Vật lý lớp 11
Bài 16 · Cơ bản

Lực tương tác giữa các điện tích

Dùng định luật Coulomb F = k|q₁q₂|/(εr²): biết hai điện tích hút hay đẩy, tính lực, và nói được lực đổi bao nhiêu lần khi đổi r, q hay môi trường.

Ứng với SGK Vật lí 11 (bộ thống nhất): Bài 16

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Có hai loại điện tích: dương và âm. Cùng dấu thì đẩy nhau, trái dấu thì hút nhau; gọi chung là lực tương tác giữa các điện tích (lực điện).
  • 2Điện tích điểm: vật tích điện có kích thước rất nhỏ so với khoảng cách đang xét. Đơn vị điện tích trong hệ SI là Coulomb (C).
  • 3Định luật Coulomb (chân không): lực có phương trùng đường nối hai điện tích, độ lớn F = k|q₁q₂|/r², với k = 9·10⁹ N·m²/C² = 14πε₀.
  • 4F tỉ lệ thuận với tích độ lớn |q₁q₂| và tỉ lệ nghịch với bình phương khoảng cách: r gấp đôi thì F còn một phần tư, không phải một nửa.
  • 5Trong môi trường đồng chất, đẳng hướng (điện môi): F = k|q₁q₂|/(εr²), ε là hằng số điện môi (ε ≥ 1; chân không ε = 1, không khí ≈ 1).
  • 6Bẫy: hai lực F₁₂ và F₂₁ luôn bằng nhau về độ lớn, ngược chiều, dù q₁ ≠ q₂. Dấu của q chỉ cho biết hút hay đẩy; trong công thức dùng giá trị tuyệt đối.

👀 Nhìn là hiểu

Xem 4 cảnh: đẩy – hút, gấp đôi khoảng cách, gấp đôi điện tích, thả vào dầu và nước; rồi tự kéo 6 thẻ thay đổi vào ô "F đổi mấy lần" (6 lượt, 1 thẻ bẫy).

chân không · ε = 1hai quả cầu được giữ cố địnhr = 10 cmF₂₁ = 3,6 NF₁₂ = 3,6 N+q₁ = +2 μC+q₂ = +2 μCF = k·|q₁q₂| / (ε·r²), k = 9·10⁹ N·m²/C²F = 3,6 NĐẨYso với 3,6 N lúc đầu: × 1

Hai quả cầu cùng dấu (+ +): đẩy nhau.

1 🧲 Lực hút và lực đẩy giữa các điện tích

Cần nhớ

  • ✦Có hai loại điện tích trái dấu. Quy ước: điện tích xuất hiện trên thanh thuỷ tinh cọ xát với lụa là điện tích dương; trên thanh nhựa cọ xát với len là điện tích âm.
  • ✦Cùng dấu ⇒ đẩy nhau. Trái dấu ⇒ hút nhau. Trong công thức: q₁q₂ > 0 là đẩy, q₁q₂ < 0 là hút.
  • ✦Kí hiệu: F₁₂ là lực q₁ tác dụng lên q₂; F₂₁ là lực q₂ tác dụng lên q₁. Hai lực cùng nằm trên đường nối hai điện tích, ngược chiều, cùng độ lớn.
  • ✦Điện tích điểm: khi đo khoảng cách từ tâm quả cầu này tới tâm quả cầu kia mà bán kính quả cầu nhỏ hơn rất nhiều thì coi quả cầu là một điểm.
🔴🔴 hoặc 🔵🔵 Cùng dấu

Đẩy nhau: mỗi lực hướng ra xa điện tích kia. Tích q₁q₂ dương.

🔴🔵 Trái dấu

Hút nhau: mỗi lực hướng về phía điện tích kia. Tích q₁q₂ âm.

2 ⚖️ Định luật Coulomb

Cần nhớ

  • ✦Phát biểu: lực tương tác giữa hai điện tích điểm có phương trùng đường thẳng nối hai điện tích, độ lớn tỉ lệ thuận với tích độ lớn hai điện tích và tỉ lệ nghịch với bình phương khoảng cách giữa chúng.
  • ✦F = k|q₁q₂|/r² (chân không), k = 9·10⁹ N·m²/C². Cũng viết F = |q₁q₂|/(4πε₀r²) với ε₀ = 8,85·10⁻¹² C²/(N·m²): thử 14π · 8,85·10⁻¹² ≈ 9·10⁹ ✓.
  • ✦Đơn vị: F (N) · q (C) · r (m). Hay gặp 1 μC = 10⁻⁶ C và 1 nC = 10⁻⁹ C; 1 cm = 10⁻² m.
  • ✦Dấu của q không đưa vào công thức. Muốn biết hút hay đẩy thì nhìn dấu riêng.

Dạng bài

Tính lực Coulomb giữa hai điện tích điểm trong chân không

  1. 1 Liệt kê q₁, q₂, r. Xét dấu để biết hút hay đẩy.
  2. 2 Đổi đơn vị: μC, nC → C; cm → m.
  3. 3 Thay vào F = k|q₁q₂|/r² (lấy giá trị tuyệt đối của tích).
  4. 4 Thử lại: kiểm số mũ, r nhỏ thì F phải lớn; nhân ngược F · r² so với k|q₁q₂|.

⚠️ Bẫy hay gặp: Quên đổi 10 cm ra mét, dùng r = 10: F = 0,036 / 100 = 3,6·10⁻⁴ N, nhỏ hơn đáp án thật 10⁴ lần. Dùng "2" thay cho 2·10⁻⁶ thì lại ra cỡ 10¹² N, vô lí.

⚡
Làm mẫu

Hai quả cầu kim loại nhỏ mang điện tích q₁ = q₂ = 2 μC, đặt cách nhau 10 cm trong chân không. Tính lực tương tác giữa chúng.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dạng bài

Lực giữa electron và proton trong nguyên tử hydrogen

  1. 1 Electron mang điện tích −e, proton mang +e, độ lớn e = 1,6·10⁻¹⁹ C: trái dấu ⇒ hút nhau.
  2. 2 r là khoảng cách giữa hai hạt, đã ở đơn vị mét.
  3. 3 F = k e²/r².
  4. 4 Thử lại: số rất nhỏ nhưng hợp lí vì điện tích nhỏ cỡ 10⁻¹⁹ C.

⚠️ Bẫy hay gặp: Nhân thêm 2 vì "có hai hạt": F không phụ thuộc số hạt, chỉ phụ thuộc tích |q₁q₂| = e². Nhân đôi sẽ ra 1,6·10⁻⁷ N, sai.

⚛️
Làm mẫu

Electron cách proton 5,3·10⁻¹¹ m trong nguyên tử hydrogen. Tính độ lớn lực hút giữa chúng (chân không, e = 1,6·10⁻¹⁹ C).

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 📉 Đổi r, đổi q thì lực đổi bao nhiêu lần

Không cần tính lại, chỉ cần nhìn hệ số

Thay đổiF thànhVì sao
r gấp 2F giảm 4 lầnF tỉ lệ nghịch r²
r gấp 3F giảm 9 lầnr² gấp 9
r giảm một nửaF tăng 4 lầnr² giảm 4 lần
q₁ gấp 2 (q₂, r giữ)F tăng 2 lầnF tỉ lệ thuận |q₁q₂|
q₁ và q₂ cùng gấp 3F tăng 9 lần3 · 3 = 9
Đổi dấu một điện tíchĐộ lớn F không đổichỉ đổi đẩy ⇄ hút

Dạng bài

Tìm lực mới từ lực cũ bằng tỉ số

  1. 1 Viết F₂/F₁ = (|q₁′q₂′|/|q₁q₂|) · (r/r′)². Chữ có dấu phẩy trên là giá trị mới.
  2. 2 Mỗi thay đổi cho một hệ số; khoảng cách thì bình phương.
  3. 3 Nhân các hệ số rồi nhân với F₁.
  4. 4 Thử lại: r giảm thì F tăng; hệ số cuối có hợp với chiều thay đổi không.

⚠️ Bẫy hay gặp: Quên bình phương khoảng cách: hệ số khoảng cách chỉ lấy 3 thì F₂/F₁ = 1,5 · 3 = 4,5, ra 3,6 N, thiếu hơn 3 lần.

🔁
Làm mẫu

Hai điện tích điểm đặt trong chân không có lực tương tác F₁ = 0,8 N. Sau đó q₁ tăng 3 lần, q₂ giảm 2 lần, khoảng cách giảm 3 lần. Tính lực mới.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Một bảng số liệu mẫu (q₁ = q₂ = 0,5 μC)

r (cm)F (mN)F · r² (mN·m²)
102252,25
20562,24
30252,25
40142,24

Đọc bảng số liệu

  • ✦Cột F · r² gần bằng nhau (≈ 2,25 mN·m²) ⇒ F tỉ lệ nghịch với r². Nếu tỉ lệ nghịch với r thì F · r mới không đổi (225 · 10 = 2250 nhưng 56 · 20 = 1120: không đều).
  • ✦F không giảm đều khi r tăng đều: 225 → 56 → 25 → 14. Đồ thị F theo r là đường cong dốc ở gần, thoải ở xa.
  • ✦Dự đoán r = 50 cm: F ≈ 2,25 / 0,25 = 9 mN.

4 🛢️ Lực trong điện môi

Cần nhớ

  • ✦Khi các điện tích đặt trong môi trường đồng chất và đẳng hướng (lấp đầy khoảng giữa chúng), lực giảm ε lần so với trong chân không: F = k|q₁q₂|/(εr²).
  • ✦ε gọi là hằng số điện môi, ε ≥ 1. Chân không ε = 1, không khí ≈ 1 (nên bài ở không khí coi như chân không), dầu hoả cỡ 2, nước ở 20 °C cỡ 81.
  • ✦Cùng điện tích, cùng khoảng cách mà đặt trong chất ε lớn thì lực yếu đi rất nhiều.

Dạng bài

Tính lực trong điện môi

  1. 1 Tính như chân không: F₀ = k|q₁q₂|/r².
  2. 2 Chia cho ε: F = F₀/ε.
  3. 3 Thử lại: ε > 1 thì F phải nhỏ hơn F₀.

⚠️ Bẫy hay gặp: Nhân với ε thay vì chia: 3,6 · 2 = 7,2 N, lực trong dầu mà lại lớn hơn trong chân không là vô lí.

🛢️
Làm mẫu

Hai điện tích q₁ = q₂ = 2 μC, cách nhau 10 cm, nhúng trong dầu có ε = 2. Tính lực tương tác.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!
✅ Cùng F khi đổi môi trường

ε tăng 4 lần thì phải giảm r đi 2 lần để F không đổi, vì F tỉ lệ 1εr².

❌ Hay nhầm

Tưởng ε làm F tăng, hoặc nhầm ε với r: ε không bị bình phương.

5 ➕ Nhiều điện tích: cộng vectơ lực

Cần nhớ

  • ✦Một điện tích chịu lực của từng điện tích còn lại, mỗi lực tính riêng theo định luật Coulomb, rồi cộng vectơ.
  • ✦Cùng phương: cùng chiều thì cộng độ lớn, ngược chiều thì trừ. Khác phương: vẽ hình, dùng quy tắc hình bình hành.
  • ✦Ba điện tích bằng nhau ở ba đỉnh tam giác đều: lực lên mỗi điện tích là √3 · F₀ (F₀ là lực giữa hai điện tích ở hai đỉnh), hướng ra xa tâm nếu đẩy.
  • ✦Muốn lực tổng hợp lên q₃ bằng 0: hai lực phải ngược chiều và bằng nhau về độ lớn.

Dạng bài

Đặt q₃ ở đâu để lực tổng hợp lên nó bằng 0

  1. 1 Xét vị trí hai lực ngược chiều: q₁, q₂ cùng dấu thì q₃ nằm giữa hai điện tích; trái dấu thì q₃ nằm ngoài đoạn nối, phía điện tích có độ lớn nhỏ hơn.
  2. 2 Cho hai lực bằng nhau: |q₁|/d₁² = |q₂|/d₂² ⇒ d₁/d₂ = √(|q₁|/|q₂|). Dấu và độ lớn của q₃ không ảnh hưởng.
  3. 3 Kết hợp với khoảng cách giữa q₁ và q₂ để tìm d₁, d₂.
  4. 4 Thử lại: thay d₁, d₂ vào |q₁|/d₁² và |q₂|/d₂² phải bằng nhau.

⚠️ Bẫy hay gặp: Đặt q₃ trong đoạn nối: q₃ dương bị q₁ đẩy và bị q₂ hút cùng một chiều, hai lực cộng lại chứ không triệt tiêu.

🎯
Làm mẫu

Hai điện tích q₁ = +8 μC và q₂ = −2 μC đặt cách nhau 30 cm trong không khí. Tìm vị trí đặt điện tích q₃ để lực điện tổng hợp lên q₃ bằng 0.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

6 🎨 Hiện tượng quanh ta

  • ✦🎨 Sơn tĩnh điện: hạt sơn mang điện dương bị vật cần sơn nối cực âm hút chặt, sơn phủ đều, ít hao.
  • ✦🌬️ Máy lọc không khí: lưới lọc tích điện hút các hạt bụi mịn bay qua.
  • ✦🎈 Chải tóc, cọ bóng bay vào len: tóc dựng, bóng dính tường nhờ lực hút giữa điện tích trái dấu.
  • ✦🧂 Muối tan trong nước: nước có ε ≈ 81, lực hút giữa ion Na⁺ và Cl⁻ yếu đi cỡ 81 lần nên các ion tách ra.

7 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai

⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm

  • ✦r gấp k lần ⇒ F chia k²; q₁ gấp a lần, q₂ gấp b lần ⇒ F nhân ab. Nhân các hệ số, không cần thay số.
  • ✦Trong điện môi: chia ε. Muốn giữ nguyên F khi đổi môi trường: r′ = r/√ε.
  • ✦Đẩy hay hút chỉ nhìn dấu, độ lớn chỉ nhìn giá trị tuyệt đối.
  • ✦Tìm điểm lực bằng 0: cùng dấu ⇒ ở giữa, gần điện tích nhỏ; trái dấu ⇒ ở ngoài, gần điện tích nhỏ.

⚠️ Lỗi hay sai nhất

  • ✦Quên đổi cm ra m: hai điện tích 2 μC cách 10 cm ra 3,6·10⁻⁴ N thay vì 3,6 N.
  • ✦Quên bình phương r: ra 0,36 N thay vì 3,6 N khi dùng r = 0,1 m.
  • ✦Quên 10⁻⁶ của μC: dùng q = 2 thay cho 2·10⁻⁶ ra cỡ 10¹² N.
  • ✦Nhân với ε thay vì chia: lực trong dầu (ε = 2) ra 7,2 N lớn hơn lực trong chân không 3,6 N.
  • ✦Đưa dấu âm vào công thức rồi viết F âm. F là độ lớn, luôn dương.
  • ✦Cho rằng điện tích lớn hơn thì tác dụng lực lớn hơn lên điện tích nhỏ: thực ra F₁₂ = F₂₁.

📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn

  • ✦q ở Coulomb (C), r ở mét (m) thì F ở Newton (N). Đổi: 1 μC = 10⁻⁶ C, 1 nC = 10⁻⁹ C.
  • ✦Độ lớn thường gặp: hai điện tích 1 μC cách 1 m chỉ cỡ 9·10⁻³ N; hai điện tích 2 μC cách 10 cm khoảng vài N.
  • ✦Một Coulomb là rất lớn: hai điện tích 1 C cách nhau 1 km đã đẩy nhau 9·10³ N, cỡ trọng lượng vật 900 kg.
  • ✦Electron và proton trong nguyên tử cỡ 10⁻⁸ N: đáp số cỡ N hay kN ở bài nguyên tử là sai.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🧲

Hút, đẩy và điện tích điểm

  1. 1
    Nhận biết

    Hai quả cầu tích điện A và B hút nhau. Điều chắc chắn đúng là

  2. 2
    Nhận biết

    Điện tích điểm là

  3. 3
    Thông hiểu

    Điện tích q₁ = 2 μC và q₂ = −8 μC đặt cách nhau một khoảng. Nhận xét nào đúng?

⚖️

Định luật Coulomb

  1. 1
    Nhận biết

    Trong công thức F = k|q₁q₂|/r², đại lượng r là

  2. 2
    Nhận biết

    Đơn vị của hệ số k trong định luật Coulomb (hệ SI) là

  3. 3
    Thông hiểu Hai điện tích điểm q₁ = 3 μC và q₂ = −3 μC cách nhau 30 cm trong chân không. Độ lớn lực tương tác là N.
  4. 4
    Thông hiểu

    Hai điện tích điểm q₁ = 4·10⁻⁸ C và q₂ = −5·10⁻⁸ C đặt cách nhau 5 cm trong chân không. Lực tương tác giữa chúng là

  5. 5
    Thông hiểu

    Đo lực giữa hai quả cầu nhỏ có điện tích không đổi, thay đổi khoảng cách r: Nhận xét nào đúng?

  6. 6
    Vận dụng Electron và proton của nguyên tử hydrogen cách nhau 5,3·10⁻¹¹ m, điện tích mỗi hạt có độ lớn 1,6·10⁻¹⁹ C. Lực hút giữa chúng là bao nhiêu ·10⁻⁸ N? (làm tròn đến phần mười) Đáp số:
📉

Đổi khoảng cách, đổi điện tích

  1. 1
    Thông hiểu

    Giữ nguyên điện tích, tăng khoảng cách giữa hai điện tích điểm lên 3 lần thì độ lớn lực tương tác

  2. 2
    Vận dụng

    Khoảng cách giữa hai điện tích điểm giảm 2 lần, đồng thời q₁ tăng 3 lần (q₂ giữ nguyên). Lực tương tác

  3. 3
    Thông hiểu Hai điện tích cách nhau 6 cm thì lực tương tác là 4 N. Đưa chúng ra xa tới 18 cm thì lực là N (làm tròn đến hàng phần trăm).
  4. 4
    Thông hiểu

    Đồ thị F theo r của hai điện tích cố định (trong chân không) đi qua điểm (10 cm; 3,6 N). Điểm nào dưới đây cũng nằm trên đồ thị đó?

  5. 5
    Vận dụng

    Tăng khoảng cách giữa hai điện tích điểm thêm 20 cm thì lực tương tác giảm 4 lần. Khoảng cách ban đầu là

🛢️

Điện môi

  1. 1
    Thông hiểu

    Đưa hai điện tích điểm từ chân không vào dầu có ε = 2, giữ nguyên khoảng cách. Lực tương tác

  2. 2
    Thông hiểu Hai điện tích 2 μC và −2 μC cách nhau 10 cm trong dầu có ε = 2. Lực hút giữa chúng là N.
  3. 3
    Vận dụng

    Hai điện tích điểm đặt cách nhau 8 cm trong không khí, lực tương tác là F. Đặt chúng trong dầu (ε = 2) thì phải đặt cách nhau bao nhiêu để lực vẫn là F?

➕

Nhiều điện tích

  1. 1
    Thông hiểu

    Hai điện tích dương bằng nhau q₁ = q₂ đặt cố định. Điện tích dương q₃ đặt tại trung điểm đoạn nối chúng. Lực điện tổng hợp lên q₃

  2. 2
    Vận dụng Ba điện tích 2 μC đặt ở ba đỉnh một tam giác đều cạnh 10 cm trong chân không. Độ lớn lực tổng hợp lên mỗi điện tích là bao nhiêu N? (làm tròn đến phần mười) Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng

    q₁ = 9 μC và q₂ = 1 μC (cùng dấu) cách nhau 40 cm. Điện tích q₃ chịu lực tổng hợp bằng 0 khi đặt tại điểm

🎨

Hiện tượng quanh ta

  1. 1
    Thông hiểu

    Trong sơn tĩnh điện, hạt sơn mang điện dương còn vật cần sơn nối cực âm. Hạt sơn bám chặt vào vật vì

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Hai quả cầu nhỏ mang điện tích q₁ = 6 μC và q₂ = 3 μC đặt cách nhau 30 cm trong không khí (coi ε = 1). Độ lớn lực tương tác là

  2. 2
    Thông hiểu

    Hai điện tích điểm đặt cách nhau r trong chân không có lực tương tác F. Để lực thành 4F (giữ nguyên điện tích) thì phải

  3. 3
    Vận dụng

    Hai điện tích điểm cách nhau 4 cm trong chân không có lực tương tác F. Đặt trong chất lỏng có ε = 4, muốn lực vẫn là F thì phải đặt chúng cách nhau

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Hai quả cầu nhỏ A và B đặt cách nhau 20 cm trong không khí, hút nhau với lực 0,9 N. Điện tích quả cầu A là qA = +2 μC.

    a)Quả cầu B tích điện âm.

    b)Nếu |qB| lớn hơn |qA| thì lực của B lên A lớn hơn lực của A lên B.

    c)Độ lớn điện tích quả cầu B là 2 μC.

    d)Đưa hai quả cầu ra xa tới 40 cm thì lực còn 0,45 N.

  2. 2
    Vận dụng

    Hai quả cầu nhỏ có điện tích cùng độ lớn, đặt trong không khí; một nhóm đo lực F giữa chúng khi thay đổi khoảng cách r:

    a)F giảm khi r tăng.

    b)Khi r tăng từ 10 cm lên 20 cm thì F giảm 2 lần.

    c)Tích F · r² xấp xỉ 0,036 N·m² ở mọi lần đo.

    d)Mỗi quả cầu có điện tích độ lớn 4 μC.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Hai điện tích điểm q₁ = 4 nC và q₂ = −6 nC cách nhau 3 cm trong chân không. Độ lớn lực tương tác là bao nhiêu μN? Đáp số:
  2. 2
    Vận dụng Hai điện tích cùng độ lớn q đặt cách nhau 12 cm trong không khí, đẩy nhau bằng 0,4 N. Độ lớn mỗi điện tích là bao nhiêu μC? (làm tròn đến phần mười) Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng Hai điện tích đặt cách nhau 10 cm: trong không khí lực là 3,6 N, nhúng vào một chất lỏng (giữ nguyên khoảng cách) lực còn 0,45 N. Hằng số điện môi ε của chất lỏng là bao nhiêu? Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I thường hỏi tính lực F = k|q₁q₂|/r² với đơn vị μC, cm; hoặc "F đổi bao nhiêu lần khi đổi r, q, môi trường".
  • •Phần II hay có tình huống hai quả cầu nhỏ hoặc bảng đo F theo r: ý hay mất điểm là F tỉ lệ nghịch với r² (không phải r) và hai lực F₁₂, F₂₁ luôn bằng nhau.
  • •Phần III có thể hỏi F theo μN, mN; tìm độ lớn điện tích, hằng số ε, hoặc vị trí để lực tổng hợp bằng 0. Nối với Lý 10: F₁₂ và F₂₁ là cặp lực trực đối của định luật III Newton; cộng lực nhiều điện tích làm như cộng lực cơ học. Nối với Lý 12: hạt mang điện chuyển động còn chịu thêm lực từ (lực Lorentz), lực điện vẫn tính như bài này.
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Khái niệm điện trường