Sóng dừng
Giải thích sóng dừng (nút, bụng), dùng điều kiện ℓ = nλ/2 (hai đầu cố định) và ℓ = (2n + 1)λ/4 (một đầu tự do) để tính λ, f, v; đo tốc độ truyền âm bằng ống cộng hưởng (v = 2df) và ôn cả chương II Sóng.
Ứng với SGK Vật lí 11 (bộ thống nhất): Bài 13, Bài 14, Bài 15
⚡ Nhớ nhanh
- 1Sóng dừng là sóng tổng hợp của sóng tới và sóng phản xạ (cùng biên độ, cùng bước sóng, truyền ngược chiều): có những điểm luôn đứng yên (nút) và những điểm dao động mạnh nhất (bụng).
- 2Hai nút (hoặc hai bụng) liên tiếp cách nhau λ/2; nút và bụng liền kề cách nhau λ/4. Các điểm trong một bó sóng dao động cùng pha, hai bó kề nhau ngược pha.
- 3Hai đầu cố định: ℓ = nλ/2 (n = 1, 2, 3…), n bó = n bụng, n + 1 nút (kể cả hai đầu); f = n·v/(2ℓ), tần số nhỏ nhất f₁ = v/(2ℓ).
- 4Một đầu cố định, một đầu tự do (dây, ống khí một đầu kín): ℓ = (2n + 1)λ/4 (n = 0, 1, 2…): đầu cố định là nút, đầu tự do là bụng; các tần số 1 : 3 : 5…
- 5TH 15: loa 500 Hz, kéo pít-tông ra xa loa, hai chỗ âm to nhất liên tiếp cách nhau d = λ/2 ⇒ v = λf = 2df (nhớ nhân 2).
- 6Bẫy: ghi ℓ = nλ (quên chia 2); đếm nút bằng số bụng (đúng là n + 1); dùng l₂ hay l₁ riêng lẻ để tính λ thay vì hiệu d = l₂ − l₁.
👀 Nhìn là hiểu
Xem 4 cảnh: sóng tới + sóng phản xạ chồng thành sóng đứng, nút và bụng trên dây 0,6 m, quét tần số thấy biên độ vọt lên ở 20 · 40 · 60 Hz, rồi ống cộng hưởng 500 Hz tìm hai chỗ âm to nhất. Rồi tự làm thực hành 15: kéo pít-tông, bấm ghi l₁, l₂ hai lần (4 lượt), chọn λ bằng d, 2d hay l₂ (thẻ bẫy "λ = d") và so với 340 m/s.
Sóng tới (xanh) chạy sang phải, tới đầu cố định…
1 🎸 Sóng dừng: thí nghiệm, nút và bụng
Cần nhớ
- ✦Thí nghiệm (SGK): dây đàn hồi PQ căng, đầu P gắn bộ rung nối máy phát tần số. Chỉnh tần số tới khi trên dây có những điểm dao động cực đại xen những điểm đứng yên ⇒ sóng dừng. Đổi tần số, lại thấy sóng dừng ở những tần số xác định khác.
- ✦Giải thích: sóng từ bộ rung truyền tới đầu cố định rồi phản xạ; sóng tới và sóng phản xạ (cùng biên độ, cùng λ, ngược chiều) giao thoa với nhau thành sóng dừng. Thường gặp: một trong hai sóng là sóng phản xạ của sóng kia.
- ✦Nút: hai sóng ngược pha, điểm luôn đứng yên. Bụng: hai sóng đồng pha, biên độ cực đại.
- ✦Hai nút liên tiếp (hoặc hai bụng liên tiếp) cách λ/2; nút và bụng liền kề cách λ/4. Mỗi bó sóng dài λ/2.
- ✦Sóng dừng không chạy: hình dạng đứng tại chỗ; các nút và bụng cố định, các điểm khác dao động với biên độ khác nhau.
Mọi phần tử dao động cùng biên độ, pha trễ dần theo phương truyền. Hai điểm cách nhau λ thì cùng pha.
Có nút (biên độ 0) và bụng (cực đại). Trong một bó các điểm cùng pha; hai bó kề nhau ngược pha.
Dạng bài
Đếm nút, bụng và tìm bước sóng từ hình sóng dừng
- 1 Đếm số bó sóng (số bụng) n trên dây. Hai đầu cố định thì mỗi đầu là một nút.
- 2 Số nút = n + 1 (kể cả hai đầu). Chiều dài ℓ = n · λ/2 ⇒ λ = 2ℓ/n.
- 3 Khoảng cách nút – bụng liền kề = λ/4; hai nút liên tiếp = λ/2.
- 4 Thử lại: ℓ phải bằng số nguyên lần λ/2 ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đếm 3 bụng thành 3 nút: sóng dừng hai đầu cố định luôn có nhiều hơn một nút so với số bụng (n bụng ⇒ n + 1 nút).
Dây dài 0,6 m, hai đầu cố định, có sóng dừng với 3 bụng. Tính bước sóng, số nút và khoảng cách từ một nút tới bụng liền kề.
Hướng dẫn giải
2 🎻 Sóng dừng trên dây hai đầu cố định
Cần nhớ
- ✦Điều kiện (13.1): chiều dài dây bằng một số nguyên lần nửa bước sóng: ℓ = nλ/2, n = 1, 2, 3…
- ✦Với λ = v/f: f = n · v/(2ℓ). Các tần số có sóng dừng là 1 : 2 : 3… lần tần số nhỏ nhất f₁ = v/(2ℓ).
- ✦Nhạc cụ dây (đàn ghi ta, violon, đàn tính, đàn cò…): hai đầu dây cố định, âm phát ra có λ = 2ℓ, f = v/(2ℓ). Ấn ngón tay vào phím làm ℓ ngắn ⇒ f tăng ⇒ âm cao hơn.
- ✦Vì sao chỉ có tần số xác định: sóng tới và sóng phản xạ chỉ chồng khớp (hai đầu đều là nút) khi vừa đủ n bó sóng trong ℓ; tần số khác thì dây chỉ rung nhẹ (cảnh 3 của sim).
Dạng bài
Tính tần số, tốc độ, bước sóng của sóng dừng trên dây
- 1 Đổi đơn vị: ℓ về mét, f về Hz.
- 2 Từ số bụng n: λ = 2ℓ/n.
- 3 v = λf (hoặc f = nv/2ℓ khi cần tần số).
- 4 Thử lại: ℓ = nλ/2 và f nằm giữa các tần số liên tiếp theo tỉ lệ 1 : 2 : 3 ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết ℓ = nλ (quên chia 2): với 3 bụng ra λ = 0,2 m, f = 240,2 = 120 Hz — gấp đôi giá trị đúng 60 Hz.
Dây dài 0,6 m hai đầu cố định, tốc độ truyền sóng trên dây là 24 m/s. Tính tần số nhỏ nhất để có sóng dừng và tần số để có 3 bụng.
Hướng dẫn giải
3 🎶 Một đầu cố định, một đầu tự do. Cột khí
Cần nhớ
- ✦Điều kiện (dây một đầu cố định, một đầu tự do; ống khí một đầu kín, một đầu hở): chiều dài bằng một số lẻ lần một phần tư bước sóng: ℓ = (2n + 1)λ/4, n = 0, 1, 2…
- ✦Đầu cố định (đầu kín) là nút, đầu tự do (đầu hở) là bụng. n = 0 ứng với 1 bó nửa: ℓ = λ/4.
- ✦f = (2n + 1) · v/(4ℓ): các tần số có sóng dừng theo tỉ lệ 1 : 3 : 5… (khác dây hai đầu cố định là 1 : 2 : 3…).
- ✦Nhạc cụ khí (sáo, kèn, khèn, đàn K'lông pút): cột không khí dao động tạo sóng dừng. Bịt lỗ để đổi chiều dài cột khí dao động ⇒ đổi nốt nhạc.
Hai kiểu sóng dừng cần phân biệt
| Hai đầu cố định (nút – nút) | Một đầu cố định, một đầu tự do (nút – bụng) | |
|---|---|---|
| Điều kiện | ℓ = nλ/2, n = 1, 2, 3… | ℓ = (2n + 1)λ/4, n = 0, 1, 2… |
| Tần số | f = n · v/(2ℓ) | f = (2n + 1) · v/(4ℓ) |
| Tỉ lệ tần số | 1 : 2 : 3 : … | 1 : 3 : 5 : … |
| Tần số nhỏ nhất | v/(2ℓ) | v/(4ℓ) |
Dạng bài
Ống khí một đầu kín, một đầu hở
- 1 Đổi đơn vị: ℓ về mét, v về m/s.
- 2 Chọn n: n = 0 là âm nhỏ nhất, n = 1 là tần số tiếp theo (3 lần), n = 2 là 5 lần…
- 3 λ = 4ℓ/(2n + 1), f = v/λ.
- 4 Thử lại: ℓ = (2n + 1)λ/4 ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ tần số kế tiếp là 200 Hz (gấp đôi như dây hai đầu cố định): ống một đầu kín chỉ có các tần số lẻ lần f₀: 100, 300, 500 Hz.
Ống một đầu kín, một đầu hở dài 0,85 m; tốc độ truyền âm là 340 m/s. Tính tần số nhỏ nhất có sóng dừng và tần số kế tiếp.
Hướng dẫn giải
4 🔬 Thực hành: đo tốc độ truyền âm trong không khí
Mục đích, dụng cụ, các bước
- ✦Mục đích: đo tốc độ truyền âm trong không khí nhờ hiện tượng sóng dừng trong cột khí.
- ✦Dụng cụ (SGK): ống trụ thuỷ tinh hữu cơ trong suốt (đường kính trong 40 mm, dài 670 mm, chia độ 0 – 660 mm); pít-tông thép bọc nhựa có vạch dấu, nối với dây kéo; máy phát tần số (tín hiệu sin); một loa nhỏ (hoặc âm thoa); giá đỡ ống.
- ✦Cách làm: lắp ống lên giá, ghép loa sát đầu dưới ống, nối loa với máy phát tần số, chỉnh f = 500 Hz và độ to vừa nghe rõ. Kéo pít-tông ra xa loa: âm to dần rồi nhỏ đi, to lại. Đo chiều dài cột khí l₁ ở chỗ âm to nhất lần 1, l₂ ở chỗ to nhất lần 2. Lặp lại thêm hai lần.
- ✦Giải thích: pít-tông là đầu kín (nút), chỗ gần loa gần như là bụng; âm to nhất = cộng hưởng, trong cột khí có sóng dừng. Hai vị trí to nhất liên tiếp của pít-tông cách nhau d = l₂ − l₁ = λ/2.
- ✦An toàn: làm trong phòng thí nghiệm, có giáo viên; máy phát tần số dùng điện lưới 220 V thì chỉ cắm và chỉnh theo hướng dẫn, không tự tháo; không để âm quá to.
Bảng 15.1 (số liệu mẫu), f = 500 ± 1 Hz
| Chiều dài cột khí lúc âm to nhất (mm) | Lần 1 | Lần 2 | Lần 3 | Trung bình | Sai số |
|---|---|---|---|---|---|
| l₁ | 172 | 170 | 174 | 172 | 1,3 |
| l₂ | 512 | 514 | 513 | 513 | 0,7 |
Dạng bài
Xử lí kết quả thí nghiệm
- 1 Tính chiều dài cột khí giữa hai vị trí âm to nhất: d = l₂ − l₁ (dùng giá trị trung bình).
- 2 Tốc độ truyền âm: v = λf = 2df (vì d = λ/2). Đổi d sang mét.
- 3 Sai số tương đối: δv = δd + δf (cộng các sai số tương đối), với Δd = Δl₁ + Δl₂; Δv = v · δv.
- 4 Thử lại: v cỡ 340 m/s ở khoảng 15 °C; so với Bảng 15.2 (không khí 340 m/s) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy λ = l₂ hoặc v = d · f: chỉ được một nửa giá trị đúng (v = 170 m/s) hoặc sai theo e. Hai vị trí liên tiếp cách nhau λ/2, nên v = 2df.
Từ Bảng 15.1 mẫu (f = 500 ± 1 Hz): tính d, v và sai số của v. Giải thích vì sao phải dùng hiệu l₂ − l₁ chứ không dùng l₁ hay l₂ riêng lẻ.
Hướng dẫn giải
Thí nghiệm hỏng ở đâu
| Hiện tượng | Nguyên nhân | Cách sửa |
|---|---|---|
| Không nghe thấy chỗ to nhất rõ ràng | loa quá nhỏ hoặc đặt hở khỏi ống | ghép loa sát đầu ống; chỉnh biên độ |
| Hai lần đo cách nhau quá xa | ghi lúc kim chưa đúng chỗ to nhất | dịch pít-tông từng mm quanh chỗ to nhất |
| d ra gần λ chứ không phải λ/2 | nhầm hai chỗ liên tiếp với cách một chỗ | đếm đúng chỗ to nhất lần 1, lần 2 |
| v lệch hẳn 340 m/s | f trên máy phát không đúng | kiểm tra lại f hoặc dùng âm thoa đã biết f |
Tốc độ truyền âm trong một số môi trường (Bảng 15.2)
| Môi trường | Tốc độ (m/s) |
|---|---|
| Không khí | 340 |
| Gỗ | 3400 |
| Nước | 1500 |
| Thép | 6100 |
| Thuỷ tinh | 5500 |
5 🔁 Ôn chương II: Sóng (bài 8 – 15)
Sơ đồ công thức cả chương
| Bài | Nội dung | Công thức cần nhớ |
|---|---|---|
| 8 | Mô tả sóng | v = λ/T = λf; T = 1/f; đồ thị u – x (chụp ảnh sóng: đọc λ), u – t (một điểm: đọc T) |
| 9 | Sóng ngang, sóng dọc, năng lượng | ngang: phần tử dao động ⊥ phương truyền; dọc: ∥ phương truyền (âm là sóng dọc) |
| 11 | Sóng điện từ | c = 3·10⁸ m/s; λ = c/f |
| 12 | Giao thoa | cực đại d₂ − d₁ = kλ; cực tiểu (k + ½)λ; Young i = λD/a |
| 13 | Sóng dừng | hai đầu cố định ℓ = nλ/2; một đầu tự do ℓ = (2n + 1)λ/4 |
| 15 | Đo tốc độ âm | v = 2df (d = l₂ − l₁) |
Dạng bài
Đọc đồ thị u – x: tìm λ, f và hướng chuyển động
- 1 Từ đồ thị u – x (ảnh chụp sóng ở một thời điểm) đọc λ là khoảng cách hai đỉnh (hoặc hai đáy) liên tiếp. Đổi về mét.
- 2 f = v/λ, T = 1/f.
- 3 Hướng chuyển động của một điểm: dịch cả hình sóng một chút theo chiều truyền; điểm sẽ nhận giá trị của điểm sát phía sau nó (bên đón sóng tới). Hoặc: điểm cách một điểm biết trước một số nguyên λ thì cùng pha, nửa nguyên thì ngược pha.
- 4 Thử lại: f nằm cỡ vài Hz tới vài chục Hz cho sóng trên dây, mặt nước ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đọc λ là khoảng cách từ đỉnh tới đáy (10 cm): đó chỉ là nửa bước sóng, ra f = 5 Hz thay vì 2,5 Hz.
Sóng hình sin truyền theo chiều dương trục x với tốc độ 0,5 m/s. Tại một thời điểm, đồ thị u – x có đỉnh u = +4 cm ở x = 5 cm, đáy u = −4 cm ở x = 15 cm, đỉnh kế tiếp ở x = 25 cm. Tính λ, f và cho biết điểm A ở x = 10 cm (u = 0) lúc đó đang đi lên hay đi xuống.
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Hai bức xạ cùng lúc: vị trí hai vân sáng trùng nhau
- 1 Đổi đơn vị a, D về m, λ về m rồi tính i₁ = λ₁D/a, i₂ = λ₂D/a.
- 2 Vân sáng trùng: k₁i₁ = k₂i₂ ⇒ k₁/k₂ = λ₂/λ₁ (rút gọn về tối giản).
- 3 Vị trí gần vân trung tâm nhất (ngoài k = 0): lấy k₁, k₂ nhỏ nhất ⇒ x = k₁i₁.
- 4 Thử lại: x = k₁i₁ = k₂i₂ ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng hai màu trùng nhau ở vân bậc 1 của cả hai (x = 0,48 mm hay 0,384 mm): chúng chỉ trùng khi k₁i₁ = k₂i₂, tức tại k₁ = 4, k₂ = 5.
Thí nghiệm Young có a = 1,5 mm, D = 1,2 m. Khe sáng đồng thời bức xạ cam λ₁ = 0,60 µm và lục λ₂ = 0,48 µm. Tính khoảng vân mỗi màu và khoảng cách từ vân trung tâm tới vân sáng đầu tiên có cùng vị trí của hai màu (ngoài vân trung tâm).
Hướng dẫn giải
6 🎵 Hiện tượng quanh ta
- ✦🎸 Đàn tính, ghi ta, violon: ấn ngón tay lên phím làm dây ngắn lại ⇒ tần số f = v/(2ℓ) tăng ⇒ âm cao hơn.
- ✦🪈 Sáo trúc, khèn, kèn: bịt hoặc mở lỗ để đổi chiều dài cột khí dao động ⇒ đổi nốt. Thổi mạnh hơn có thể sang tần số cao hơn (với cột khí một đầu kín thì là các tần số lẻ lần).
- ✦🎶 Đàn K'lông pút (khởi động SGK): ống dài ngắn khác nhau cộng hưởng ở tần số khác nhau ⇒ vỗ tay vào miệng ống cho các nốt khác nhau.
- ✦🍲 Lò vi sóng có sóng điện từ tạo sóng dừng trong khoang lò: chỗ bụng nóng nhiều, chỗ nút nóng ít, vì vậy phải có đĩa quay để đồ ăn nóng đều.
7 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Dây hai đầu cố định: n bụng ⇒ n + 1 nút, ℓ = n · λ/2, f = n · v/(2ℓ). Nhảy từ n bụng lên n + 1 bụng thì f tăng đúng f₁.
- ✦Một đầu tự do: các tần số 1 : 3 : 5; hai đầu cố định: 1 : 2 : 3. Nhìn hai tần số liên tiếp trong bảng: hiệu của chúng là f₁ (hai đầu cố định).
- ✦Hai nút liên tiếp cách λ/2: đề cho khoảng cách này thì nhân đôi ra λ ngay.
- ✦TH 15: v = 2df. Thay đổi f gấp k lần thì d giảm k lần.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Quên chia 2: dây 0,6 m có 3 bụng ra λ = 0,2 m thay vì 0,4 m.
- ✦Đếm nút bằng số bụng: 3 bụng có 4 nút (kể cả hai đầu), không phải 3.
- ✦Ống một đầu kín, âm cơ bản 100 Hz, tưởng tần số kế tiếp 200 Hz: đúng là 300 Hz.
- ✦TH 15: dùng v = d · f ra 170 m/s (quên nhân 2), hoặc dùng l₁, l₂ riêng lẻ để tính λ thay vì hiệu l₂ − l₁.
- ✦Nhầm khoảng cách nút – bụng (λ/4) với hai nút liên tiếp (λ/2): nút – bụng 5 cm ⇒ λ = 20 cm.
- ✦Quên đổi mm, cm ra m: d = 341 mm phải thành 0,341 m rồi mới nhân với f để ra 341 m/s.
📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn
- ✦Tốc độ âm trong không khí cỡ 340 m/s, trong nước 1500 m/s, trong thép 6100 m/s. TH 15 ra vài chục hay vài nghìn m/s là sai đơn vị hoặc quên nhân 2.
- ✦Sóng dừng trên dây đàn: λ cỡ vài chục cm, f cỡ vài trăm Hz; v cỡ vài chục đến vài trăm m/s.
- ✦Chiều dài dây ℓ luôn lớn hơn hoặc bằng λ/2 (với n = 1): ra λ > 2ℓ là sai.
- ✦Ống một đầu kín dài ℓ có âm cơ bản v/(4ℓ), thấp hơn ống hai đầu hở cùng chiều dài (v/(2ℓ)) một nửa.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Sóng dừng, nút và bụng
- 1Nhận biết
Trong sóng dừng, điểm nút là điểm
- 2Nhận biết
Khoảng cách giữa hai nút liên tiếp của sóng dừng bằng
- 3Thông hiểu
Trên dây có sóng dừng, khoảng cách từ một nút tới bụng liền kề là 5 cm. Bước sóng là
- 4Thông hiểu Trên dây có sóng dừng, hai nút liên tiếp cách nhau 12 cm, tần số sóng 50 Hz. Tốc độ truyền sóng là m/s.
- 5Thông hiểu
Phát biểu nào về sóng dừng là đúng?
- 6Thông hiểu
Dây hai đầu cố định có sóng dừng với 5 nút (kể cả hai đầu). Số bụng là
Dây hai đầu cố định
- 1Nhận biết
Điều kiện để có sóng dừng trên dây có hai đầu cố định, chiều dài ℓ, là
- 2Thông hiểu
Dây đàn hồi dài 0,9 m hai đầu cố định dao động với một bụng. Bước sóng là
- 3Thông hiểu Dây dài 0,6 m hai đầu cố định, tốc độ truyền sóng trên dây 24 m/s. Tần số nhỏ nhất có sóng dừng là Hz.
- 4Thông hiểu
Cũng dây trên (ℓ = 0,6 m, v = 24 m/s). Tần số để có sóng dừng với 4 bụng là
- 5Thông hiểu
Dây dài 1,2 m hai đầu cố định, có sóng dừng với 4 bụng, tần số 50 Hz. Tốc độ truyền sóng trên dây là
- 6Vận dụng Dây đàn dài 60 cm phát âm cơ bản 320 Hz. Ấn ngón tay để dây còn 48 cm (cùng lực căng) thì âm cơ bản là Hz.
- 7Vận dụng
Thí nghiệm sóng dừng trên một dây hai đầu cố định thu được sóng dừng rõ nét ở ba tần số liên tiếp trong danh sách (không có tần số nào ở giữa): Tần số nhỏ nhất có sóng dừng trên dây là
Một đầu cố định, ống khí
- 1Nhận biết
Trong ống khí một đầu kín, một đầu hở có sóng dừng, đầu kín là
- 2Thông hiểu
Điều kiện để có sóng dừng trên dây một đầu cố định, một đầu tự do là chiều dài dây
- 3Thông hiểu Ống một đầu kín, một đầu hở dài 0,85 m; tốc độ truyền âm 340 m/s. Tần số nhỏ nhất có sóng dừng là Hz.
- 4Vận dụng
Cũng ống trên (một đầu kín, ℓ = 0,85 m, v = 340 m/s). Tần số kế tiếp sau 100 Hz có sóng dừng là
- 5Vận dụng
Sáo trúc có cột khí dài 30 cm, một đầu bịt, một đầu hở; tốc độ truyền âm 340 m/s. Âm cơ bản gần nhất với
- 6Vận dụng Dây dài 0,9 m, một đầu cố định, một đầu tự do, có sóng dừng với 3 bụng (kể cả bụng ở đầu tự do). Bước sóng là m.
Thực hành: đo tốc độ truyền âm
- 1Nhận biết
Trong thí nghiệm đo tốc độ truyền âm bằng ống cộng hưởng, hai vị trí liên tiếp của pít-tông cho âm to nhất cách nhau
- 2Thông hiểu
Một nhóm học sinh dùng loa 500 Hz, đo chiều dài cột khí lúc âm to nhất ở ba lần đo (n = 1, 2, 3): Tốc độ truyền âm tính từ số liệu trung bình là
- 3Thông hiểu Dùng loa 500 Hz, hai vị trí âm to nhất liên tiếp cách nhau d = 0,34 m. Tốc độ truyền âm là m/s.
- 4Vận dụng
Vì sao phải xác định tốc độ truyền âm qua hiệu l₂ − l₁ mà không dùng l₁ hay l₂ riêng lẻ?
Ôn chương II: Sóng
- 1Vận dụng
Nguồn âm tần số 440 Hz phát vào không khí (340 m/s) rồi vào nước (1500 m/s). Bước sóng trong nước lớn hơn bước sóng trong không khí
- 2Vận dụng Thí nghiệm Young: a = 1,0 mm, D = 2,0 m; khoảng cách giữa 7 vân sáng liên tiếp là 7,2 mm. Bước sóng ánh sáng là nm.
- 3Thông hiểu
Sóng hình sin truyền theo chiều dương trục x với v = 0,5 m/s. Tại một thời điểm, đồ thị u – x có đỉnh +4 cm ở x = 5 cm, đáy −4 cm ở x = 15 cm, đỉnh kế tiếp ở x = 25 cm. Tần số sóng là
- 4Thông hiểu
Với sóng ở câu trên, điểm A ở x = 10 cm (u = 0) tại thời điểm đó đang chuyển động
- 5Vận dụng
Dây hai đầu cố định dài 1,5 m, rung với tần số 40 Hz thì có sóng dừng với 5 bụng. Tốc độ truyền sóng trên dây là
- 6Vận dụng Hai nguồn cùng pha có f = 20 Hz, v = 0,4 m/s, cách nhau 5 cm. Số điểm cực đại trên đoạn nối hai nguồn (không tính hai nguồn) là .
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Ống một đầu kín, một đầu hở dài 0,5 m; tốc độ truyền âm 340 m/s. Tần số nhỏ nhất có sóng dừng là
- 2Thông hiểu
Dây dài 0,6 m hai đầu cố định, rung với f = 100 Hz thì có sóng dừng với 3 bụng. Tốc độ truyền sóng là
- 3Vận dụng
Dây đàn phát âm cơ bản f. Giữ nguyên lực căng, ấn ngón tay làm dây ngắn đi một nửa thì âm cơ bản mới
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Dây dài 0,9 m hai đầu cố định, có sóng dừng với 3 bụng khi tần số rung là 50 Hz.
a)Bước sóng là 0,6 m.
b)Tốc độ truyền sóng trên dây là 30 m/s.
c)Khoảng cách từ một nút tới bụng liền kề là 0,3 m.
d)Muốn có sóng dừng với 4 bụng (cùng dây, cùng v) phải tăng tần số lên gấp 4, tức 200 Hz.
- 2Vận dụng
Đo tốc độ truyền âm bằng ống cộng hưởng với loa 500 Hz, ba lần đo chiều dài cột khí lúc âm to nhất:
a)Giá trị trung bình của l₂ là 513 mm.
b)Khoảng cách giữa hai vị trí âm to nhất liên tiếp là d = 341 mm.
c)Bước sóng của sóng âm là 341 mm.
d)Nếu tăng tần số lên 1000 Hz thì khoảng cách d tăng gấp đôi.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Dây dài 0,75 m hai đầu cố định có sóng dừng với 5 bụng; tốc độ truyền sóng 30 m/s. Tần số là bao nhiêu Hz? Đáp số:
- 2Vận dụng Ống một đầu kín dài 0,34 m, tốc độ truyền âm 340 m/s. Tần số thứ ba có sóng dừng (n = 2) là bao nhiêu Hz? Đáp số:
- 3Vận dụng Thực hành đo tốc độ âm với loa 800 Hz, hai vị trí âm to nhất liên tiếp cách nhau 21,3 cm. Tốc độ truyền âm là bao nhiêu m/s (làm tròn đến hàng đơn vị)? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi điều kiện sóng dừng (ℓ = nλ/2 hay ℓ = (2n + 1)λ/4), đếm nút, bụng, hoặc tính λ, f, v từ số bụng.
- •Phần II hay có một sợi dây hoặc bảng số liệu thực hành 15: ý dễ mất điểm là quên chia 2 (ℓ = nλ), nhầm λ/4 với λ/2, hoặc quên nhân 2 trong v = 2df.
- •Phần III có thể hỏi tần số, tốc độ truyền sóng trên dây hay ống, hoặc tốc độ âm từ d và f. Nối Lý 10 / Lý 12: cùng ý "cộng hưởng" như bài 6 (tần số riêng khớp thì biên độ cực đại); sang Lý 12, mạch RLC và máy phát cũng có cộng hưởng, còn sóng điện từ tạo sóng dừng trong lò vi sóng.
Lực tương tác giữa các điện tích