Giao thoa sóng
Giải thích giao thoa của hai sóng kết hợp (cực đại khi d₂ − d₁ = kλ, cực tiểu khi = (k + ½)λ) và dùng thí nghiệm Young i = λD/a để đo bước sóng ánh sáng.
Ứng với SGK Vật lí 11 (bộ thống nhất): Bài 12
⚡ Nhớ nhanh
- 1Hai nguồn kết hợp: dao động cùng phương, cùng tần số, độ lệch pha không đổi theo thời gian. Hai sóng do chúng phát ra là hai sóng kết hợp.
- 2Giao thoa: hai sóng kết hợp gặp nhau tạo nên các gợn sóng ổn định: chỗ hai sóng đồng pha thì dao động cực đại, chỗ ngược pha thì cực tiểu.
- 3Hai nguồn cùng pha: cực đại khi d₂ − d₁ = kλ, cực tiểu khi d₂ − d₁ = (k + ½)λ (k = 0, ±1, ±2…). Các điểm cực đại (cực tiểu) nằm trên các đường hypebol.
- 4Thí nghiệm Young: hai khe hẹp là hai nguồn kết hợp ⇒ vân sáng, vân tối xen kẽ. i = λD/a ⇒ λ = ia/D; vân sáng x = k·i, vân tối x = (k + ½)i.
- 5Bẫy: điểm trên đường trung trực của S₁S₂ có d₁ = d₂ ⇒ d₂ − d₁ = 0 ⇒ là cực đại, không phải "đứng yên".
- 6Giao thoa là hiện tượng đặc trưng của sóng: thấy ánh sáng giao thoa ⇒ ánh sáng có tính chất sóng.
👀 Nhìn là hiểu
Xem 4 cảnh: một cần rung tạo gợn tròn, hai cần rung tạo vùng mạnh yếu xen kẽ, điểm M trượt qua các đường hypebol, ánh sáng đỏ rồi lam qua hai khe. Rồi tự kéo 6 thẻ điểm M (cho d₁, d₂) vào ô cực đại, cực tiểu hay trung gian (6 lượt, 1 thẻ bẫy).
Cần rung chạm mặt nước: gợn tròn lan ra, cách nhau một λ.
1 💧 Giao thoa của hai sóng mặt nước
Cần nhớ
- ✦Thí nghiệm (SGK): cần rung có một quả cầu cho các vòng tròn sáng, tối đồng tâm lan ra xa. Cần rung có hai quả cầu S₁, S₂ cho hình ảnh ổn định: các đường sáng, tối đứng yên xen kẽ.
- ✦Giải thích: mỗi nguồn phát sóng có gợn là những đường tròn như khi không có nguồn kia. Hai nguồn giống hệt nhau dao động vuông góc mặt nước ⇒ chỗ hai sóng đồng pha dao động rất mạnh, chỗ ngược pha thì triệt tiêu nhau, nước đứng yên.
- ✦Các điểm đứng yên hợp thành các hypebol nét đứt; các điểm dao động cực đại hợp thành các hypebol nét liền (Hình 12.2).
- ✦Cực đại: d₂ − d₁ = kλ. Cực tiểu: d₂ − d₁ = (k + ½)λ. Trên đoạn S₁S₂, hai cực đại liên tiếp cách nhau λ/2, và giữa chúng có một cực tiểu.
- ✦Vì sao: sóng từ S₁, S₂ tới M lệch nhau quãng đường d₂ − d₁. Lệch một số nguyên λ thì lại đồng pha; lệch thêm nửa λ thì ngược pha.
Dạng bài
Khoảng cách giữa hai cực đại và đếm cực đại, cực tiểu trên S₁S₂
- 1 Tính λ = v/f (đổi v, λ cùng hệ đơn vị, ví dụ cm).
- 2 Hai cực đại (hoặc hai cực tiểu) liên tiếp trên S₁S₂ cách nhau λ/2.
- 3 Số cực đại: các số nguyên k thoả |k| < S₁S₂/λ; số cực tiểu: các số k + ½ thoả |k + ½| < S₁S₂/λ (hai nguồn cùng pha, không tính hai nguồn).
- 4 Thử lại: cực đại và cực tiểu xen kẽ nhau, giữa hai cực đại liên tiếp có đúng một cực tiểu ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho hai cực đại liên tiếp cách nhau λ = 1,2 cm: đó là khoảng cách hai gợn của một sóng. Giao thoa trên S₁S₂ thì hai cực đại cách nhau λ/2 = 0,6 cm.
Hai cần rung chạm mặt nước tại S₁, S₂ cách nhau 4,5 cm, cùng pha, tần số 25 Hz; tốc độ truyền sóng 30 cm/s. Tính khoảng cách giữa hai cực đại liên tiếp trên S₁S₂ và đếm số cực đại, cực tiểu trên S₁S₂.
Hướng dẫn giải
2 🔗 Điều kiện giao thoa. Nguồn kết hợp
Cần nhớ
- ✦Muốn có giao thoa, hai nguồn phải dao động cùng phương, cùng tần số và có độ lệch pha không đổi theo thời gian. Hai nguồn như vậy gọi là hai nguồn kết hợp.
- ✦Hai nguồn không kết hợp (hai đèn dây tóc, hai ngọn nến, hai loa phát hai bài khác nhau): độ lệch pha thay đổi hỗn loạn ⇒ chỗ mạnh, chỗ yếu nhoè và đổi liên tục ⇒ không thấy vân.
- ✦Biên độ hai nguồn không cần bằng nhau để có giao thoa, chỉ cần cùng tần số và lệch pha không đổi (bằng nhau thì cực tiểu mới bằng 0 hoàn toàn).
- ✦Giao thoa là hiện tượng đặc trưng của sóng: mọi quá trình vật lí gây ra giao thoa cũng tất yếu là quá trình sóng.
Dạng bài
Xét một điểm M: cực đại, cực tiểu hay trung gian?
- 1 Tính λ = v/f (hoặc đề cho). Đổi d₁, d₂ về cùng đơn vị với λ.
- 2 Tính hiệu đường đi d₂ − d₁ rồi chia cho λ: δ = (d₂ − d₁)/λ.
- 3 δ nguyên ⇒ cực đại; δ = nguyên + ½ ⇒ cực tiểu; còn lại ⇒ dao động với biên độ trung gian.
- 4 Thử lại: d₁ + d₂ phải lớn hơn S₁S₂ và |d₂ − d₁| phải nhỏ hơn S₁S₂ (bất đẳng thức tam giác) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Điểm nằm giữa hai nguồn trên đường trung trực (d₁ = d₂ = 5,4 cm chẳng hạn) hay bị cho là đứng yên. Hiệu đường đi bằng 0 ⇒ cực đại.
Hai nguồn cùng pha trên mặt nước, λ = 1,2 cm, S₁S₂ = 4,5 cm. Điểm M cách S₁ 3,6 cm và cách S₂ 6,0 cm. M dao động thế nào?
Hướng dẫn giải
3 💡 Thí nghiệm Young về giao thoa ánh sáng
Cần nhớ
- ✦Bố trí (SGK): ánh sáng từ nguồn S chiếu vào hai khe hẹp F₁, F₂ cách nhau a; hai khe là hai nguồn kết hợp. Màn E cách mặt phẳng chứa hai khe một khoảng D.
- ✦Kết quả: trong vùng hai chùm sáng gặp nhau có vạch sáng và vạch tối xen kẽ ⇒ ánh sáng có tính chất sóng. Vạch tối là chỗ hai sóng triệt tiêu, vạch sáng là chỗ hai sóng tăng cường.
- ✦Vân sáng: d₂ − d₁ = kλ. Vân tối: d₂ − d₁ = (k + ½)λ (k = 0, ±1, ±2…). Vân sáng chính giữa (k = 0) ở O.
- ✦Khoảng vân i là khoảng cách giữa hai vân sáng (hoặc hai vân tối) liên tiếp: i = λD/a.
- ✦Vị trí vân: vân sáng xs = kλD/a = k·i; vân tối xt = (k + ½)λD/a = (k + ½)·i.
- ✦Thay laze đơn sắc bằng đèn dây tóc ánh sáng trắng: mỗi màu có i riêng ⇒ vân chính giữa màu trắng, hai bên là các dải màu như cầu vồng.
i phụ thuộc thế nào?
| Đổi | Khoảng vân i | Trên sim |
|---|---|---|
| λ tăng (lam → đỏ) | tăng theo λ | vân đỏ thưa hơn vân lam |
| D tăng (màn xa khe) | tăng theo D | vân dãn ra |
| a tăng (hai khe xa nhau) | giảm theo 1/a | vân sít lại |
Dạng bài
Tính khoảng vân, vị trí vân
- 1 Đổi đơn vị về mét hết: 1 mm = 10⁻³ m; 1 µm = 10⁻⁶ m; 1 nm = 10⁻⁹ m.
- 2 i = λD/a rồi đổi ra mm cho dễ đọc.
- 3 Vân sáng bậc k: xs = k·i; vân tối: xt = (k + ½)·i.
- 4 Thử lại: i cỡ vài mm với ánh sáng nhìn thấy, a nhỏ cỡ 0,1 – 1 mm, D cỡ 1 m ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Giữ λ = 0,66 (µm) mà đổi a, D ra mét: i = 0,66 · 1,22·10⁻⁴ = 3960 — lệch 10⁶ vì không đổi µm ra m. Mọi đại lượng phải cùng hệ đơn vị.
Thí nghiệm Young: a = 0,2 mm, D = 1,2 m, ánh sáng đỏ λ = 0,66 µm. Tính khoảng vân và vị trí vân sáng bậc 2 so với vân trung tâm.
Hướng dẫn giải
4 📏 Đo bước sóng ánh sáng từ khoảng vân
Cần nhớ
- ✦Đo được a, D và khoảng vân i ⇒ λ = ia/D. Tần số ánh sáng: f = c/λ với c = 3·10⁸ m/s.
- ✦Đo i chính xác: không đo một khoảng vân (nhỏ, sai số lớn) mà đo khoảng cách giữa n vân sáng liên tiếp rồi chia cho (n − 1).
- ✦n vân sáng liên tiếp có n − 1 khoảng vân. Ví dụ 9 vân sáng liên tiếp ⇒ 8 khoảng vân.
- ✦Vân sáng bậc k và vân sáng bậc −k ở hai bên vân trung tâm cách nhau 2k·i.
Dạng bài
Tính λ từ khoảng cách giữa n vân
- 1 Đổi đơn vị a, D, khoảng cách L về mét.
- 2 Khoảng vân i = L/(n − 1).
- 3 λ = ia/D rồi đổi ra µm hoặc nm (1 µm = 1000 nm).
- 4 Thử lại: ánh sáng nhìn thấy có λ trong khoảng 0,38 – 0,76 µm (380 – 760 nm) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chia 24 mm cho 9 vân thay vì 8 khoảng: i = 2,67 mm ⇒ λ ≈ 0,44 µm. Số khoảng vân luôn ít hơn số vân một.
Thí nghiệm Young có a = 0,25 mm, D = 1,5 m. Khoảng cách giữa 9 vân sáng liên tiếp là 24 mm. Tính bước sóng ánh sáng.
Hướng dẫn giải
5 🎧 Hiện tượng quanh ta
- ✦🔊 Hai loa cùng phát một âm thanh (khởi động SGK): đi dọc trước hai loa thấy chỗ to, chỗ bé xen kẽ. Chỗ nghe bé là hai sóng âm ngược pha triệt tiêu nhau.
- ✦🎧 Tai nghe chống ồn: loa nhỏ trong tai phát sóng âm ngược pha với tiếng ồn để hai sóng gần như triệt tiêu nhau.
- ✦🫧 Màng xà phòng, vết dầu loang trên đường ướt có các dải màu: ánh sáng phản xạ từ hai mặt của lớp mỏng giao thoa với nhau.
- ✦🌊 Hai viên sỏi thả xuống hồ cùng lúc: các vòng tròn gặp nhau tạo những chỗ nước nhấp nhô mạnh, chỗ gần như phẳng.
6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Chia (d₂ − d₁) cho λ trước: ra số nguyên ⇒ cực đại; ra nửa nguyên ⇒ cực tiểu.
- ✦Đếm trên S₁S₂: số cực đại = số nguyên k thoả |k| < S₁S₂/λ; liệt kê k, không đoán.
- ✦Young: i ∝ λ, i ∝ D, i ∝ 1/a. Đổi một đại lượng k lần ⇒ i đổi k lần (hoặc 1/k lần), không cần tính lại.
- ✦n vân sáng liên tiếp ⇒ n − 1 khoảng vân.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Coi trung trực của S₁S₂ là đứng yên: d₁ = d₂ ⇒ d₂ − d₁ = 0 ⇒ cực đại.
- ✦Cho hai cực đại liên tiếp trên S₁S₂ cách nhau λ: đúng là λ/2 (với λ = 1,2 cm là 0,6 cm, không phải 1,2 cm).
- ✦Quên đổi µm, mm ra m: i = λD/a với λ = 0,66 µm, a = 0,2 mm, D = 1,2 m ra 3960 thay vì 3,96 mm.
- ✦9 vân sáng liên tiếp chia cho 9: đúng là chia cho 8 (λ = 0,5 µm, không phải 0,44 µm).
- ✦Viết i = λa/D hoặc i = aD/λ: a ở mẫu, D ở tử: i = λD/a.
- ✦Cho rằng hai bóng đèn dây tóc giống nhau cho vân giao thoa: chúng không phải nguồn kết hợp.
📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn
- ✦Sóng nước: λ cỡ cm, v cỡ vài chục cm/s, f cỡ vài chục Hz. Ra λ vài mét là nhầm đơn vị.
- ✦Ánh sáng nhìn thấy: λ = 0,38 – 0,76 µm = 380 – 760 nm; f = c/λ cỡ 4·10¹⁴ – 8·10¹⁴ Hz.
- ✦Khoảng vân i cỡ vài mm khi a cỡ 0,1 – 1 mm, D cỡ 1 – 2 m. Ra vài micro mét hay vài mét là sai luỹ thừa.
- ✦|d₂ − d₁| không bao giờ vượt quá khoảng cách hai nguồn S₁S₂ (cạnh tam giác).
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Giao thoa sóng mặt nước
- 1Nhận biết
Hiện tượng giao thoa của hai sóng là hiện tượng
- 2Nhận biết
Hai sóng kết hợp gặp nhau tại điểm M mà ở đó chúng luôn đồng pha. M dao động với biên độ
- 3Thông hiểu
Hai nguồn cùng pha có bước sóng λ = 1,5 cm. Điểm M cách hai nguồn lần lượt d₁ = 6,0 cm và d₂ = 9,75 cm. M là điểm
- 4Thông hiểu Hai nguồn cùng pha có tần số 25 Hz, tốc độ truyền sóng 30 cm/s. Khoảng cách giữa hai cực đại liên tiếp trên đoạn nối hai nguồn là cm.
- 5Thông hiểu Hai nguồn cùng pha có λ = 2 cm. Điểm M cách hai nguồn 12 cm và 19 cm. Hiệu đường đi bằng lần bước sóng, nên M là điểm cực tiểu.
- 6Vận dụng
Hai nguồn cùng pha cách nhau 9 cm, bước sóng 2,4 cm. Số điểm cực tiểu trên đoạn nối hai nguồn là
Nguồn kết hợp, điều kiện giao thoa
- 1Nhận biết
Hai nguồn sóng kết hợp là hai nguồn dao động
- 2Thông hiểu
Hai bóng đèn dây tóc giống nhau đặt cạnh nhau không cho vân giao thoa trên tường vì
- 3Thông hiểu
Trong thí nghiệm hai quả cầu chạm mặt nước dao động cùng tần số, các điểm đứng yên trên mặt nước hợp thành
- 4Vận dụng
Điểm nằm trên đường trung trực của đoạn S₁S₂ (hai nguồn cùng pha) dao động với biên độ
Giao thoa ánh sáng, khoảng vân
- 1Nhận biết
Trong thí nghiệm Young, các vạch sáng và vạch tối xen kẽ trên màn chứng tỏ ánh sáng có tính chất
- 2Nhận biết
Trong thí nghiệm Young, công thức khoảng vân i là
- 3Thông hiểu Thí nghiệm Young có a = 0,5 mm, D = 2 m, λ = 0,6 µm. Khoảng vân là mm.
- 4Thông hiểu
Thí nghiệm Young có a = 0,3 mm, D = 1,5 m, khoảng vân đo được 3 mm. Bước sóng ánh sáng là
- 5Vận dụng
Một nhóm học sinh đo vị trí các vân sáng so với vân trung tâm trong thí nghiệm Young có a = 0,2 mm, D = 1,0 m: Bước sóng ánh sáng gần nhất với
- 6Thông hiểu
Giữ nguyên a và λ, tăng khoảng cách từ hai khe đến màn lên 2 lần thì khoảng vân
- 7Thông hiểu
Thay ánh sáng đơn sắc bằng ánh sáng trắng trong thí nghiệm Young thì vân sáng chính giữa có màu
Đo bước sóng, vị trí vân
- 1Thông hiểu
Đo khoảng cách giữa 6 vân sáng liên tiếp được 12 mm. Khoảng vân là
- 2Vận dụng Thí nghiệm Young: a = 0,2 mm, D = 1,1 m, khoảng cách giữa 11 vân sáng liên tiếp là 33 mm. Bước sóng ánh sáng là nm.
- 3Thông hiểu Ánh sáng có bước sóng 0,6 µm có tần số ·10¹⁴ Hz (c = 3·10⁸ m/s).
- 4Vận dụng
Trong thí nghiệm Young, khoảng vân i = 2,5 mm. Điểm M cách vân sáng trung tâm 6,25 mm là
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Hai nguồn cùng pha có tần số 20 Hz, tốc độ truyền sóng 0,6 m/s. Điểm M cách hai nguồn 9,0 cm và 13,5 cm dao động với biên độ
- 2Thông hiểu
Thí nghiệm Young có a = 0,2 mm, D = 1,5 m, ánh sáng đơn sắc λ = 0,56 µm. Khoảng vân là
- 3Vận dụng
Giữ nguyên a và D, thay ánh sáng đỏ (λ = 0,66 µm) bằng ánh sáng lục (λ = 0,55 µm) thì khoảng vân
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Hai nguồn cùng pha trên mặt nước có tần số 30 Hz, tốc độ truyền sóng 36 cm/s, S₁S₂ = 6,3 cm.
a)Bước sóng là 1,2 cm.
b)Hai cực đại liên tiếp trên S₁S₂ cách nhau 1,2 cm.
c)Điểm cách S₁ 4,8 cm và cách S₂ 7,2 cm là cực đại.
d)Điểm cách S₁ 3,6 cm và cách S₂ 5,7 cm là cực tiểu.
- 2Vận dụng
Thí nghiệm Young có a = 0,3 mm, D = 1,5 m. Đo vị trí các vân sáng so với vân trung tâm:
a)Khoảng vân là 3,0 mm.
b)Bước sóng ánh sáng là 0,6 µm.
c)Giữ nguyên a và λ, đặt màn xa gấp đôi (D = 3 m) thì vân sáng bậc 2 ở 6,0 mm.
d)Vân tối gần vân trung tâm nhất (k = 0) ở x = 3,0 mm.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Hai nguồn cùng pha cách nhau 13 cm, bước sóng 2 cm. Có bao nhiêu điểm cực đại trên đoạn nối hai nguồn (không tính hai nguồn)? Đáp số:
- 2Vận dụng Thí nghiệm Young: a = 0,4 mm, D = 2 m, λ = 0,5 µm. Khoảng cách giữa hai vân sáng bậc 3 nằm hai bên vân trung tâm là bao nhiêu mm? Đáp số:
- 3Vận dụng Thí nghiệm Young: a = 0,3 mm, D = 1,2 m; khoảng cách giữa 5 vân sáng liên tiếp là 8,8 mm. Bước sóng là bao nhiêu nm? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi điều kiện giao thoa (nguồn kết hợp), nhận ra cực đại hay cực tiểu từ d₂ − d₁ = kλ, hoặc tính khoảng vân i = λD/a.
- •Phần II hay có một tình huống hai nguồn trên mặt nước hoặc một bảng đo vị trí vân: ý dễ mất điểm là coi hai cực đại cách nhau λ (đúng là λ/2) hoặc quên đổi đơn vị µm, mm.
- •Phần III có thể hỏi đếm cực đại trên S₁S₂, bước sóng từ khoảng cách n vân (nhớ n − 1 khoảng vân). Nối Lý 12: thấy ánh sáng giao thoa là sóng; sang lượng tử ánh sáng, cùng thí nghiệm hai khe cho từng photon lại cho thấy tính hạt; sóng điện từ (ánh sáng cũng là sóng điện từ) học ở bài 11 và Lý 12.
Sóng dừng