Vật lý lớp 11
Bài 19 · Cơ bản

Thế năng điện

Tính công của lực điện A = qEd (d là hình chiếu của dịch chuyển lên đường sức), hiểu công không phụ thuộc đường đi nên có thế năng điện W = qEd, và dùng A_MN = W_M − W_N (công bằng độ giảm thế năng).

Ứng với SGK Vật lí 11 (bộ thống nhất): Bài 19

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Điện tích q dịch chuyển từ M đến N trong điện trường đều: AMN = qEd, d là hình chiếu của MN lên phương đường sức (đại số: d > 0 nếu cùng chiều E, d < 0 nếu ngược chiều E).
  • 2Công của lực điện không phụ thuộc hình dạng đường đi, chỉ phụ thuộc điểm đầu M và điểm cuối N. Đường khép kín (về lại điểm đầu) thì tổng công bằng 0.
  • 3Vì thế điện tích trong điện trường có thế năng điện (khả năng sinh công của điện trường). Trong điện trường đều giữa hai bản, mốc ở bản âm: WM = qEd, d là khoảng cách từ M đến bản âm.
  • 4Công = độ giảm thế năng: AMN = WM − WN. Điện trường bất kì, mốc ở vô cực: WM = AM∞; thế năng tỉ lệ với điện tích: WM = VM·q.
  • 5Đổi mốc thì W đổi nhưng hiệu WM − WN (tức công) không đổi. Điện tích âm: dịch chuyển cùng chiều E thì công âm, W = qEd cũng âm.
  • 6Bẫy: nhân lực với độ dài đường đi thay vì hình chiếu d; quên dấu của q hoặc dấu của d; coi thế năng là số tuyệt đối (còn phụ thuộc mốc).

👀 Nhìn là hiểu

Xem 4 cảnh: công của lực điện A = qEd, ba đường khác nhau cùng một công, thế năng W = qEd (đổi mốc thì hiệu W không đổi), điện tích âm đổi dấu. Sau đó tự kéo điện tích đi từ M tới N bằng đường tuỳ ý và đọc đồng hồ công (4 lượt).

+−+−+−+−+−+−+−+−+−+−+−+−+−+−+−+−+−E ↓MN+

E = 5000 V/m hướng xuống. Hạt q = +2 μC đặt ở M.

1 ⚡ Công của lực điện trong điện trường đều

Cần nhớ

  • ✦Trong điện trường đều, lực điện F = qE không đổi (cùng độ lớn, cùng hướng ở mọi điểm), nên tính công như lực không đổi.
  • ✦Công của lực điện: AMN = qEd. Đơn vị jun (J) khi q (C), E (V/m), d (m).
  • ✦d là độ dài đại số của đoạn MM′, hình chiếu của MN lên một đường sức. d > 0 nếu hình chiếu cùng chiều E, d < 0 nếu ngược chiều E. Phần dịch chuyển vuông góc đường sức không sinh công.
  • ✦Dấu: q > 0 và đi cùng chiều E thì A > 0 (lực điện sinh công dương, hạt nhanh dần). q < 0 đi cùng chiều E thì A < 0.
  • ✦Nếu chỉ có lực điện thì theo định lí động năng: động năng tăng thêm đúng bằng công A.

Dạng bài

Tính công của lực điện khi dời điện tích từ M đến N

  1. 1 Vẽ đường sức (hướng từ bản dương sang bản âm). Xác định hướng của E.
  2. 2 Tìm d = hình chiếu của MN lên đường sức; lấy dấu theo chiều E. Đổi ra mét.
  3. 3 Ghi q kèm dấu (đổi μC ra C). Tính A = qEd.
  4. 4 Đọc dấu: A > 0 thì lực điện sinh công (hạt được "đẩy" theo hướng chuyển động).
  5. 5 Thử lại: lực F = qE nhân với d: A = F·d, độ lớn khớp ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Nhân lực với độ dài đoạn MN = √(6² + 5²) ≈ 7,8 cm: ra 7,8·10⁻⁴ J, lớn hơn đáp án thật. Phần 6 cm ngang vuông góc với lực nên không sinh công.

🔋
Làm mẫu

Hai bản phẳng nằm ngang cách nhau 10 cm, bản trên mang điện dương, điện trường đều giữa hai bản có E = 5000 V/m. Điện tích q = +2 μC đi từ M (cách bản âm 8 cm) đến N (cách bản âm 3 cm), N lệch sang bên 6 cm so với M. Tính công của lực điện.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🛣️ Công không phụ thuộc đường đi

Cùng M, cùng N: đi đường nào cũng một công

  • ✦Đi thẳng từ M đến N, hay đi ngang rồi xuống (MPN), hay lượn vòng: công của lực điện đều bằng qEd với cùng d.
  • ✦Đoạn dịch chuyển ngang (vuông góc đường sức) công bằng 0; các đoạn đi lên và đi xuống bù trừ nhau, chỉ còn hiệu độ cao.
  • ✦Đi một vòng khép kín M → … → M thì tổng công = 0.
  • ✦Đây là tính chất chung của các trường lực như trường tĩnh điện và trường trọng lực (công của trọng lực cũng không phụ thuộc đường đi).

Ba đường từ M đến N (q = +2 μC, E = 5000 V/m, d = 5 cm)

ĐườngĐộ dàiCông của lực điện
① Thẳng MN7,8 cm5·10⁻⁴ J
② Ngang MP rồi xuống PN6 + 5 = 11 cmMP: 0; PN: 5·10⁻⁴ J ⇒ 5·10⁻⁴ J
③ Lượn vòngkhoảng 15 cm5·10⁻⁴ J
④ Khép kín M → … → Mbất kì0
✅ Đúng

Công chỉ phụ thuộc vị trí điểm đầu và điểm cuối. Đường dài hơn, quanh co hơn, công vẫn như cũ.

❌ Sai (hay gặp)

"Đường dài hơn thì sinh công nhiều hơn", như lực ma sát. Với lực điện (lực thế) điều đó không đúng: ma sát mới phụ thuộc đường đi.

3 🔋 Thế năng của điện tích trong điện trường

Cần nhớ

  • ✦Thế năng điện (thế năng của điện tích q trong điện trường) đặc trưng cho khả năng sinh công của điện trường khi đặt q tại điểm đang xét.
  • ✦Số đo: công của lực điện khi q dịch chuyển từ điểm đó tới điểm mốc. Điện trường đều giữa hai bản: mốc ở bản âm, WM = qEd (d: khoảng cách từ M đến bản âm).
  • ✦Điện trường bất kì: chọn mốc ở vô cực (nơi điện trường và lực điện bằng 0): WM = AM∞.
  • ✦Tỉ lệ với q: WM = VM·q. Hệ số VM chỉ phụ thuộc điện trường và vị trí M, không phụ thuộc q (bài 20 gọi là điện thế).
  • ✦Công = độ giảm thế năng: AMN = WM − WN. Công dương ⇒ thế năng giảm (điện trường sinh công).

Dạng bài

Thế năng tại hai điểm và công giữa chúng

  1. 1 Chọn mốc (bản âm). Đo dM, dN: khoảng cách tới mốc, đổi ra mét.
  2. 2 W = qEd cho từng điểm (giữ dấu của q).
  3. 3 Công AMN = WM − WN.
  4. 4 Thử lại bằng cách khác: AMN = qE·(dM − dN) ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy d là khoảng cách đến bản dương (hay lấy d = khoảng cách giữa hai bản) rồi vẫn gọi là WM: mốc chọn ở bản âm thì d tính tới bản âm.

📐
Làm mẫu

Dùng lại tình huống ở trên: E = 5000 V/m, q = +2 μC, mốc ở bản âm, M cách bản âm 8 cm, N cách bản âm 3 cm. Tính WM, WN rồi suy ra công của lực điện từ M đến N.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 ➕ Dấu của công, dấu của thế năng, đổi mốc

Công A = qEd theo dấu của q và chiều dịch chuyển (so với E)

Điện tíchDịch chuyểnLực so với dịch chuyểnCông A
q > 0cùng chiều Ecùng chiềudương
q > 0ngược chiều Engược chiềuâm
q < 0cùng chiều Engược chiềuâm
q < 0ngược chiều Ecùng chiềudương
bất kìvuông góc với Evuông góc0

Đổi mốc và thế năng âm

  • ✦Đổi mốc sang bản dương thì WM = −qE·(khoảng cách từ M đến bản dương). Với tình huống trên (hai bản cách 10 cm): WM = −2·10⁻⁴ J, WN = −7·10⁻⁴ J. Các giá trị đổi hết, nhưng WM − WN = 5·10⁻⁴ J vẫn thế.
  • ✦Vì vậy chỉ hiệu thế năng (tức công) có ý nghĩa vật lí; giá trị của W phụ thuộc mốc đã chọn.
  • ✦q < 0: W = qEd < 0 với mốc bản âm. Điện tích âm ở M cao hơn mất thế năng nhiều hơn: WM = −8·10⁻⁴ J, WN = −3·10⁻⁴ J ⇒ AMN = −5·10⁻⁴ J (đưa nó xuống phải có lực ngoài làm công).
  • ✦Mốc ở vô cực, điện trường của điện tích điểm Q: hai điện tích trái dấu hút nhau, đưa q ra xa phải thắng lực hút nên AM∞ < 0 ⇒ W < 0; hai điện tích cùng dấu thì W > 0.

5 🎨 Hiện tượng quanh ta

  • ✦🎨 Sơn tĩnh điện: hạt sơn mang điện bị điện trường kéo về vật cần sơn. Lực điện sinh công dương, thế năng điện giảm, động năng hạt sơn tăng.
  • ✦⚡ Ống phóng electron (màn hình CRT, ống tia X): electron được tăng tốc trong điện trường, động năng thu được bằng công của lực điện A = qEd.
  • ✦🌩️ Sét: cả đám mây đã tích thế năng điện rất lớn; khi phóng điện, thế năng đó chuyển thành nhiệt, ánh sáng, âm thanh.
  • ✦🏔️ Giống thác nước: nước từ cao xuống thấp mất thế năng trọng trường; công của trọng lực chỉ phụ thuộc độ cao, không phụ thuộc dòng chảy quanh co. Điện trường cũng vậy.

6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai

⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm

  • ✦Đề cho đường đi (thẳng, vòng, gấp khúc) ⇒ bỏ qua đường, chỉ lấy hình chiếu d lên đường sức.
  • ✦Dịch chuyển vuông góc đường sức ⇒ A = 0; đường khép kín ⇒ A = 0.
  • ✦Muốn nhanh: A = độ giảm thế năng = Wđầu − Wcuối; thế năng càng gần bản âm càng nhỏ (q > 0).
  • ✦Dấu: ghi q kèm dấu, d lấy dấu theo chiều E. Hai dấu nhân với nhau cho dấu của A.

⚠️ Lỗi hay sai nhất

  • ✦Dùng độ dài đường đi thay vì hình chiếu d: ví dụ MN = 7,8 cm cho 7,8·10⁻⁴ J thay vì 5·10⁻⁴ J.
  • ✦Nghĩ đường dài hơn, quanh co hơn thì công nhiều hơn.
  • ✦Quên đổi đơn vị: 2 μC, 5 cm cho 5·10⁻⁴ J; không đổi cm ra m thì ra 5·10⁻² J, không đổi μC ra C thì ra 500 J.
  • ✦Lấy q bằng độ lớn khi điện tích âm: A = (−2·10⁻⁶) · 5000 · 0,05 = −5·10⁻⁴ J, không phải +5·10⁻⁴ J.
  • ✦Coi W là con số tuyệt đối. Đổi mốc thì W đổi (8·10⁻⁴ J thành −2·10⁻⁴ J), chỉ hiệu W là không đổi.
  • ✦Viết AMN = WN − WM (ngược): công dương phải ứng với thế năng giảm.

📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn

  • ✦A = qEd: C · (V/m) · m = C·V = J. Điện tích cỡ μC, E cỡ 10³ V/m, d cỡ cm ⇒ A cỡ 10⁻⁴ J.
  • ✦1 mJ = 10⁻³ J = 1000 μJ. 5·10⁻⁴ J = 0,5 mJ = 500 μJ.
  • ✦Công dương thì thế năng giảm và động năng (nếu chỉ có lực điện) tăng. Ngược chiều thì ngược lại.
  • ✦Hạt electron nhận công cỡ 10⁻¹⁷ J ở điện trường cỡ 10⁴ V/m — nhỏ, nhưng khối lượng cỡ 10⁻³⁰ kg nên tốc độ lên tới cỡ 10⁶ m/s.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

⚡

Công của lực điện

  1. 1
    Nhận biết

    Trong điện trường đều, công của lực điện khi điện tích q dịch chuyển từ M đến N được tính bằng A = qEd. Trong công thức đó, d là

  2. 2
    Nhận biết

    Đơn vị của công của lực điện trong hệ SI là

  3. 3
    Thông hiểu Điện tích q = 2 μC dịch chuyển 4 cm dọc theo đường sức, cùng chiều điện trường đều E = 3000 V/m. Công của lực điện là μJ.
  4. 4
    Thông hiểu

    Điện tích q > 0 dịch chuyển trong điện trường đều từ M đến N theo phương vuông góc với đường sức. Công của lực điện

  5. 5
    Thông hiểu

    Điện tích q = +2 μC dịch chuyển trong điện trường đều E = 5000 V/m theo đoạn MN dài 10 cm, hợp với đường sức một góc 60° (đi cùng chiều thành phần dọc đường sức). Công của lực điện là

  6. 6
    Vận dụng Hai bản cách nhau 10 cm, E = 5000 V/m. Điện tích +2 μC đi từ M (cách bản âm 8 cm) tới N (cách bản âm 3 cm), vòng qua bên cạnh. Công của lực điện là mJ.
🛣️

Công không phụ thuộc đường đi

  1. 1
    Nhận biết

    Công của lực điện khi điện tích dịch chuyển từ M đến N trong điện trường

  2. 2
    Thông hiểu

    Điện tích q đi từ M đến N theo hai đường: đường (1) thẳng dài 8 cm, đường (2) vòng dài 20 cm. Gọi A₁, A₂ là công của lực điện trên hai đường. Kết luận đúng là

  3. 3
    Thông hiểu

    Điện tích q dịch chuyển trong điện trường theo một đường khép kín (xuất phát từ M rồi trở về M). Tổng công của lực điện là

  4. 4
    Thông hiểu Điện tích q = 2 μC đi từ M qua P đến N: MP = 6 cm vuông góc đường sức, PN = 5 cm cùng chiều E = 4000 V/m. Công của lực điện trên cả đường MPN là mJ.
  5. 5
    Vận dụng

    Một nhóm đo công của lực điện khi dời điện tích +2 μC từ M đến N (E = 5000 V/m) theo ba đường: Nhận xét nào đúng?

🔋

Thế năng điện

  1. 1
    Nhận biết

    Thế năng của điện tích q trong điện trường đặc trưng cho

  2. 2
    Thông hiểu Điện tích q = 2 μC đặt tại điểm cách bản âm 6 cm trong điện trường đều E = 5000 V/m. Thế năng điện tại đó (mốc ở bản âm) là mJ.
  3. 3
    Thông hiểu

    Công của lực điện khi điện tích dịch chuyển từ M đến N bằng

  4. 4
    Thông hiểu

    Chọn mốc thế năng ở bản dương thay vì bản âm. Công của lực điện khi dời điện tích từ M đến N

  5. 5
    Vận dụng Điện tích q = 1 μC trong điện trường đều E = 4000 V/m (mốc ở bản âm). M cách bản âm 9 cm, N cách bản âm 4 cm. Công của lực điện từ M đến N là mJ.
  6. 6
    Vận dụng

    Hạt bụi mang điện +2 μC, khối lượng 2·10⁻⁴ kg, được thả không vận tốc đầu từ M cách bản âm 8 cm tới N cách bản âm 3 cm trong điện trường đều E = 5000 V/m. Bỏ qua trọng lực. Tốc độ của hạt tại N gần bằng

➕

Dấu của công và của thế năng

  1. 1
    Thông hiểu

    Điện tích q < 0 dịch chuyển trong điện trường đều cùng chiều đường sức. Công của lực điện

  2. 2
    Thông hiểu

    Điện tích âm dịch chuyển ngược chiều đường sức thì công của lực điện

  3. 3
    Vận dụng

    Điện tích q = −3 μC dịch chuyển cùng chiều điện trường đều E = 2000 V/m một đoạn 10 cm. Công của lực điện là

  4. 4
    Thông hiểu

    Trong điện trường của điện tích điểm Q > 0, chọn mốc thế năng ở vô cực. Thế năng điện của điện tích q < 0 đặt gần Q là

🎨

Hiện tượng quanh ta

  1. 1
    Thông hiểu

    Trong máy sơn tĩnh điện, hạt sơn mang điện bị điện trường kéo về vật cần sơn. Khi hạt dịch chuyển về phía vật, công của lực điện

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Điện tích q = +4 μC dịch chuyển trong điện trường đều E = 2500 V/m từ M đến N. Hình chiếu của MN lên đường sức dài 6 cm, cùng chiều E. Công của lực điện là

  2. 2
    Thông hiểu

    Phát biểu nào sau đây về công của lực điện là đúng?

  3. 3
    Vận dụng

    Điện tích q = +2 μC trong điện trường đều E = 5000 V/m giữa hai bản cách nhau 10 cm. Nếu chọn mốc thế năng ở bản dương, thế năng tại điểm cách bản âm 3 cm là

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Hai bản phẳng nằm ngang cách nhau 10 cm, E = 5000 V/m hướng xuống. Điện tích q = +2 μC đi từ M (cách bản âm 8 cm) đến N (cách bản âm 3 cm) theo đường gấp khúc MPN dài 11 cm (MP nằm ngang, PN thẳng đứng).

    a)Công của lực điện trên đoạn MP nằm ngang bằng không.

    b)Công của lực điện trên cả đường MPN là 1,1·10⁻³ J (lực 0,01 N nhân với 0,11 m).

    c)Nếu đi thẳng từ M đến N thì công vẫn là 5·10⁻⁴ J.

    d)Thế năng điện (mốc ở bản âm) tại N lớn hơn tại M.

  2. 2
    Vận dụng

    Đo thế năng điện W của điện tích q = +2 μC đặt trong điện trường đều E = 5000 V/m (mốc ở bản âm) tại các điểm cách bản âm một khoảng d:

    a)W tỉ lệ thuận với d.

    b)Dời q từ điểm d = 8 cm đến điểm d = 2 cm, công của lực điện là 6·10⁻⁴ J.

    c)Nếu thay q bằng −2 μC thì thế năng tại d = 6 cm là +6·10⁻⁴ J.

    d)Dời q từ điểm d = 2 cm lên điểm d = 6 cm (đi ngược chiều E), công của lực điện là +4·10⁻⁴ J.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Điện tích q = 5 μC dịch chuyển cùng chiều điện trường đều E = 2000 V/m một đoạn 3 cm. Công của lực điện là bao nhiêu μJ? Đáp số:
  2. 2
    Thông hiểu Thế năng điện của q = 2 μC tại điểm cách bản âm 8 cm (E = 5000 V/m, mốc ở bản âm) là bao nhiêu mJ (làm tròn đến hàng phần mười)? Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng Hạt khối lượng 2·10⁻⁴ kg mang điện +2 μC thả không vận tốc đầu từ M cách bản âm 8 cm tới N cách bản âm 3 cm trong điện trường đều E = 5000 V/m, bỏ qua trọng lực. Tốc độ tại N là bao nhiêu m/s (làm tròn đến hàng phần mười)? Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I thường hỏi A = qEd (nhớ d là hình chiếu, đổi đơn vị), công trên đường khép kín hoặc dịch chuyển vuông góc đường sức bằng 0, hoặc "công bằng độ giảm thế năng".
  • •Phần II hay có tình huống một điện tích đi theo nhiều đường: ý dễ mất điểm là nhân lực với độ dài đường đi và dấu của công khi q < 0.
  • •Phần III có thể hỏi công, thế năng, hoặc tốc độ nhờ định lí động năng. Nối với Lý 10: công và thế năng trọng trường (A = mgh = độ giảm thế năng, cũng không phụ thuộc đường đi); và sang bài 20: thế năng chia cho q thành điện thế.
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Điện thế