Vật lý lớp 11
Bài 8 · Cơ bản

Mô tả sóng

Giải thích sóng truyền dao động chứ không truyền vật chất, dùng λ = vT = v/f, I = E/(S·Δt) và phân biệt đồ thị u–x (ảnh chụp, đọc λ) với đồ thị u–t (một điểm, đọc T).

Ứng với SGK Vật lí 11 (bộ thống nhất): Bài 8

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Sóng cơ là dao động lan truyền trong môi trường đàn hồi. Cần nguồn dao động và lực liên kết giữa các phần tử: phần tử chỉ dao động tại chỗ, dao động đi xa.
  • 2Đại lượng đặc trưng: biên độ (độ lệch lớn nhất khỏi vị trí cân bằng), chu kì T, tần số f = 1/T (cùng với nguồn), tốc độ truyền sóng v, bước sóng λ = quãng đường sóng đi trong một chu kì.
  • 3λ = vT = v/f. v chỉ phụ thuộc môi trường (không phụ thuộc tần số nguồn): f gấp đôi thì T và λ giảm một nửa, v giữ nguyên.
  • 4Hai đồ thị: u–x (ảnh chụp sóng tại một thời điểm) có khoảng đỉnh–đỉnh là λ; u–t (một điểm) có khoảng đỉnh–đỉnh là T. Hình giống nhau nhưng trục ngang khác.
  • 5Độ lệch pha giữa hai điểm cách nhau d: Δφ = 2πd/λ. Cách λ thì cùng pha, cách λ/2 thì ngược pha, cách λ/4 thì lệch π/2. Cường độ sóng I = E/(S·Δt), đơn vị W/m².
  • 6Bẫy: tưởng phần tử trôi theo sóng; tưởng tần số cao thì sóng đi nhanh hơn; nhầm đỉnh–đỉnh trên u–t là bước sóng.

👀 Nhìn là hiểu

Xem 4 cảnh: sóng lan còn miếng xốp ở lại, sóng đi được một bước sóng sau một chu kì, ảnh chụp u–x so với đồ thị u–t của một điểm, rồi nguồn rung nhanh gấp đôi. Sau đó tự chơi: kéo tay nắm tần số để đo được bước sóng cho trước (2 lượt) và kéo 6 thẻ đại lượng vào ô Tăng gấp đôi, Giảm một nửa hay Không đổi.

Sóng lan trên dây, f = 0,5 Hz · v = 1 m/s0123456x (m)O nguồnxốp (x = 3 m)li độ của miếng xốp theo thời gian (cửa sổ 8 s)t = 0,0 s · xốp chỉ lên xuống

Nguồn O nhấp nhô lên xuống, kéo các phần tử kế bên…

1 🌊 Sóng được tạo thành thế nào?

Cần nhớ

  • ✦Thí nghiệm kênh tạo sóng (hình 8.1): vật tạo sóng dao động lên xuống tại nguồn O, mặt nước lan ra những gợn sóng hình sin. Miếng xốp C chỉ nhấp nhô tại chỗ, không bị cuốn theo sóng ra xa nguồn.
  • ✦Có hai điều kiện để sóng truyền trong một môi trường: nguồn dao động từ bên ngoài tác dụng lên môi trường, và lực liên kết giữa các phần tử của môi trường. Nhờ lực liên kết, phần tử gần nguồn kéo phần tử kế bên dao động theo.
  • ✦Dao động được truyền đi dần dần: điểm cách nguồn d nhận dao động chậm hơn nguồn t = d/v. Nên phần tử đó dao động trễ pha so với nguồn: Δφ = 2πd/λ.
  • ✦Theo hình 8.2: sau T/4 sóng tới M cách O đoạn λ/4 (trễ π/2); sau T/2 tới N cách O λ/2 (trễ π); sau 3T/4 tới P cách O 3λ/4; sau T sóng đi đúng một bước sóng λ.

Dạng bài

Thời gian truyền và độ trễ pha của một phần tử

  1. 1 Đổi đơn vị: d (m), v (m/s); λ = v/f hoặc λ = vT.
  2. 2 Thời gian sóng tới điểm đó: t = d/v.
  3. 3 Độ trễ pha so với nguồn: Δφ = 2πd/λ = ωt; so d với λ/2: tròn số nguyên λ thì cùng pha, nửa nguyên thì ngược pha.
  4. 4 Thử lại: Δφ = 2π · (d/λ) = 2π · (số bước sóng).

⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ xốp "đi theo sóng" nên sau 3 s xốp ra tới 3 m: xốp vẫn ở vị trí cũ, chỉ có dao động đi tới đó.

🌊
Làm mẫu

Sóng trên dây có f = 0,5 Hz, v = 1 m/s. Miếng xốp đặt trên dây cách nguồn O 3 m. Sau bao lâu xốp bắt đầu nhấp nhô? Xốp dao động như thế nào so với nguồn?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 📐 Các đại lượng đặc trưng của sóng

Cần nhớ

  • ✦Biên độ sóng: độ dịch chuyển lớn nhất của phần tử sóng khỏi vị trí cân bằng. Chu kì T (s) bằng chu kì dao động của phần tử; tần số f = 1/T (Hz).
  • ✦Tốc độ truyền sóng v: tốc độ lan truyền của biến dạng trong môi trường. v chỉ phụ thuộc tính chất môi trường, không phụ thuộc tần số nguồn.
  • ✦Bước sóng λ (m): quãng đường sóng truyền được trong một chu kì. Liên hệ: λ = vT = v/f.
  • ✦Cùng một sóng đi từ môi trường này sang môi trường khác: f (và T) không đổi (do nguồn), v đổi nên λ = v/f đổi theo v.

Ai quyết định đại lượng nào

Đại lượngDoĐổi khi nguồn rung nhanh gấp đôi
f, TNguồnf gấp đôi, T giảm một nửa
vMôi trườngKhông đổi
λ = v/fCả haiGiảm một nửa

Dạng bài

Tìm T, f, v, λ từ số liệu thí nghiệm

  1. 1 Đổi đơn vị: thời gian (s), quãng đường (m).
  2. 2 Chu kì T = thời gian/số dao động; f = 1/T.
  3. 3 Tốc độ v = quãng đường/thời gian truyền (đỉnh sóng đi từ nguồn tới điểm đo).
  4. 4 Bước sóng λ = vT. Thử lại: v = λf.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy T = 2030 ≈ 0,67 s (đảo tử với mẫu): đó là tần số 0,67 Hz, không phải chu kì.

🚤
Làm mẫu

Một thuyền trên hồ yên lặng thực hiện 20 dao động trong 30 s, tạo sóng lan ra. Ngọn sóng tới bờ cách thuyền 12 m sau 6 s. Tìm chu kì, tốc độ truyền sóng và bước sóng.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 📈 Đồ thị u–x và đồ thị u–t

Cần nhớ

  • ✦Đồ thị u–x (hình 8.3): "chụp ảnh" cả sợi dây tại một thời điểm; trục ngang là vị trí x. Đọc được biên độ (đỉnh) và bước sóng λ (khoảng cách hai đỉnh liên tiếp).
  • ✦Đồ thị u–t: theo dõi một điểm theo thời gian; trục ngang là t. Đọc được biên độ và chu kì T (khoảng thời gian hai đỉnh liên tiếp), từ đó f = 1/T.
  • ✦Hai đồ thị đều có dạng hình sin nên dễ nhầm; luôn nhìn tên trục ngang (x hay t) để biết đỉnh–đỉnh là λ hay T.
  • ✦Biên độ là từ trục tới đỉnh, bằng nửa chiều cao đỉnh–đáy. Biết λ và T (hay f) thì tìm được v = λ/T = λf.

Dạng bài

Đọc λ, T, f, v từ đồ thị

  1. 1 Đổi đơn vị: cm → m nếu cần (ms → s).
  2. 2 Đồ thị u–x: λ = khoảng cách hai đỉnh liên tiếp. Đồ thị u–t: T = khoảng cách thời gian hai đỉnh liên tiếp.
  3. 3 Tính f = 1/T hoặc f = v/λ, v = λf.
  4. 4 Thử lại: các đại lượng phải thoả λ = vT.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho hai đỉnh cách 2,0 m mà nói chu kì T = 2,0 s: đồ thị u–x có trục ngang là x nên khoảng đỉnh–đỉnh là bước sóng (mét), không phải chu kì (giây).

📈
Làm mẫu

Ảnh chụp một sóng hình sin trên dây có hai đỉnh liên tiếp ở x = 0,5 m và x = 2,5 m, mỗi đỉnh cao 3 cm. Biết sóng truyền với tốc độ 4 m/s. Tìm biên độ, bước sóng, tần số và chu kì.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 🔆 Độ lệch pha và cường độ sóng

Cần nhớ

  • ✦Hai phần tử cách nhau d trên phương truyền lệch pha Δφ = 2πd/λ. Chú ý d và λ cùng đơn vị.
  • ✦d = kλ: cùng pha (đồng pha); d = (k + ½)λ: ngược pha; d = λ/4 (hoặc 3λ/4): lệch pha π/2 (vuông pha).
  • ✦Cường độ sóng I là năng lượng sóng truyền qua một đơn vị diện tích vuông góc phương truyền trong một đơn vị thời gian: I = E/(S·Δt), đơn vị J/(s·m²) = W/m².
  • ✦Biết I, S, Δt thì năng lượng E = I·S·Δt; sóng mang năng lượng, không mang vật chất đi.

Dạng bài

Tính độ lệch pha giữa hai điểm

  1. 1 Đổi đơn vị: d và λ cùng đơn vị (m); λ = v/f.
  2. 2 Tính tỉ số d/λ.
  3. 3 Δφ = 2π · d/λ (rad), nhân 180°/π để ra độ.
  4. 4 Thử lại: d/λ = 0,5 ⇒ π (ngược pha); 0,25 ⇒ π/2; 1 ⇒ 2π.

⚠️ Bẫy hay gặp: Quên 2π: Δφ = d/λ = 0,375 rad (≈ 21°), và đơn vị cm với m trộn lẫn (75 cm chia 2 m ra 37,5).

🔆
Làm mẫu

Sóng có f = 0,5 Hz, v = 1 m/s. Hai điểm trên phương truyền cách nhau 0,75 m. Tìm độ lệch pha giữa chúng.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

5 🏟️ Hiện tượng quanh ta

  • ✦🏟️ "Làn sóng" trên khán đài: mỗi cổ động viên chỉ đứng lên rồi ngồi xuống tại chỗ, nhưng "làn sóng" chạy vòng sân. Đó là hình ảnh (ẩn dụ) rất giống sóng cơ: dao động đi, người ở lại.
  • ✦🦆 Chiếc phao hay con vịt trên mặt hồ nhấp nhô lên xuống khi sóng đi qua rồi vẫn ở gần chỗ cũ.
  • ✦🌍 Sóng địa chấn truyền năng lượng từ tâm chấn tới nơi rất xa; mặt đất chỉ rung rồi trở về, nhưng năng lượng đủ làm đổ nhà.
  • ✦🎸 Dây đàn: gảy một đầu, dao động chạy dọc dây; đàn càng căng thì v càng lớn nên nốt cao hơn khi cùng chiều dài.

6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai

⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm

  • ✦Thuộc ba biểu thức: f = 1/T, λ = vT, λ = v/f. Biết hai đại lượng là ra đại lượng còn lại.
  • ✦Thấy hình sin thì hỏi: trục ngang là x hay t? x ⇒ đỉnh–đỉnh là λ; t ⇒ đỉnh–đỉnh là T.
  • ✦Cách nhau λ: cùng pha; λ/2: ngược pha; λ/4: vuông pha. Chia d cho λ trước, đừng tính góc vội.
  • ✦Đổi nguồn rung nhanh gấp đôi: f ×2, T ÷2, λ ÷2, v không đổi. Đổi môi trường: f, T giữ, v và λ cùng đổi.

⚠️ Lỗi hay sai nhất

  • ✦Nói tần số tăng thì v tăng: dây có v = 2 m/s, đổi f từ 5 Hz lên 10 Hz, v vẫn 2 m/s; λ giảm từ 0,4 m xuống 0,2 m.
  • ✦Nhầm đồ thị u–t với u–x: hai đỉnh cách 0,4 s trên u–t là T = 0,4 s (f = 2,5 Hz), không phải λ = 0,4 m.
  • ✦Lấy chiều cao đỉnh–đáy làm biên độ: đồ thị cao 8 cm ⇒ biên độ 4 cm.
  • ✦Quên đổi cm → m: λ = 4 cm, f = 50 Hz ⇒ v = 4 · 50 = 200 (cm/s) = 2,0 m/s, không phải 200 m/s.
  • ✦Cho phần tử đi theo sóng: sóng truyền 2 m/s nhưng phần tử chỉ dao động quanh vị trí cũ, quãng đường mỗi chu kì là 4A.
  • ✦Quên 2π ở độ lệch pha: d = 0,75 m, λ = 2 m ⇒ Δφ = 2π · 0,375 = 0,75π, không phải 0,375.

📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn

  • ✦Sóng trên dây hay mặt nước: v cỡ vài m/s, λ từ vài cm tới vài m, T cỡ 0,1 – 3 s. Sóng âm trong không khí: v ≈ 340 m/s.
  • ✦f tính bằng Hz = 1/s. T = 1/f phải ra giây; λ = vT ra mét.
  • ✦Cường độ sóng đơn vị W/m² = J/(s·m²); đổi diện tích cm² sang m² (1 m² = 10⁴ cm²).
  • ✦Độ lệch pha 0 – 2π rad (0° – 360°) cho khoảng cách trong một bước sóng; ra hàng chục π là hay lệch đơn vị.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🌊

Sóng được tạo thành thế nào?

  1. 1
    Nhận biết

    Khi sóng truyền trên mặt nước, một miếng xốp nhỏ nổi trên mặt nước sẽ

  2. 2
    Thông hiểu

    Điều kiện để có sóng truyền trong một môi trường là

  3. 3
    Thông hiểu Sóng truyền trên dây với tốc độ 2 m/s. Điểm cách nguồn 5 m bắt đầu dao động sau s.
  4. 4
    Thông hiểu

    Nguồn O dao động với chu kì T. Phần tử M cách O đoạn d = λ/4 trên phương truyền sóng dao động

  5. 5
    Vận dụng

    Sóng trên dây có f = 0,5 Hz, v = 1 m/s. Phần tử của dây cách nguồn 3 m so với nguồn

📐

Các đại lượng đặc trưng

  1. 1
    Nhận biết

    Bước sóng là

  2. 2
    Nhận biết

    Hệ thức liên hệ giữa bước sóng λ, tốc độ truyền sóng v và tần số f là

  3. 3
    Thông hiểu Một thuyền thực hiện 20 dao động trong 30 s. Chu kì dao động của thuyền là s.
  4. 4
    Thông hiểu

    Trên cùng một sợi dây, khi tăng tần số của nguồn sóng thì đại lượng nào sau đây không thay đổi?

  5. 5
    Thông hiểu Sóng có tần số 20 Hz truyền với tốc độ 3 m/s. Bước sóng của sóng là cm.
  6. 6
    Vận dụng

    Thuyền thực hiện 20 dao động trong 30 s tạo sóng; ngọn sóng tới bờ cách thuyền 12 m sau 6 s. Bước sóng là

📈

Đồ thị u–x và u–t

  1. 1
    Nhận biết

    Trên đồ thị u–x của một sóng hình sin tại một thời điểm, khoảng cách giữa hai đỉnh liên tiếp là

  2. 2
    Thông hiểu

    Đồ thị u–t của một điểm trên dây có các giá trị: Tần số sóng là

  3. 3
    Thông hiểu Ảnh chụp một sóng hình sin trên dây có hai đỉnh liên tiếp ở x = 0,5 m và x = 2,5 m. Bước sóng của sóng là m.
  4. 4
    Vận dụng

    Ảnh chụp sóng trên dây có hai đỉnh liên tiếp ở x = 0,5 m và x = 2,5 m, tốc độ truyền sóng 4 m/s. Chu kì sóng là

  5. 5
    Vận dụng

    Dao động kí hiển thị đồ thị u–t của một sóng âm; mỗi cạnh ô vuông theo phương ngang ứng với 1 ms và hai đỉnh liên tiếp cách nhau 4 ô. Tần số sóng âm là

🔆

Độ lệch pha và cường độ sóng

  1. 1
    Thông hiểu

    Cường độ sóng được định nghĩa là

  2. 2
    Thông hiểu Năng lượng 0,06 J truyền qua diện tích 0,02 m² vuông góc phương truyền sóng trong 3 s. Cường độ sóng là W/m².
  3. 3
    Thông hiểu

    Hai điểm trên phương truyền sóng cách nhau d = λ/2 thì dao động

  4. 4
    Vận dụng Sóng có bước sóng 2,0 m. Hai điểm trên phương truyền cách nhau 0,75 m lệch pha độ.

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Khi có sóng cơ truyền qua, các phần tử của môi trường

  2. 2
    Thông hiểu

    Sóng truyền trong một môi trường với tần số 50 Hz, bước sóng 4 cm. Tốc độ truyền sóng là

  3. 3
    Vận dụng

    Nguồn dao động với chu kì 0,2 s tạo sóng truyền với tốc độ 3 m/s. Hai điểm trên phương truyền cách nhau 0,15 m dao động

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Một nguồn tạo sóng trên dây truyền với tốc độ 4 m/s. Đồ thị u–t của điểm M có các giá trị:

    a)Chu kì của sóng là 0,4 s.

    b)Tần số của sóng là 0,4 Hz.

    c)Bước sóng là 1,6 m.

    d)Điểm cách M 0,4 m trên phương truyền dao động cùng pha với M.

  2. 2
    Vận dụng

    Sóng hình sin truyền theo chiều dương trục Ox với tốc độ 2 m/s. Ảnh chụp sợi dây tại một thời điểm có các giá trị:

    a)Bước sóng của sóng là 1,0 m.

    b)Biên độ sóng là 8 cm.

    c)Tần số của sóng là 2 Hz.

    d)Hai điểm x = 0,25 m và x = 0,75 m dao động cùng pha.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Một thuyền thực hiện 12 dao động trong 8 s, tạo ra sóng truyền với tốc độ 1,5 m/s. Bước sóng là bao nhiêu mét (làm tròn đến hàng phần mười)? Đáp số:
  2. 2
    Vận dụng Sóng có tần số 5 Hz truyền với tốc độ 2 m/s. Hai điểm trên phương truyền cách nhau 0,3 m lệch pha bao nhiêu độ (không rút gọn về khoảng 0° – 360°)? Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng Sóng có cường độ 0,5 W/m². Năng lượng sóng truyền qua diện tích 0,4 m² vuông góc phương truyền trong 10 s là bao nhiêu J? Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I thường hỏi λ = vT = v/f, nhận ra đại lượng nào không đổi khi đổi tần số hay đổi môi trường, hoặc nhận biết phần tử dao động tại chỗ.
  • •Phần II hay có bảng hoặc đồ thị u–x, u–t: ý dễ mất điểm là nhầm đỉnh–đỉnh là λ hay T, lấy đỉnh–đáy làm biên độ, và độ lệch pha Δφ = 2πd/λ; Phần III có thể hỏi bước sóng, độ lệch pha, hoặc cường độ sóng.
  • •Nối bài: sóng điện từ (Lý 12) cũng có λ = c/f cùng khuôn λ = v/f; siêu âm trong y học (Lý 12) dùng đúng tốc độ, bước sóng và cường độ sóng ở bài này.
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Sóng ngang. Sóng dọc. Sự truyền năng lượng của sóng cơ