sinh con |
| Dài hạn | Từ 5 năm trở lên | Kinh phí du học đại học ở nước ngoài; chuẩn bị xây nhà; mua ô tô mới |
Cần nhớ
- ✦Mục tiêu tài chính là những mục tiêu giúp xác định ngân sách để gia đình thực hiện dự định cụ thể trong một khoảng thời gian nhất định (ví dụ: mua nhà trong 5 năm thì cần ngân sách bao nhiêu).
- ✦Cách xác định: liệt kê mọi mục tiêu ngắn, trung, dài hạn → xác định mức độ ưu tiên và thời hạn hoàn thành, ưu tiên mục tiêu cấp bách, cơ bản, thiết yếu, phù hợp nguồn thu.
- ✦Lưu ý: mục tiêu phải cụ thể, đo lường được, khả thi, có thời hạn; cả nhà bàn bạc, thống nhất, đồng thuận để cùng thực hiện.
- ✦Thu nhập thụ động: nhận được không cần dùng sức lao động của chính mình — tài sản thừa kế, tài sản sở hữu trí tuệ, lãi tiền gửi ngân hàng, cho thuê nhà, trúng thưởng… Thu nhập chủ động: có được nhờ hao phí sức lao động tạo ra giá trị sản phẩm, dịch vụ — tiền lương, tiền thưởng, lợi nhuận từ sản xuất kinh doanh.
- ✦Xác định các nguồn thu giúp biết tình hình tài chính hiện tại và có cơ sở lập kế hoạch; cần duy trì thu nhập ổn định, kiểm tra và xem xét ngân sách thường xuyên để cân đối thu – chi.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Nhầm hai loại thu nhập: lãi tiền gửi, cho thuê nhà là thụ động; tiền lương, tiền thưởng, lợi nhuận kinh doanh là chủ động. Đề hay cho lẫn các khoản này trong một tình huống.
- ✦Nhầm thời hạn: "tiết kiệm trả trước mua xe" là trung hạn, "du học, xây nhà" là dài hạn (từ 5 năm trở lên) — đừng suy theo số tiền mà suy theo thời gian cần để đạt.
- ✦Đảo thứ tự 5 bước: mục tiêu → nguồn thu → phân loại chi → tỉ lệ → thực hiện. Không thể chia tỉ lệ khi chưa phân loại chi, cũng không thể phân loại khi chưa có mục tiêu.
3 💸 Chia khoản chi và thực hiện kế hoạch
Chi thiết yếu · chi không thiết yếu · mục tiêu tài chính
| Khoản | Là gì (SGK) | Ví dụ | Tỉ lệ ví dụ trong SGK |
|---|---|---|---|
| Chi thiết yếu | Khoản bắt buộc chi hằng tháng phục vụ nhu cầu ăn, mặc, ở, đi lại, sinh hoạt, học hành, bảo đảm nhu cầu vật chất của các thành viên | Nhà ở, ăn uống, sức khoẻ, giáo dục | 50% |
| Chi không thiết yếu | Khoản phục vụ các mối quan hệ xã hội và mua sắm xa xỉ | Giải trí, mua sắm | 20% |
| Mục tiêu tài chính | Phần dành cho tiết kiệm, đầu tư, dự phòng | Gửi tiết kiệm, lập quỹ dự phòng, đầu tư | 30% |
Cần nhớ
- ✦Cách phân loại thiết yếu / không thiết yếu phải do các thành viên bàn bạc thống nhất — vì nhu cầu của cả gia đình và từng người đa dạng. Đây là căn cứ để lên kế hoạch chi tiêu.
- ✦Nguyên tắc: ưu tiên chi thiết yếu, cân nhắc các khoản không thiết yếu để cân đối thu – chi và thực hiện mục tiêu tiết kiệm.
- ✦Tỉ lệ chia dựa trên mức chi tiêu theo dõi được, nguồn thu, mục tiêu tài chính. Ví dụ SGK: 50% – 20% – 30%; tuỳ đặc điểm từng gia đình, có thể điều chỉnh từng thời điểm. Sau khi có tỉ lệ thì phân bổ số tiền cụ thể cho từng khoản.
- ✦Thực hiện: ghi chép đủ các khoản chi, đối chiếu với định mức trong kế hoạch; kiểm soát chi tiêu, tránh khoản không hợp lí, thực hiện thói quen tiêu dùng thông minh.
- ✦Có lí do đột xuất làm chi vượt định mức ⇒ cắt giảm các khoản không cần thiết để bù lại. Thu nhập giảm (có người mất việc, kinh doanh thua lỗ…) ⇒ điều chỉnh ngay kế hoạch chi tiêu cho phù hợp mức thu nhập mới.
Dạng bài
Đánh giá cách quản lí thu, chi trong một tình huống
- 1 Gạch mục tiêu, tỉ lệ gia đình đã đặt và biến cố (thu giảm, chi đột xuất, mất việc…).
- 2 Hỏi từng việc nhân vật làm: có bàn bạc thống nhất? có ghi chép, đối chiếu? có ưu tiên chi thiết yếu? có quỹ dự phòng?
- 3 Đánh giá: việc nào hợp lí (kiên trì mục tiêu, ghi chép, thống nhất) · việc nào chưa hợp lí (chi hết thu nhập, cắt chi thiết yếu để giữ mức tiết kiệm cũ, bỏ luôn kế hoạch).
- 4 Lời khuyên theo SGK: ưu tiên chi thiết yếu, cắt khoản không cần thiết, điều chỉnh kế hoạch theo thu nhập mới; có quỹ dự phòng thì dùng để vượt qua giai đoạn khó.
⚠️ Bẫy hay gặp: Khen vợ chồng "kiên trì giữ đúng kế hoạch cũ bằng mọi giá" — khi thu nhập đã đổi thì kế hoạch phải được điều chỉnh, không bóp nhu cầu thiết yếu.
Đầu năm, vợ chồng anh A thống nhất mỗi tháng dành 60% thu nhập cho chi thiết yếu và tiết kiệm 20% để mua xe máy. Hai tháng nay anh A mất việc, thu nhập giảm; vợ chồng vẫn giữ mức tiết kiệm bằng cách cắt một số chi thiết yếu. Biểu hiện nào hợp lí, không hợp lí? Nên khuyên gì?
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Xếp sai khoản chi: học phí, tiền nhà, tiền ăn là thiết yếu; giải trí, mua sắm xa xỉ là không thiết yếu. Đừng chỉ nhìn "số tiền lớn" để xếp thiết yếu.
- ✦Tiết kiệm, đầu tư, dự phòng là mục tiêu tài chính (phần cuối của tỉ lệ), không gộp vào chi không thiết yếu.
- ✦Tỉ lệ 50% – 20% – 30% chỉ là ví dụ: đề cho tỉ lệ khác vẫn đúng nếu phù hợp đặc điểm gia đình; đề hỏi "bắt buộc chia đúng tỉ lệ này" là sai. Phần Luyện tập của SGK lại nhắc "quy tắc 50 – 30 – 20" (tiết kiệm 20%): cũng chỉ là một cách chia, đi thi đọc đúng tỉ lệ đề cho rồi mới tính.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Khái niệm và thói quen chi tiêu
- 1Nhận biết
Thu nhập của gia đình có thể gồm khoản nào sau đây?
- 2Nhận biết
Quản lí thu, chi trong gia đình là
- 3Thông hiểu
Gia đình ông T hầu như tháng nào cũng chi hết thu nhập, hay mua đồ theo cảm xúc, không bàn với vợ con. Nhận xét nào đúng?
- 4Thông hiểu
Trước khi mua tủ lạnh mới, chị L bàn với chồng và các con, cùng cân nhắc có thực sự cần không rồi mới quyết định. Việc làm của chị L
- 5Nhận biết Việc quản lí thu, chi giúp gia đình cân bằng tài chính, chủ động ứng phó với các tình huống có thể xảy ra.
Mục tiêu và nguồn thu
- 1Nhận biết
Theo SGK, mục tiêu tài chính ngắn hạn là mục tiêu có thể đạt được trong khoảng thời gian
- 2Thông hiểu
Gia đình P đặt mục tiêu tiết kiệm đủ kinh phí cho con đi du học đại học ở nước ngoài sau 8 năm nữa. Đây là mục tiêu tài chính
- 3Thông hiểu
Anh H có tiền lương hằng tháng, đồng thời nhận tiền cho thuê một căn nhà thừa kế. Khoản nào là thu nhập CHỦ ĐỘNG?
- 4Thông hiểu
Bấm theo đúng thứ tự 5 bước lập kế hoạch quản lí thu, chi trong gia đình:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
Chia khoản chi
- 1Nhận biết
Chi thiết yếu trong gia đình là những khoản
- 2Thông hiểu
Gia đình M chi các khoản: tiền ăn, học phí của con, tiền mua túi hàng hiệu đắt tiền. Khoản nào là chi KHÔNG thiết yếu?
- 3Thông hiểu
Gia đình chị Q có thu nhập 30 triệu đồng mỗi tháng. Theo tỉ lệ ví dụ trong SGK (thiết yếu 50%, không thiết yếu 20%, mục tiêu tài chính 30%), số tiền dành cho tiết kiệm, đầu tư, dự phòng là
- 4Vận dụng
Gia đình anh D đang có kế hoạch chi tiêu thì thu nhập bỗng giảm vì công ty cắt giờ làm. Cách xử lí nào phù hợp nhất với SGK?
- 5Vận dụng
Tháng này gia đình chị V phải chi một khoản đột xuất làm tổng chi vượt định mức kế hoạch. Chị nên
Tình huống tổng hợp
- 1Vận dụng
Hằng tháng, vợ chồng chị Q xác định hạn mức mua sắm của hai người để không ảnh hưởng tới khoản tiết kiệm chung. Việc làm này có ý nghĩa
- 2Vận dụng
Dù thu nhập gia đình còn thấp, vợ chồng chị B vẫn thống nhất duy trì tiết kiệm 20% thu nhập mỗi tháng theo kế hoạch đã chia. Việc làm này
- 3Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Quản lí thu, chi là quản lí các khoản thu nhập và chi tiêu của tất cả các thành viên trong gia đình.
b)Mục đích của quản lí thu, chi là duy trì cả thói quen chi tiêu tích cực lẫn không tích cực.
c)Muốn nâng cao chất lượng cuộc sống thì mỗi gia đình đều cần có kĩ năng quản lí thu, chi.
d)Chỉ khi được chi tiêu theo sở thích, thoả mãn mọi nhu cầu của các thành viên mới đạt tự do tài chính.
- 4Vận dụng
Chị D luôn ghi chép tất cả các khoản chi và lập bảng theo dõi chi tiêu hằng tháng của gia đình để điều chỉnh vào tháng sau nếu cần. Việc làm này thuộc bước nào của kế hoạch, và có tác dụng gì?
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Giáo dục Kinh tế và Pháp luật (50 phút) có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý), không có câu trả lời ngắn. Gần như câu nào cũng cho một tình huống hoặc đoạn thông tin rồi hỏi. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Gia đình chị H có thu nhập từ tiền lương của hai vợ chồng, lãi tiền gửi ngân hàng và tiền cho thuê một gian nhà. Những khoản nào là thu nhập thụ động?
- 2Thông hiểu
Gia đình anh K thu nhập 20 triệu đồng mỗi tháng, chia theo ví dụ SGK: thiết yếu 50%, không thiết yếu 20%, mục tiêu tài chính 30%. Số tiền dành cho chi không thiết yếu là
- 3Vận dụng
Vợ chồng chị M muốn tích đủ tiền xây nhà sau 10 năm, đồng thời sắm máy giặt trong vòng 1 năm. Cách phân loại mục tiêu nào đúng?
- 4Vận dụng
Tình huống: Gia đình ông T có thu nhập ổn định nhưng hầu như tháng nào cũng chi hết. Ông hay mua đồ theo cảm xúc, thấy giảm giá là mua, không ghi chép và không bàn với vợ con. Tháng trước con ốm phải nằm viện, nhà phải đi vay người quen để trả viện phí. Lời khuyên nào phù hợp nhất với SGK cho gia đình ông T?
Phần II · Đúng / sai (có tình huống, thông tin)
- 1Vận dụng
Tình huống: Đầu năm, vợ chồng anh B thống nhất mỗi tháng dành 60% thu nhập cho chi thiết yếu và tiết kiệm 20% để có tiền trả trước mua xe máy. Hai tháng nay anh B bị mất việc, thu nhập gia đình giảm, kinh tế eo hẹp. Vợ chồng vẫn quyết tâm giữ đúng mức tiết kiệm đã đặt ra bằng cách cắt giảm một số khoản chi thiết yếu.
a)Việc vợ chồng anh B thống nhất mục tiêu và tỉ lệ chi từ đầu năm là biểu hiện quản lí thu, chi hợp lí.
b)Khi thu nhập giảm, cắt giảm chi thiết yếu để giữ nguyên mức tiết kiệm cũ là cách xử lí hợp lí.
c)Nên khuyên vợ chồng anh B ưu tiên chi thiết yếu, cắt khoản không cần thiết và điều chỉnh kế hoạch theo mức thu nhập mới.
d)Khi thu nhập giảm thì nên bỏ hẳn kế hoạch thu, chi vì kế hoạch không còn ý nghĩa.
- 2Thông hiểu
Thông tin: Gia đình chị N có thu nhập 24 triệu đồng mỗi tháng và chia theo tỉ lệ: chi thiết yếu 50%, chi không thiết yếu 20%, mục tiêu tài chính (tiết kiệm, đầu tư, dự phòng) 30%. Chị ghi chép mọi khoản chi vào sổ, cuối tháng đối chiếu với kế hoạch; chồng chị bàn bạc thống nhất với vợ trước khi mua sắm lớn. (Số liệu minh hoạ.)
a)Theo kế hoạch, khoản chi thiết yếu của gia đình chị N là 12 triệu đồng mỗi tháng.
b)Theo kế hoạch, khoản chi không thiết yếu của gia đình chị N là 7,2 triệu đồng mỗi tháng.
c)Phần dành cho tiết kiệm, đầu tư, dự phòng của gia đình chị N là 7,2 triệu đồng mỗi tháng.
d)Việc ghi chép rồi đối chiếu với kế hoạch cuối tháng không giúp kiểm soát chi tiêu.
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I hay cho một tình huống ngắn rồi hỏi thói quen chi tiêu nào tích cực/chưa tích cực, khoản thu thụ động hay chủ động, mục tiêu ngắn – trung – dài hạn, hoặc tính tiền theo tỉ lệ (nhân đúng phần trăm).
- •Phần II hay cho một gia đình gặp biến cố (mất việc, chi đột xuất) hoặc một đoạn thông tin có tỉ lệ chia; 4 ý trộn: đánh giá việc làm hợp lí/không · tính số tiền · khuyên điều chỉnh · nhận định chung về quản lí thu, chi.
- •Bài này nối với bài 3 (bảo hiểm là một cách dự phòng rủi ro, cùng tinh thần với quỹ dự phòng), bài 5 (lập kế hoạch kinh doanh: cũng đi từ mục tiêu – chi phí – tiền thu) và bài 4 (an sinh xã hội khi gia đình gặp khó khăn).
Quyền và nghĩa vụ của công dân về kinh doanh và nộp thuế