Quyền và nghĩa vụ của công dân trong học tập
Nói được công dân có những quyền và nghĩa vụ gì khi học tập, và xếp đúng một hành vi vào thực hiện quyền, thực hiện nghĩa vụ hay vi phạm.
Ứng với SGK Giáo dục Kinh tế và Pháp luật 12 (bộ thống nhất): Bài 11
⚡ Nhớ nhanh
- 1Học tập vừa là quyền vừa là nghĩa vụ của công dân (Điều 39 Hiến pháp năm 2013, sửa đổi, bổ sung năm 2025).
- 2Quyền: bình đẳng về cơ hội học tập (Nhà nước ưu tiên, trợ cấp, miễn giảm học phí cho người có hoàn cảnh khó khăn) · học từ thấp đến cao, không hạn chế · chọn ngành nghề theo sở thích, năng khiếu, khả năng · học thường xuyên, suốt đời.
- 3Nghĩa vụ: học để thực hiện phổ cập giáo dục và hoàn thành giáo dục bắt buộc · tuân thủ pháp luật, nội quy, quy chế · tôn trọng thầy cô, cán bộ, bạn học · không cản trở quyền học của người khác.
- 4Vi phạm → chịu trách nhiệm pháp lí tương ứng: cản trở người khác đi học, ép chọn ngành, gian lận thi cử, xúc phạm thầy cô, bạn bè…
- 5Mạch nhớ: Bình đẳng → Từ thấp đến cao → Chọn ngành → Suốt đời, rồi quay lại nghĩa vụ: học đủ, giữ nội quy, tôn trọng người khác.
👀 Nhìn là hiểu
Bấm ▶ xem một người đi lên "bậc thang học tập": đầu tiên mọi bạn đứng chung vạch xuất phát và được Nhà nước hỗ trợ, rồi đi từ tiểu học tới sau đại học, học ban ngày hay buổi tối, ông Đ 70 tuổi vẫn đến lớp, cuối cùng cán cân quyền và nghĩa vụ cân bằng. Thẻ "Kéo hành vi vào Quyền / Nghĩa vụ / Vi phạm": có một thẻ không thuộc cột nào.
1/5Mọi công dân bình đẳng về cơ hội học tập; ai khó khăn thì Nhà nước ưu tiên, miễn giảm học phí, trao học bổng.
1 🎓 Quyền học tập của công dân
Cần nhớ
- ✦Bình đẳng về cơ hội học tập: không phân biệt dân tộc, tôn giáo, tín ngưỡng, giới tính, đặc điểm cá nhân, nguồn gốc gia đình, địa vị xã hội, hoàn cảnh kinh tế.
- ✦Nhà nước thực hiện công bằng xã hội trong giáo dục: ưu tiên, tạo điều kiện cho trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, người khuyết tật, người thuộc hộ nghèo và hộ cận nghèo.
- ✦Trợ cấp, miễn giảm học phí cho người hưởng chính sách xã hội, người dân tộc thiểu số ở vùng đặc biệt khó khăn, trẻ mồ côi, trẻ không nơi nương tựa, người khuyết tật, người thuộc hộ nghèo và hộ cận nghèo.
- ✦Học từ thấp đến cao, không hạn chế: từ tiểu học đến trung học, cao đẳng, đại học, sau đại học. Vào học ở trường trung cấp chuyên nghiệp, cao đẳng, đại học hay cơ sở sau đại học thì phải qua kì thi tuyển sinh hoặc xét tuyển theo tiêu chí công khai.
- ✦Chọn ngành, nghề phù hợp sở thích, năng khiếu, khả năng và điều kiện của mình (sư phạm, kĩ thuật, y khoa, quân sự, công tác xã hội…) để thực hiện nguyện vọng về nghề nghiệp.
Quyền học tập — nội dung và ví dụ
| Quyền | Nội dung | Ví dụ |
|---|---|---|
| Bình đẳng, được ưu tiên | Cơ hội học như nhau; người có hoàn cảnh khó khăn được trợ cấp, miễn giảm học phí | Chính quyền và các tổ chức trao học bổng cho P (gia đình khó khăn) để P học đại học |
| Học không hạn chế | Học từ thấp đến cao, qua tuyển sinh hoặc xét tuyển công khai | T đạt giải Nhất môn Toán cấp Quốc gia, được xét tuyển thẳng vào ngành Công nghệ thông tin |
| Chọn ngành nghề | Ngành phù hợp sở thích, năng khiếu, khả năng | P chọn học ngành công nghệ thông tin vì em yêu thích |
| Học thường xuyên, suốt đời | Nhiều hình thức: chính quy hoặc giáo dục thường xuyên; ban ngày hoặc buổi tối; công lập, tư thục, dân lập | Ông Đ 70 tuổi học cử nhân hệ vừa làm vừa học, tốt nghiệp loại giỏi |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Công dân được tuỳ ý học ở bất cứ trường đại học nào" — sai. "Không hạn chế" là không hạn chế trình độ, nhưng vào trường nào vẫn phải qua tuyển sinh hoặc xét tuyển theo tiêu chí công khai.
- ✦Học sinh dân tộc thiểu số được ưu tiên cộng điểm khi xét tuyển là thể hiện quyền bình đẳng (công bằng xã hội), không phải phân biệt đối xử.
- ✦Chọn ngành là quyền của chính người học: cha mẹ khuyên được, ép buộc thì xâm phạm quyền lựa chọn ngành nghề.
2 📚 Nghĩa vụ học tập của công dân
Cần nhớ
- ✦Khoản 3 Điều 14 Luật Giáo dục năm 2019 (sửa đổi, bổ sung năm 2025): mọi công dân trong độ tuổi quy định có nghĩa vụ học tập để thực hiện phổ cập giáo dục và hoàn thành giáo dục bắt buộc.
- ✦Nhà nước, gia đình, người giám hộ có trách nhiệm tạo điều kiện để công dân trong độ tuổi đó được học.
- ✦Người học (Điều 82): học tập, rèn luyện theo chương trình, kế hoạch · tôn trọng nhà giáo, cán bộ, người lao động của cơ sở giáo dục · đoàn kết, giúp đỡ nhau · thực hiện nội quy, điều lệ, quy chế · tham gia lao động, hoạt động xã hội phù hợp lứa tuổi, sức khoẻ · giữ gìn, bảo vệ tài sản của cơ sở giáo dục.
- ✦Tôn trọng quyền học của người khác: không cản trở, ngăn cấm; tôn trọng thân thể, tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, tôn giáo, tín ngưỡng, đời sống riêng tư của người học ⇒ xây dựng môi trường học an toàn cả thể chất lẫn tinh thần.
- ✦Vi phạm phải chịu trách nhiệm pháp lí tương ứng theo quy định của pháp luật.
Được giáo dục, học tập để phát triển toàn diện · bình đẳng cơ hội · học vượt lớp, học rút ngắn, học lưu ban… · học trong môi trường an toàn, lành mạnh · được cấp văn bằng, chứng chỉ · được kiến nghị với cơ sở giáo dục · hưởng chính sách ưu tiên (tốt nghiệp loại giỏi, đạo đức tốt thì ưu tiên tuyển dụng vào cơ quan nhà nước).
Học tập, rèn luyện theo chương trình · tôn trọng thầy cô, cán bộ, bạn bè · chấp hành nội quy, quy chế và pháp luật · tham gia lao động, hoạt động xã hội phù hợp · giữ gìn tài sản của nhà trường · góp phần xây dựng, bảo vệ truyền thống của trường.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Học sinh chỉ có nghĩa vụ tôn trọng quyền học tập của bản thân" — sai: phải tôn trọng quyền học tập của người khác (không trêu chọc, cản trở bạn học).
- ✦Nhầm quyền với nghĩa vụ: học thường xuyên, học suốt đời, chọn ngành là quyền; học để hoàn thành giáo dục bắt buộc, giữ nội quy là nghĩa vụ.
- ✦Được miễn giảm học phí không có nghĩa là được miễn nghĩa vụ tuân thủ nội quy, quy chế.
3 ⚖️ Xét một hành vi: quyền, nghĩa vụ hay vi phạm?
Quyền · Nghĩa vụ · Hành vi vi phạm
| Quyền | Nghĩa vụ | Hành vi vi phạm |
|---|---|---|
| Bình đẳng, được ưu tiên: hộ nghèo được miễn giảm học phí | Học để hoàn thành giáo dục bắt buộc | Gia đình ngăn con gái đi học vì "con gái học nhiều cũng vô ích" (phân biệt giới tính, không tạo điều kiện) |
| Chọn ngành theo sở thích, năng khiếu | Tuân thủ nội quy, quy chế, tôn trọng thầy cô | Ép con học ngành mình muốn; cấm con tham gia hoạt động văn nghệ, thể thao; tuyên bố không cho đi học nữa |
| Học thường xuyên, suốt đời | Tôn trọng quyền học của bạn, không cản trở | Thường xuyên trêu chọc, cản trở bạn học trong giờ làm bài tập nhóm |
| Được học trong môi trường an toàn, lành mạnh | Thực hiện nội quy; tham gia thi trung thực | Thuê người thi hộ, dùng giấy tờ giả để dự thi |
Dạng bài
Xét hành vi trong học tập
- 1 Xác định chủ thể: người học, cha mẹ, nhà trường hay người khác?
- 2 Xác định hành vi và đối tượng bị tác động: cơ hội học, ngành học, nội quy, thi cử, quyền của bạn…
- 3 Đối chiếu quyền (bình đẳng, không hạn chế, chọn ngành, suốt đời) và nghĩa vụ (hoàn thành giáo dục bắt buộc, tuân thủ quy định, tôn trọng người khác).
- 4 Kết luận: thực hiện quyền, thực hiện nghĩa vụ hay vi phạm, và vi phạm điều gì, hậu quả thế nào.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy ông Đ "vì thương con" nên kết luận là không vi phạm, hoặc kết luận ông sai hoàn toàn mà bỏ qua việc ông có lo điều kiện cho con học.
Ông Đ bỏ học sớm vì nhà nghèo, nay đặt hết kì vọng lên các con: ông lo điều kiện kinh tế cho con học nhưng luôn so sánh, tạo sức ép, cấm con tham gia hoạt động văn hoá, thể thao. Khi con trai cả không đỗ vào trường chuyên của tỉnh, ông tức giận, dùng lời lẽ tiêu cực so sánh con với bạn và tuyên bố không cho con đi học nữa. Ông Đ đúng hay sai?
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Một hành vi có thể đúng một vế, sai một vế (ông Đ lo điều kiện cho con = đúng; ép buộc, cấm đoán = sai). Đề thường hỏi vế sai.
- ✦Cùng là học nhưng chủ thể khác nhau: người học thực hiện nghĩa vụ; cha mẹ hay nhà trường có thể là người vi phạm quyền học của con, của học sinh.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Quyền học tập: bình đẳng và ưu tiên
- 1Nhận biết
Theo Điều 39 Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025), học tập là
- 2Thông hiểu
Học xong lớp 12, P có điểm thi rất cao nhưng gia đình khó khăn. Chính quyền địa phương cùng các cá nhân, tổ chức đến động viên, trao học bổng để P tiếp tục học đại học. Việc làm này thể hiện
- 3Thông hiểu
Nhà nước miễn, giảm học phí cho người học thuộc hộ nghèo và hộ cận nghèo. Chính sách này thể hiện
- 4Vận dụng
Học sinh người dân tộc thiểu số ở vùng có điều kiện đặc biệt khó khăn được ưu tiên cộng điểm trong kì xét tuyển đại học. Nhận định nào đúng?
- 5Nhận biết Mọi công dân đều về cơ hội học tập, không phân biệt dân tộc, tôn giáo, giới tính hay hoàn cảnh kinh tế.
Học không hạn chế, chọn ngành, học suốt đời
- 1Thông hiểu
Năm 70 tuổi, ông Đ quyết định theo học chương trình cử nhân hệ vừa làm vừa học và tốt nghiệp loại giỏi. Ông Đ đã thực hiện quyền
- 2Thông hiểu
Sau khi tốt nghiệp trung học phổ thông, N bị bố mẹ bắt ép học chuyên ngành tài chính để sau này dễ xin việc. N thấy năng lực mình không hợp nên không thích. Việc làm của bố mẹ N
- 3Thông hiểu
Bấm các bậc học theo thứ tự từ thấp đến cao:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 4Thông hiểu
Anh X học ban ngày ở một trường công lập, còn em gái Y vừa đi làm vừa học buổi tối ở một trường tư thục. Hai anh em cùng học theo nhu cầu và điều kiện riêng. Điều này cho thấy
- 5Thông hiểu
Năm lớp 12, T đạt giải Nhất môn Toán trong kì thi học sinh giỏi cấp Quốc gia, sau khi tốt nghiệp được xét tuyển thẳng vào ngành Công nghệ thông tin của một trường đại học. Việc này thể hiện
Nghĩa vụ trong học tập
- 1Nhận biết
Theo khoản 3 Điều 14 Luật Giáo dục năm 2019 (sửa đổi, bổ sung năm 2025), công dân trong độ tuổi quy định có nghĩa vụ học tập để
- 2Thông hiểu
Trong giờ làm bài tập nhóm, bạn S thường tỏ thái độ không hợp tác, thỉnh thoảng lại trêu đùa, cản trở H và B học bài; khi các bạn nhắc nhở thì S nói lời thiếu tôn trọng. S đã vi phạm
- 3Thông hiểu
Học xong lớp 9, hai chị em sinh đôi D và O muốn học tiếp lên trung học phổ thông nhưng bị gia đình phản đối vì cho rằng con gái học nhiều là lãng phí, nên đi làm kiếm tiền. Gia đình D và O
- 4Vận dụng
Hành vi nào sau đây là thực hiện đúng nghĩa vụ của người học?
- 5Nhận biết Người học có nghĩa vụ tôn trọng nhà giáo, cán bộ và của cơ sở giáo dục.
Hành vi vi phạm
- 1Thông hiểu
Sinh viên M thuê B, sinh viên trường khác, thi hộ hai môn với giá 600.000 đồng một môn. B dùng giấy tờ giả để dự thi và bị giám thị phát hiện. Hành vi của M và B
- 2Vận dụng
Những nhận định sau về quyền và nghĩa vụ học tập của công dân là đúng hay sai?
a)Công dân có quyền được tuỳ ý học ở bất cứ trường đại học nào theo sở thích của mình.
b)Học sinh người dân tộc thiểu số được ưu tiên cộng điểm trong kì xét tuyển đại học là thể hiện quyền bình đẳng trong học tập.
c)Công dân có thể học ở hệ chính quy hoặc giáo dục thường xuyên, học ban ngày hoặc buổi tối, tuỳ điều kiện của mình.
d)Học sinh chỉ có nghĩa vụ tôn trọng quyền học tập của bản thân mình.
- 3Vận dụng
Ông Đ bỏ học sớm vì nhà nghèo nên đặt kì vọng lớn vào các con. Ông luôn so sánh, tạo sức ép, cấm con tham gia hoạt động văn nghệ, thể thao. Khi con trai cả không đỗ vào trường chuyên của tỉnh, ông tuyên bố không cho con đi học nữa. Nhận định nào đúng?
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Giáo dục Kinh tế và Pháp luật (50 phút) có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý), không có câu trả lời ngắn. Gần như câu nào cũng cho một tình huống hoặc đoạn thông tin rồi hỏi. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Nhận biết
Nội dung nào sau đây thuộc quyền học tập của công dân?
- 2Thông hiểu
Cô Y đã có hai bằng đại học nhưng vẫn quyết tâm theo đuổi việc học để lấy thêm một bằng đại học ngoại ngữ. Cô Y đang thực hiện quyền
- 3Thông hiểu
Em B bị một số bạn cùng lớp nhiều lần nhắn tin lăng mạ, bêu xấu khiến em sợ đến lớp. Hành vi của các bạn đó vi phạm
- 4Vận dụng
Chị L thuộc hộ nghèo, con trai học giỏi nhưng chị muốn cho con nghỉ học để đi làm thuê. Cán bộ xã đến vận động, nói rõ chính sách miễn giảm học phí và học bổng. Phát biểu nào sau đây đúng?
Phần II · Đúng / sai (có tình huống)
- 1Thông hiểu
Tình huống: Em H là học sinh dân tộc thiểu số ở vùng có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn, mồ côi bố. Nhà nước miễn học phí cho H. Sau khi tốt nghiệp trung học phổ thông, H đăng kí học ngành sư phạm ở trường cao đẳng của tỉnh vì em thích làm cô giáo. Cậu của H muốn em đi làm công nhân để có tiền ngay nên giữ lại giấy báo nhập học và cấm em đi học. Bạn thân của H là em K đã nhờ cán bộ xã đến giải thích cho cậu của H về quyền học tập của công dân.
a)Việc Nhà nước miễn học phí cho H thể hiện chính sách ưu tiên, công bằng xã hội trong giáo dục.
b)Việc H chọn học ngành sư phạm vì yêu thích nghề giáo là thực hiện quyền lựa chọn ngành nghề của công dân.
c)Cậu của H giữ giấy báo nhập học và cấm H đi học không vi phạm vì cậu là người lớn tuổi trong gia đình.
d)Vì được miễn học phí nên H không còn nghĩa vụ tuân thủ nội quy của nhà trường.
- 2Vận dụng
Tình huống: Trường Đại học C tổ chức thi kết thúc học phần. Sinh viên M không nắm vững kiến thức nên thuê B, sinh viên một trường khác, thi hộ với giá 600.000 đồng một môn. B dùng giấy tờ giả để vào phòng thi và bị giám thị phát hiện. Cùng lúc đó, chị Y là nhân viên hành chính đang theo học hệ vừa làm vừa học của trường để nâng cao chuyên môn, chị luôn chấp hành nội quy và tôn trọng giảng viên.
a)M và B đều vi phạm nghĩa vụ chấp hành quy chế thi và pháp luật về học tập.
b)B dùng giấy tờ giả nên chỉ B phải chịu trách nhiệm, M chỉ là người thuê nên không có lỗi.
c)Chị Y học hệ vừa làm vừa học để nâng cao chuyên môn là thực hiện quyền học thường xuyên, học suốt đời.
d)Chị Y đã lớn tuổi và đang đi làm nên pháp luật không yêu cầu chị phải chấp hành nội quy của cơ sở giáo dục.
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I hay hỏi: quyền học tập gồm những gì (bình đẳng · không hạn chế · chọn ngành · suốt đời), nghĩa vụ là gì (phổ cập, hoàn thành giáo dục bắt buộc, tôn trọng người khác), và gọi tên hành vi của một nhân vật là thực hiện quyền, nghĩa vụ hay vi phạm.
- •Phần II hay cho một tình huống có nhân vật học sinh và người thân (cha mẹ, cậu, bạn), 4 ý trộn: chính sách ưu tiên · quyền chọn ngành · hành vi cản trở, gian lận · nghĩa vụ vẫn còn dù được ưu tiên. Ý sai thường đảo "tuỳ ý" hoặc "miễn nghĩa vụ".
- •Bài này nối với bài 10 (cha mẹ có nghĩa vụ giáo dục, tạo điều kiện cho con học) và bài 12 – 13 (cùng khuôn: quyền · nghĩa vụ · vi phạm, trong sức khoẻ, di sản, môi trường).
Quyền và nghĩa vụ của công dân trong bảo vệ, chăm sóc sức khoẻ và bảo đảm an sinh xã hội