Phát triển kinh tế và sự biến đổi văn hoá, xã hội
Chỉ ra được biến đổi văn hoá, xã hội nào là tích cực, biến đổi nào là tiêu cực khi kinh tế phát triển, giải thích vì sao có chúng, và nêu giải pháp hạn chế mặt tiêu cực.
Ứng với SGK Giáo dục Kinh tế và Pháp luật 12 (bộ thống nhất): Chuyên đề 1
⚡ Nhớ nhanh
- 1Phát triển kinh tế kéo theo biến đổi văn hoá, xã hội — vừa tích cực vừa tiêu cực. Biến đổi xã hội là quá trình thay đổi các yếu tố cấu thành xã hội từ trạng thái này sang trạng thái khác.
- 2Văn hoá — tích cực: giao lưu văn hoá mở rộng, văn hoá vùng miền phong phú, đời sống tinh thần nâng cao, tác phong công nghiệp (kỉ luật, chủ động, sáng tạo). Tiêu cực: giá trị truyền thống bị mai một, lối sống lệch lạc, lễ hội bị thương mại hoá, ô nhiễm.
- 3Xã hội — tích cực: có việc làm, thu nhập tăng, giảm nghèo, hạ tầng và dịch vụ tốt hơn (HDI 0,693 → 0,737; Gini 0,425 → 0,375). Tiêu cực: phân hoá giàu – nghèo, tiếp cận y tế – văn hoá – giáo dục không đều, ô nhiễm, cạn kiệt tài nguyên, bất bình đẳng giới.
- 4Nguyên nhân chủ yếu: quá trình tăng trưởng và phát triển kinh tế, tác động của cơ chế thị trường và hội nhập quốc tế.
- 5Mạch nhớ: kinh tế phát triển → (thị trường + hội nhập) → biến đổi văn hoá, xã hội → phát huy mặt tích cực, hạn chế mặt tiêu cực bằng chính sách.
👀 Nhìn là hiểu
Bấm ▶ để xem cảnh tự chạy: kinh tế tăng, hai nguyên nhân (thị trường, hội nhập) đổ vào, mọc ra nhánh tích cực rồi nhánh tiêu cực, cuối cùng là giải pháp vá mặt tiêu cực. Bấm "Cảnh sau" để xem lại từng bước. Thẻ "Kéo biến đổi vào đúng cột": kéo từng biến đổi vào Tích cực hoặc Tiêu cực, có một thẻ là giải pháp, không phải biến đổi.
1/5Kinh tế phát triển: thu nhập bình quân đầu người một tháng tăng từ 3,87 triệu (2018) lên 4,67 triệu đồng (2022).
Chạm vào một nhánh xanh hoặc đỏ để đọc vì sao nó xảy ra.
1 🎎 Biến đổi văn hoá do phát triển kinh tế
Cần nhớ
- ✦Phát triển kinh tế luôn gắn liền với phát triển văn hoá, không chỉ dẫn tới biến đổi tích cực mà còn gây ra biến đổi tiêu cực về văn hoá.
- ✦Kinh tế thị trường và hội nhập tạo cơ hội và điều kiện giao lưu văn hoá giữa các quốc gia, dân tộc: đưa nét đặc sắc của dân tộc ta ra thế giới, làm phong phú văn hoá vùng miền, truyền thông bùng nổ giúp quảng bá hình ảnh và nâng cao vị thế đất nước.
- ✦Đời sống vật chất tăng ⇒ nhu cầu giải trí, giáo dục, sáng tạo nghệ thuật tăng; hình thành hệ giá trị mới (nhân đạo, hoà bình, dân chủ, công bằng, bình đẳng, yêu thiên nhiên, bảo vệ môi trường) và tác phong công nghiệp (trách nhiệm, chủ động, kỉ luật).
- ✦Các ngành công nghiệp văn hoá dần thành ngành dịch vụ quan trọng (Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hoá đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030) nhưng chưa phát huy hết tiềm năng.
- ✦Ở nông thôn mới, người dân chuyển từ nông nghiệp sang kết hợp nhiều nghề, quen tư duy dịch vụ; nét làng quê giao thoa với lối sống đô thị, công nghiệp.
Biến đổi văn hoá — hai mặt của một quá trình
| Tích cực | Tiêu cực | |
|---|---|---|
| Giao lưu, hội nhập | Nền văn hoá đặc sắc được giới thiệu ra thế giới, văn hoá vùng miền thêm phong phú. | Tư tưởng, lối sống hướng ngoại làm mai một giá trị, nghề truyền thống; các thế lực thù địch lợi dụng truyền thông để đẩy mạnh âm mưu "diễn biến hoà bình". |
| Đời sống tinh thần | Nhu cầu giải trí, giáo dục, sáng tạo tăng; dễ tiếp cận kiến thức, nghệ thuật. | Khoảng cách giàu – nghèo làm cơ hội hưởng thụ văn hoá không đồng đều. |
| Lối sống, đạo đức | Tác phong công nghiệp: trách nhiệm, chủ động, sáng tạo, kỉ luật. | Lệch lạc lối sống; đạo đức, lối sống trong một bộ phận xã hội xuống cấp. |
| Lễ hội, di sản | Nhiều lễ hội truyền thống được khôi phục, di sản được bảo tồn, xã hội hoá hoạt động văn hoá. | Thương mại hoá, trục lợi trong lễ hội; xả rác bừa bãi, ô nhiễm sau lễ hội. |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Cho rằng "kinh tế phát triển thì văn hoá tự tốt lên" hoặc "tự xấu đi". SGK nhấn mạnh cả hai mặt cùng có, tuỳ cách quản lí.
- ✦Nhầm giao lưu văn hoá (tích cực) với lối sống hướng ngoại làm mai một truyền thống (tiêu cực). Khác nhau ở chỗ có giữ bản sắc hay không.
- ✦Nhầm nguyên nhân: SGK nêu nguyên nhân chủ yếu của biến đổi văn hoá là quá trình tăng trưởng, phát triển kinh tế và quá trình hội nhập quốc tế (biến đổi xã hội thêm tác động của cơ chế thị trường) — không phải thiên tai, dân số hay sở thích riêng của từng người.
2 👥 Biến đổi xã hội do phát triển kinh tế
Cần nhớ
- ✦Biến đổi xã hội là quá trình thay đổi các yếu tố cấu thành xã hội từ trạng thái này sang trạng thái khác; nhanh hay chậm tuỳ điều kiện. Theo SGK, mọi biến đổi đó đều có nguyên nhân từ phát triển kinh tế.
- ✦Chiến lược phát triển kinh tế – xã hội 2011 – 2020: tăng trưởng bình quân 7,26% một năm; GDP bình quân đầu người năm 2010 đạt 1.168 USD; xoá đói, giảm nghèo; an sinh xã hội được đẩy mạnh.
- ✦Số liệu 2022 (Niên giám thống kê): GDP bình quân đầu người 4.124 USD, HDI 0,737 (2018: 0,693), tuổi thọ trung bình 73,6, biết chữ 96,1%, Gini 0,375 (2018: 0,425).
- ✦Mặt tiêu cực: phân hoá giàu – nghèo; cơ hội tiếp cận y tế, văn hoá, giáo dục không đều giữa các vùng miền; ô nhiễm môi trường, khai thác cạn kiệt tài nguyên; bất bình đẳng giới và định kiến giới vẫn còn, tạo căng thẳng xã hội.
- ✦Nguyên nhân chủ yếu: quá trình tăng trưởng và phát triển kinh tế · tác động của cơ chế thị trường · quá trình hội nhập quốc tế của Việt Nam.
Đọc số liệu — chỉ số nào cho biết điều gì
| Chỉ số (2018 → 2022) | Thay đổi | Cho biết |
|---|---|---|
| HDI | 0,693 → 0,737 (tăng) | Phát triển con người (thu nhập, giáo dục, sức khoẻ) tốt lên. |
| Gini | 0,425 → 0,375 (giảm) | Bất bình đẳng trong phân phối thu nhập giảm — Gini càng thấp càng công bằng. |
| Thu nhập bình quân/người/tháng | 3.874.000 → 4.673.000 đồng | Mức sống tăng. |
| Lao động đã qua đào tạo | 22,0% → 26,4% | Chất lượng nguồn nhân lực tăng; theo trình độ đại học trở lên: 9,5% → 11,9%. |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Gini giảm là tốt (bất bình đẳng giảm), không phải "tăng trưởng giảm". Đề hay đảo chiều: "Gini giảm cho thấy chênh lệch giàu – nghèo tăng" — sai.
- ✦Số liệu tích cực không xoá mặt tiêu cực: SGK vẫn nêu hạn chế (giáo dục, y tế còn yếu kém, ô nhiễm, định kiến giới). Đừng kết luận "xã hội chỉ biến đổi tốt".
- ✦Nhầm tăng trưởng (GDP tăng) với phát triển (HDI, công bằng, môi trường). Muốn xã hội biến đổi tích cực phải có chính sách xã hội đi cùng.
3 🛠️ Giải pháp và bài tập nghiên cứu
Cần nhớ — các chủ trương, chính sách SGK nêu
- ✦Giảm nghèo bền vững: Quyết định số 90/QĐ-TTg ngày 18 tháng 1 năm 2022 của Thủ tướng Chính phủ — giảm nghèo đa chiều, bao trùm; hỗ trợ hạ tầng huyện nghèo, xã đặc biệt khó khăn; đa dạng hoá sinh kế; phát triển giáo dục nghề, việc làm; hỗ trợ nhà ở cho hộ nghèo, hộ cận nghèo.
- ✦Phát triển văn hoá: Quyết định số 1909/QĐ-TTg ngày 12 tháng 11 năm 2021 (Chiến lược phát triển văn hoá đến năm 2030) — xây dựng con người toàn diện, môi trường văn hoá lành mạnh, thu hẹp khoảng cách hưởng thụ văn hoá giữa thành thị – nông thôn, các vùng miền; bảo vệ di sản; chủ động hội nhập, giao lưu văn hoá quốc tế.
- ✦Chiến lược phát triển kinh tế – xã hội 2021 – 2030: đến năm 2030 là nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao; đến năm 2045 là nước phát triển, thu nhập cao. Chỉ tiêu: HDI trên 0,74; tuổi thọ 75; lao động qua đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ 35 – 40%; lao động nông nghiệp dưới 20%.
- ✦Biện pháp khác trong SGK: đẩy mạnh phong trào "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hoá" · đấu tranh loại trừ sản phẩm văn hoá độc hại · khuyến khích làm giàu theo pháp luật · đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục – đào tạo · bảo đảm cung ứng dịch vụ thiết yếu bình đẳng · phát triển hệ thống y tế.
GDP tăng nhưng bỏ mặc phân hoá giàu – nghèo, ô nhiễm, mai một truyền thống ⇒ biến đổi tiêu cực tích tụ, xã hội căng thẳng, phát triển không bền.
Vừa phát triển kinh tế vừa giảm nghèo, bảo vệ văn hoá, môi trường, đầu tư giáo dục – y tế ⇒ phát huy mặt tích cực, hạn chế mặt tiêu cực.
Dạng bài
Xếp một biến đổi vào tích cực hay tiêu cực, rồi tìm nguyên nhân
- 1 Gạch cái gì đang đổi (lối sống, lễ hội, thu nhập, môi trường, quan hệ giới…).
- 2 Hỏi: biến đổi này làm con người, cộng đồng tốt lên (việc làm, hiểu biết, công bằng, giữ được bản sắc) hay gây hại (mai một, phân hoá, ô nhiễm, trục lợi)?
- 3 Tìm nguyên nhân kinh tế ở phía sau: tăng trưởng, cơ chế thị trường hay hội nhập?
- 4 Có thể vừa lợi vừa hại — tách thành hai biến đổi nhỏ rồi xếp riêng từng cái.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy lễ hội "đông vui" liền kết luận "tích cực". Phải xét hậu quả: trục lợi và rác thải là mặt tiêu cực.
Sau lễ hội làng, rác thải vứt bừa bãi dọc bờ sông, một số quầy hàng nâng giá chèo kéo khách. Đây là biến đổi gì, vì sao có?
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Làm bài tập thực hành: nghiên cứu tác động tích cực hoặc tiêu cực ở địa phương
- 1 Chọn một vấn đề: tác động tích cực · tác động tiêu cực · giải pháp hạn chế, khắc phục tiêu cực.
- 2 Sưu tầm thông tin, tư liệu, hình ảnh (bài báo, số liệu, video) ở địa phương mình; ghi rõ nguồn (website).
- 3 Lập đề cương rồi viết báo cáo ngắn gọn.
- 4 Báo cáo gồm: ảnh hưởng của phát triển kinh tế đến biến đổi văn hoá, xã hội → biến đổi tích cực/tiêu cực → chủ trương, chính sách → giải pháp → kết quả.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ nêu giải pháp mà thiếu số liệu, hình ảnh, nguồn của địa phương mình; hoặc chỉ kể tiêu cực mà quên chính sách đang thực hiện.
Nhóm bạn K chọn đề tài: "Làng nghề X phát triển làm ô nhiễm nguồn nước và cách khắc phục". Nhóm nên trình bày theo thứ tự nào?
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Nhầm giải pháp (chính sách giảm nghèo, đấu tranh với sản phẩm văn hoá độc hại) với biến đổi do kinh tế phát triển. Giải pháp là cách ta đáp lại biến đổi tiêu cực.
- ✦Quyết định 90/QĐ-TTg về giảm nghèo bền vững; Quyết định 1909/QĐ-TTg về chiến lược phát triển văn hoá. Đề hay đổi cặp số – nội dung.
- ✦Chỉ tiêu HDI trên 0,74 và tuổi thọ 75 là mục tiêu 2021 – 2030, không phải số liệu đã đạt năm 2022 (HDI 0,737, tuổi thọ 73,6).
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Biến đổi văn hoá
- 1Nhận biết
Nguyên nhân chủ yếu dẫn tới những biến đổi văn hoá do tác động của phát triển kinh tế là
- 2Thông hiểu
Sau lễ hội làng, rác thải vứt bừa bãi dọc bờ sông và một số quầy hàng nâng giá chèo kéo khách. Hiện tượng này là
- 3Thông hiểu
Chị M từ quê lên làm công nhân; sau vài năm chị quen giờ giấc, chủ động, có kỉ luật và biết sáng tạo trong công việc. Đây là biến đổi
- 4Nhận biết Các ngành dần trở thành những ngành kinh tế dịch vụ quan trọng ở nước ta.
- 5Vận dụng
Em T cho rằng múa rối, hát chèo là "lạc hậu", chỉ thích xem phim và dùng đồ nước ngoài. Nhận xét nào đúng nhất?
Biến đổi xã hội
- 1Nhận biết
Biến đổi xã hội là
- 2Thông hiểu
Theo SGK, hệ số Gini giảm từ 0,425 (năm 2018) xuống 0,375 (năm 2022). Điều đó cho thấy
- 3Thông hiểu
Xã Y có khu công nghiệp mới: người dân có việc làm, thu nhập tăng; nhưng nhà máy xả nước thải khiến con sông ô nhiễm. Nhận định nào đúng?
- 4Vận dụng
Số liệu SGK: lao động từ 15 tuổi trở lên đã qua đào tạo là 22,0% (2018), 26,4% (2022); GDP bình quân đầu người năm 2022 tăng 404 USD so với 2021. Kết luận nào hợp lí?
- 5Thông hiểu
Đúng hay sai về biến đổi xã hội do phát triển kinh tế?
a)Phát triển kinh tế tạo cơ hội việc làm, tăng thu nhập, giúp giảm đói nghèo và bất bình đẳng.
b)Tăng trưởng kinh tế chắc chắn làm mọi vùng miền tiếp cận y tế, giáo dục như nhau.
c)Khai thác tài nguyên thiếu kiểm soát có thể gây ô nhiễm và cạn kiệt tài nguyên.
d)Bất bình đẳng giới đã hoàn toàn chấm dứt ở Việt Nam.
Giải pháp và nghiên cứu
- 1Nhận biết
Quyết định số 90/QĐ-TTg ngày 18 tháng 1 năm 2022 của Thủ tướng Chính phủ nhằm thực hiện chương trình nào?
- 2Thông hiểu
Huyện A đầu tư đường, điện, trường học ở xã đặc biệt khó khăn, hỗ trợ giống cây và dạy nghề cho hộ nghèo. Biện pháp này chủ yếu nhằm giải quyết vấn đề nào?
- 3Thông hiểu
Biện pháp nào sau đây nhằm hạn chế tác động tiêu cực về văn hoá của phát triển kinh tế?
- 4Vận dụng
Ông H nói: "Chỉ cần GDP tăng thật nhanh là xã hội tự ổn, không cần chính sách xã hội, văn hoá". Nhận xét nào đúng?
Tình huống tổng hợp
- 1Thông hiểu
Gia đình bác B ở nông thôn mới: trước chỉ làm lúa, nay kết hợp trồng hoa, làm homestay, và thuê dịch vụ tổ chức đám cưới trọn gói. Biến đổi này phản ánh
- 2Thông hiểu
Sắp xếp các bước làm bài tập nghiên cứu theo gợi ý của SGK:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 3Vận dụng
Nhóm học sinh nghiên cứu ở địa phương: làng nghề phát triển làm thu nhập tăng nhưng nước thải gây ô nhiễm. Nhóm nên đề xuất giải pháp nào phù hợp nhất với SGK?
- 4Vận dụng
Đúng hay sai về bài tập nghiên cứu và chính sách?
a)Báo cáo nghiên cứu nên có phần giới thiệu ảnh hưởng của phát triển kinh tế đến biến đổi văn hoá, xã hội.
b)Quyết định 1909/QĐ-TTg ngày 12 tháng 11 năm 2021 là chiến lược giảm nghèo bền vững.
c)Khi thu thập tài liệu, nên ghi rõ đường link các website lấy tư liệu.
d)Theo gợi ý của SGK, mỗi nhóm bắt buộc nghiên cứu cùng lúc cả ba vấn đề: tác động tích cực, tác động tiêu cực và giải pháp.
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Giáo dục Kinh tế và Pháp luật (50 phút) có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý), không có câu trả lời ngắn. Gần như câu nào cũng cho một tình huống hoặc đoạn thông tin rồi hỏi. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Kiểm tra cuối chuyên đề · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Làng K nhờ kinh tế phát triển nên khôi phục nhiều lễ hội truyền thống, xây lại nhà văn hoá và đình làng. Việc này thể hiện biến đổi
- 2Thông hiểu
Việt Nam hội nhập sâu rộng nên phim, âm nhạc nước ngoài vào nhiều; đồng thời nghệ thuật truyền thống của ta được giới thiệu ra thế giới. Điều này cho thấy hội nhập
- 3Vận dụng
Một địa phương vừa thu hút đầu tư xây khu công nghiệp, vừa ban hành quy định xử lí nước thải, hỗ trợ dạy nghề cho người dân mất đất. Cách làm này nhằm
- 4Vận dụng
Phát biểu nào sau đây phản ánh ĐÚNG nguyên nhân của biến đổi văn hoá, xã hội theo SGK?
Kiểm tra cuối chuyên đề · Đúng / sai (có tình huống, thông tin)
- 1Vận dụng
Tình huống: Làng X có lễ hội truyền thống hằng năm. Nhờ kinh tế phát triển, đường sá được nâng cấp, khách du lịch kéo về rất đông, lễ hội được tổ chức quy mô lớn, nhiều thanh niên đi làm xa trở về tham gia. Tuy nhiên, một số quầy hàng chèo kéo khách, tăng giá, và sau lễ hội rác thải vứt bừa bãi dọc bờ sông. Một số bạn trẻ trong làng cho rằng hát chèo, múa rối "lạc hậu", chỉ thích xem chương trình nước ngoài.
a)Việc khôi phục, tổ chức lễ hội quy mô lớn nhờ kinh tế phát triển là biến đổi tích cực nếu giữ được giá trị truyền thống.
b)Việc nâng giá, chèo kéo khách và vứt rác sau lễ hội là tác động tiêu cực: thương mại hoá, trục lợi, gây ô nhiễm.
c)Việc một số bạn trẻ coi chèo, múa rối là "lạc hậu" thể hiện giao lưu văn hoá tích cực.
d)Mọi biến đổi ở làng X đều do thiên tai chứ không do phát triển kinh tế và hội nhập.
- 2Thông hiểu
Thông tin (theo SGK, Niên giám thống kê 2022): GDP bình quân đầu người năm 2022 đạt 4.124 USD, tăng 404 USD so với năm 2021. Chỉ số phát triển con người (HDI) đạt 0,737 (năm 2018: 0,693). Tỉ lệ lao động từ 15 tuổi trở lên đã qua đào tạo là 26,4% (năm 2018: 22,0%). Thu nhập bình quân đầu người một tháng tăng từ 3.874.000 đồng (2018) lên 4.673.000 đồng (2022). Hệ số bất bình đẳng trong phân phối thu nhập (Gini) giảm từ 0,425 (2018) xuống 0,375 (2022).
a)Chỉ số phát triển con người (HDI) năm 2022 cao hơn năm 2018.
b)Gini giảm từ 0,425 xuống 0,375 cho thấy bất bình đẳng trong phân phối thu nhập tăng lên.
c)Tỉ lệ lao động đã qua đào tạo tăng từ 22,0% lên 26,4%, phản ánh chất lượng nguồn nhân lực nâng cao.
d)Từ số liệu trên có thể kết luận rằng phát triển kinh tế không gây ra bất kì tác động tiêu cực nào về xã hội.
🎯 Chuyên đề này dùng để kiểm tra thế nào?
- •Đây là chuyên đề học tập, không thi tốt nghiệp; kiểm tra thường gặp ở dạng tình huống: xếp biến đổi vào tích cực / tiêu cực rồi chỉ nguyên nhân (kinh tế phát triển, thị trường, hội nhập).
- •Đoạn thông tin hay cho số liệu (HDI, Gini, thu nhập, lao động qua đào tạo): đọc chiều tăng – giảm; Gini giảm = công bằng hơn.
- •Bài này nối với bài 1 (tăng trưởng và phát triển kinh tế), bài 2 (hội nhập), bài 4 (an sinh xã hội) và bài 13 (bảo vệ di sản văn hoá, môi trường).
Một số vấn đề về Luật Doanh nghiệp