Điện trường đều
Dùng E = U/d cho điện trường đều giữa hai bản phẳng, xác định hướng của lực điện, và mô tả chuyển động của điện tích bay vào vuông góc đường sức: vận tốc ngang không đổi, quỹ đạo parabol.
Ứng với SGK Vật lí 11 (bộ thống nhất): Bài 18
⚡ Nhớ nhanh
- 1Điện trường đều: vectơ cường độ điện trường tại mọi điểm giống nhau về độ lớn, phương và chiều. Đường sức là những đường thẳng song song, cách đều.
- 2Giữa hai bản phẳng kim loại đặt song song, tích điện trái dấu: E = U/d (U: hiệu điện thế hai bản, V; d: khoảng cách hai bản, m; E: V/m). Đường sức vuông góc với bản, đi từ bản dương sang bản âm.
- 3Lực điện F = |q|E: điện tích dương chịu lực cùng chiều E, điện tích âm chịu lực ngược chiều E.
- 4Điện tích bay vào vuông góc đường sức: vận tốc theo phương ban đầu không đổi (x = v₀t), theo phương của lực thì nhanh dần đều (y = ½at², a = |q|E/m) ⇒ quỹ đạo là parabol, cong về phía bản có dấu ngược với điện tích.
- 5Giống hệt ném ngang: lực điện F = qE đóng vai trọng lực P = mg.
- 6Bẫy: độ lệch y tỉ lệ thuận với U nhưng tỉ lệ nghịch với v₀² (không phải v₀); d đổi ra mét trước khi tính.
👀 Nhìn là hiểu
Xem 4 cảnh: đường sức song song giữa hai bản, E = U/d, electron bay vào cong thành parabol, rồi so với vật ném ngang. Sau đó tự kéo núm điện áp U và vận tốc v₀ để bắn electron trúng đích (4 lượt).
Hai bản kim loại song song, tích điện trái dấu: U = 100 V.
1 ⚡ Điện trường đều và E = U/d
Cần nhớ
- ✦Điện trường đều: E tại các điểm khác nhau có cùng độ lớn, cùng phương, cùng chiều. Hình ảnh: các đường sức thẳng, song song và cách đều nhau.
- ✦Cách tạo ra: hai bản kim loại phẳng giống hệt nhau, đặt song song, cách nhau d (nhỏ so với kích thước bản), tích điện trái dấu. Vùng ở giữa (xa mép bản) là điện trường đều.
- ✦Hướng: đường sức vuông góc với hai bản, xuất phát từ bản dương, kết thúc ở bản âm. Vectơ E hướng từ bản dương sang bản âm.
- ✦Độ lớn: E = U/d. Đơn vị V/m (vôn trên mét). Khoảng cách d phải đổi ra mét.
- ✦Hệ quả: giữ U, tăng d lên gấp đôi thì E giảm một nửa; giữ d, tăng U gấp đôi thì E tăng gấp đôi.
Dạng bài
Tính E và lực điện giữa hai bản phẳng
- 1 Đổi đơn vị: d ra mét (1 cm = 0,01 m), U ra vôn.
- 2 Tính E = U/d.
- 3 Xác định hướng E: từ bản dương sang bản âm.
- 4 Tính F = |q|E; hướng: cùng chiều E nếu q > 0, ngược chiều E nếu q < 0. Nếu cần a = F/m.
- 5 Thử lại: E · d = U ✓; electron (q < 0) bị kéo về phía bản dương.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên đổi cm ra m: E = 1002 = 50 V/m (nhỏ hơn thật 100 lần). Hoặc nhân thay vì chia: E = U · d = 2 V·m, đơn vị cũng sai.
Hai bản kim loại phẳng song song cách nhau d = 2 cm, hiệu điện thế U = 100 V, bản trên mang điện dương. Một electron (q = −1,6·10⁻¹⁹ C, m = 9,1·10⁻³¹ kg) đặt giữa hai bản. Tính E, lực điện và gia tốc của electron; bỏ qua trọng lực.
Hướng dẫn giải
2 🧭 Hướng của E và hướng của lực điện
Hạt đặt giữa hai bản (bản trên +, bản dưới −)
| Hạt | Lực so với E | Hướng lực | Bị kéo về |
|---|---|---|---|
| q > 0 (ion dương) | cùng chiều | xuống | bản âm (dưới) |
| q < 0 (electron, ion âm) | ngược chiều | lên | bản dương (trên) |
| Hạt trung hoà | không có lực | — | đứng yên (không bị lái) |
Nhớ nhanh
- ✦Điện tích cùng dấu với bản nào thì bị bản đó đẩy, bị bản kia hút: electron bị bản âm đẩy, bản dương hút.
- ✦Độ lớn lực không đổi ở mọi điểm giữa hai bản (vì E không đổi) ⇒ gia tốc không đổi.
- ✦Hai hạt trái dấu, cùng khối lượng, cùng độ lớn điện tích và cùng điều kiện bay vào thì quỹ đạo cong ngược chiều nhau, độ cong như nhau.
3 🎯 Điện tích bay vào vuông góc đường sức
Dạng bài
Viết phương trình chuyển động (như bài ném ngang)
- 1 Chọn gốc O ở chỗ hạt bắt đầu bay vào; trục Ox theo v₀ (vuông góc đường sức), trục Oy theo phương lực điện.
- 2 Ox: không có lực ⇒ vₓ = v₀, x = v₀t. Thời gian bay hết bản dài L: t = L/v₀.
- 3 Oy: lực không đổi ⇒ a = |q|E/m = |q|U/(md); vy = at; y = ½at².
- 4 Khử t: y = |q|U·x²/(2mdv₀²) là một parabol; góc lệch khi ra khỏi bản: tan θ = vy/v₀ = at/v₀.
- 5 Thử lại: electron có y < d/2 mới ra khỏi bản; nếu tính ra y ≥ d/2 thì nó đập vào bản trước khi bay hết L.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên hệ số ½ trong y = ½at²: ra 14 mm, lớn hơn d/2 = 10 mm và kết luận sai là electron đập vào bản.
Electron bay vào chính giữa hai bản như ví dụ trước (U = 100 V, d = 2 cm) theo phương vuông góc đường sức với v₀ = 10⁷ m/s. Bản dài L = 4 cm. Tính thời gian bay trong điện trường, độ lệch y và góc lệch khi electron ra khỏi bản.
Hướng dẫn giải
Vì sao đường đi là parabol
- ✦Ngang: không lực ⇒ v₀ không đổi, cứ mỗi ns đi thêm quãng như nhau.
- ✦Dọc: lực không đổi ⇒ vận tốc dọc tăng đều, quãng đi lên tăng theo t² ⇒ càng về sau càng cong.
- ✦Vận tốc tổng v = √(v₀² + vy²) liên tục đổi phương và tăng dần độ lớn (ví dụ trên: v ≈ 1,06·10⁷ m/s khi ra khỏi bản).
- ✦Điện tích dương cong về bản âm; điện tích âm cong về bản dương.
Độ lệch y phụ thuộc thế nào (electron, d = 2 cm, L = 4 cm)
| Thay đổi | Độ lệch y | Ví dụ |
|---|---|---|
| U tăng gấp đôi | tăng gấp đôi (y ∝ U) | 7,0 mm → 14 mm (đập vào bản) |
| v₀ tăng gấp đôi | giảm 4 lần (y ∝ 1/v₀²) | 7,0 mm → 1,8 mm |
| L tăng gấp đôi | tăng 4 lần (y ∝ L²) | 7,0 mm → 28 mm (đập vào bản) |
4 ⚽ So với vật ném ngang
Hai chuyển động tương tự (SGK hình 18.3 và 18.4)
| Ném ngang trong trọng trường | Điện tích q > 0 trong điện trường đều | |
|---|---|---|
| Lực | trọng lực P = mg, hướng xuống | lực điện F = qE, cùng chiều E |
| Gia tốc | g (không đổi) | a = qE/m (không đổi) |
| Phương ngang | v₀ không đổi | v₀ không đổi |
| Phương dọc | y = ½gt² | y = ½(qE/m)t² |
| Quỹ đạo | parabol | parabol |
Cùng một mô hình toán: ngang thẳng đều, dọc nhanh dần đều không vận tốc đầu, quỹ đạo parabol. Biết bài ném ngang là giải được bài này.
Gia tốc điện a = qE/m phụ thuộc điện tích và khối lượng (electron cỡ 10¹⁴ m/s²), còn g thì không. Điện tích âm cong ngược chiều E; trọng lực thì luôn hướng xuống.
5 📺 Ứng dụng: lái tia electron, lọc không khí
Hai ứng dụng trong SGK
- ✦Dao động kí / ống phóng tia điện tử: electron bay giữa hai cặp bản lái tia. Đặt hiệu điện thế Uy lên cặp bản y thì tia lệch lên-xuống (y ∝ Uy); đặt Ux lên cặp bản x thì tia lệch trái-phải. Điểm sáng trên màn huỳnh quang vẽ ra dạng tín hiệu.
- ✦Máy lọc không khí ion âm (máy hút ẩm, máy lọc): phát chùm ion âm theo phương vuông góc với đường sức điện trường của Trái Đất. Điện trường sát mặt đất khoảng 100–200 V/m, đủ coi là đều trong vùng hẹp; ion âm đi theo quỹ đạo cong, bám vào hạt bụi mịn tích điện dương và làm chúng rơi xuống.
- ✦Cả hai đều là bài toán điện tích bay vào điện trường đều: biết E (hay U, d) thì tính được quỹ đạo, ngược lại điều chỉnh U để điều khiển quỹ đạo.
6 🌍 Hiện tượng quanh ta
- ✦📺 Màn hình CRT và dao động kí lái tia electron bằng các bản lái tia: đổi U nhỏ cũng làm điểm sáng lệch nhanh.
- ✦🌫️ Máy lọc không khí ion âm: bụi mịn mang điện dương bị ion âm trung hoà rồi rơi xuống đất.
- ✦🌩️ Điện trường sát mặt đất cỡ 100–200 V/m (hướng xuống); khi có dông, giá trị này tăng rất mạnh.
- ✦🖨️ Máy photocopy, máy in laser dùng điện trường để điều khiển các hạt mực mang điện về đúng chỗ trên giấy.
7 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦E = U/d: E ∝ U, E ∝ 1/d. Đề cho tỉ lệ (U gấp đôi, d giảm một nửa…) thì nhẩm luôn, không cần số.
- ✦Hạt dương lệch về bản âm, hạt âm lệch về bản dương — nhìn dấu là biết cong về đâu.
- ✦Độ lệch y ∝ U, y ∝ L², y ∝ 1/v₀². Bội số v₀ gấp k lần ⇒ y giảm k² lần.
- ✦Đánh dấu điều kiện ra khỏi bản: y < d/2 (hạt bay vào chính giữa). Nếu tính ra y lớn hơn thì hạt đập vào bản.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Quên đổi cm ra m: U = 100 V, d = 2 cm cho E = 5000 V/m, không phải 50 V/m.
- ✦Cho electron lực cùng chiều E. Electron mang điện âm nên lực ngược E.
- ✦Nghĩ vận tốc ngang cũng tăng. Không có lực theo phương ngang ⇒ v₀ không đổi.
- ✦Cho rằng y ∝ 1/v₀: v₀ gấp đôi thì y chỉ giảm 4 lần (7,0 mm → 1,8 mm), không phải 2 lần.
- ✦Quên hệ số ½: y = ½at² = 7,0 mm chứ không phải at² = 14 mm.
- ✦Tính trọng lực của electron: mg ≈ 9·10⁻³⁰ N, nhỏ hơn lực điện 8·10⁻¹⁶ N cỡ 10¹⁴ lần ⇒ bỏ qua.
📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn
- ✦1 V/m = 1 N/C. Điện trường trong phòng thí nghiệm giữa hai bản thường cỡ 10³–10⁵ V/m.
- ✦a = |q|E/m của electron cỡ 10¹⁴ m/s² là hợp lí; gia tốc cỡ 10 m/s² thì chắc chắn tính nhầm.
- ✦Thời gian bay của electron qua vài cm chỉ cỡ nanô giây (10⁻⁹ s); độ lệch cỡ milimét.
- ✦Hiệu điện thế giữa bản dương và bản âm luôn dương; không cho U âm khi tính E = U/d.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Điện trường đều, E = U/d
- 1Nhận biết
Điện trường đều là điện trường mà vectơ cường độ điện trường tại mọi điểm
- 2Nhận biết
Đường sức của điện trường đều là
- 3Thông hiểu Hai bản phẳng song song cách nhau d = 5 cm, hiệu điện thế giữa chúng là 200 V. Cường độ điện trường giữa hai bản là V/m.
- 4Thông hiểu
Giữ nguyên hiệu điện thế giữa hai bản phẳng, tăng khoảng cách giữa hai bản lên gấp đôi thì cường độ điện trường
- 5Thông hiểu Điện trường đều giữa hai bản có E = 12 000 V/m, khoảng cách d = 3 cm. Hiệu điện thế giữa hai bản là V.
- 6Vận dụng
Hai bản phẳng song song cách nhau 4 cm. Để có điện trường đều 25 000 V/m cần đặt giữa hai bản hiệu điện thế
Lực điện và hướng
- 1Nhận biết
Điện tích dương đặt giữa hai bản phẳng nhiễm điện trái dấu chịu lực điện
- 2Thông hiểu
Giữa hai bản phẳng nằm ngang, bản trên nhiễm điện dương, bản dưới nhiễm điện âm. Một electron đặt giữa hai bản chịu lực điện
- 3Thông hiểu Điện trường đều E = 5000 V/m. Một hạt mang điện q = 2·10⁻⁶ C đặt trong đó chịu lực điện F = N.
- 4Thông hiểu
Một hạt mang điện đặt giữa hai bản phẳng. Nếu tăng hiệu điện thế giữa hai bản lên gấp đôi (khoảng cách bản không đổi) thì lực điện tác dụng lên hạt
- 5Vận dụng
Electron (q = −1,6·10⁻¹⁹ C, m = 9,1·10⁻³¹ kg) đặt trong điện trường đều E = 5000 V/m, bỏ qua trọng lực. Độ lớn gia tốc của electron gần bằng
Chuyển động trong điện trường đều
- 1Nhận biết
Một điện tích bay vào điện trường đều theo phương vuông góc với đường sức. Thành phần vận tốc theo phương ban đầu (vuông góc đường sức)
- 2Thông hiểu
Quỹ đạo của điện tích bay vào điện trường đều theo phương vuông góc đường sức là một phần của
- 3Thông hiểu
Electron bay vào giữa hai bản nằm ngang (bản trên mang điện dương) theo phương ngang. Quỹ đạo của electron cong về phía
- 4Thông hiểu Electron bay vào theo phương ngang với v₀ = 10⁷ m/s qua vùng điện trường dài 4 cm. Thời gian bay trong vùng đó là ns.
- 5Vận dụng
Electron bay vào chính giữa hai bản (U = 100 V, d = 2 cm) với v₀ = 10⁷ m/s, bản dài 4 cm. Khi ra khỏi bản, độ lệch của electron gần bằng
- 6Vận dụng Giữ nguyên U và d như câu trên, tăng v₀ lên 2·10⁷ m/s. Độ lệch khi ra khỏi bản khoảng mm (làm tròn đến hàng phần mười).
- 7Vận dụng
Với bản dài 4 cm, d = 2 cm, v₀ = 10⁷ m/s như trên, nếu tăng hiệu điện thế lên 200 V thì electron bay vào chính giữa sẽ
Đọc số liệu và ứng dụng
- 1Thông hiểu
Đo độ lệch của chùm electron ở đầu ra theo hiệu điện thế giữa hai bản (v₀ không đổi): Nhận xét nào đúng?
- 2Vận dụng Theo bảng ở câu trên, khi U = 130 V thì độ lệch khoảng mm (làm tròn đến hàng phần mười).
- 3Thông hiểu
Trong dao động kí, tia electron được lái lên xuống bằng cách
Hiện tượng quanh ta
- 1Thông hiểu
Điện trường sát mặt đất hướng thẳng đứng từ trên xuống, cỡ 100–200 V/m. Một hạt bụi mịn mang điện dương trong không khí lặng chịu lực điện
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Hai bản kim loại phẳng song song cách nhau 5 cm, hiệu điện thế giữa chúng là 150 V. Cường độ điện trường giữa hai bản là
- 2Thông hiểu
Một hạt mang điện dương bay vào điện trường đều giữa hai bản nằm ngang (bản trên dương) theo phương ngang. Phát biểu đúng là
- 3Vận dụng
Giữ nguyên các thông số khác, tăng v₀ của electron lên 3 lần thì độ lệch khi ra khỏi bản
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Hai bản phẳng nằm ngang cách nhau d = 2 cm, U = 100 V, bản trên mang điện dương. Một electron bay vào chính giữa theo phương ngang với v₀ = 10⁷ m/s; bản dài 4 cm.
a)Cường độ điện trường giữa hai bản là 5000 V/m, hướng từ bản trên xuống bản dưới.
b)Lực điện tác dụng lên electron hướng xuống bản dưới.
c)Khi ra khỏi bản, electron lệch khoảng 7 mm so với đường bay ban đầu.
d)Nếu tăng U lên 200 V thì electron vẫn ra khỏi bản và lệch 14 mm.
- 2Vận dụng
Đo độ lệch y của chùm electron khi ra khỏi hai bản theo vận tốc ban đầu v₀ (U = 100 V, các thông số khác không đổi):
a)Vận tốc v₀ tăng thì độ lệch y giảm.
b)y tỉ lệ nghịch với v₀: v₀ gấp đôi thì y giảm một nửa.
c)Tích y · v₀² gần như không đổi, xấp xỉ 7,0.
d)Khi v₀ = 3·10⁷ m/s thì y khoảng 2,3 mm.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Điện trường đều giữa hai bản có E = 2500 V/m, khoảng cách hai bản 4 cm. Hiệu điện thế giữa hai bản là bao nhiêu vôn? Đáp số:
- 2Vận dụng Electron bay vào chính giữa hai bản (d = 2 cm, bản dài 4 cm) với v₀ = 10⁷ m/s, U = 50 V. Độ lệch khi ra khỏi bản là bao nhiêu mm (làm tròn đến hàng phần mười)? Đáp số:
- 3Vận dụng Với electron ở ví dụ chính (U = 100 V, d = 2 cm, v₀ = 10⁷ m/s, bản dài 4 cm), tan của góc lệch khi ra khỏi bản bằng bao nhiêu (làm tròn đến hàng phần trăm)? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi E = U/d (nhớ đổi cm ra m), hướng lực điện lên điện tích dương và âm, hoặc nhận ra quỹ đạo là parabol.
- •Phần II hay có tình huống electron bay vào hai bản: ý dễ mất điểm là hướng lực (electron lực ngược E) và tỉ lệ y theo U, v₀.
- •Phần III có thể hỏi U, E, độ lệch y hoặc thời gian bay. Nối với Lý 10 (ném ngang): cùng mô hình ngang đều + dọc nhanh dần đều, và Lý 12 (từ trường, lực Lorentz): hạt bay vuông góc từ trường đi theo đường tròn, còn vuông góc điện trường đi theo parabol.
Thế năng điện