Vận tốc, gia tốc trong dao động điều hoà
Viết và đọc phương trình vận tốc, gia tốc của dao động điều hoà, biết vị trí nào v lớn nhất, a lớn nhất, so pha x – v – a trên đồ thị, rồi giải bài tập tìm A, ω, φ từ phương trình, điều kiện đầu hay đồ thị.
Ứng với SGK Vật lí 11 (bộ thống nhất): Bài 3, Bài 4
⚡ Nhớ nhanh
- 1Từ x = A cos(ωt + φ): vận tốc v = −ωA sin(ωt + φ), gia tốc a = −ω²A cos(ωt + φ) = −ω²x. Cả hai cũng biến thiên điều hoà, cùng chu kì T.
- 2Vận tốc: lớn nhất vmax = ωA khi qua vị trí cân bằng (x = 0), bằng 0 ở biên. Độ lớn theo li độ: |v| = ω√(A² − x²).
- 3Gia tốc: lớn nhất amax = ω²A ở biên, bằng 0 ở vị trí cân bằng; vectơ gia tốc luôn hướng về vị trí cân bằng, độ lớn tỉ lệ với |x|.
- 4So pha: v sớm pha π/2 so với x; a ngược pha với x (lệch π) nên a sớm pha π/2 so với v. Đồ thị v, a cũng là đường hình sin.
- 5Bẫy: v = 0 không kéo theo a = 0. Ở biên vật dừng tức thời nhưng gia tốc lớn nhất; còn a cùng chiều v không phải lúc nào cũng đúng (vật chậm dần khi đi ra biên).
👀 Nhìn là hiểu
Xem 3 cảnh: vật trên lò xo với mũi tên v và a, ba đồ thị x – v – a vẽ dần, rồi so pha ba đường; sau đó tự kéo 6 thẻ (qua vị trí cân bằng, ở biên, dừng tức thời…) vào đúng ô a = 0 / |a| lớn nhất / ở giữa (6 lượt).
Thả ở biên: v = 0, nhưng a đã lớn nhất, hướng về O.
1 🏃 Vận tốc của vật dao động điều hoà
Cần nhớ
- ✦Phương trình: x = A cos(ωt + φ) ⇒ v = −ωA sin(ωt + φ). Vận tốc tức thời là độ dốc của đồ thị x(t) tại điểm đang xét.
- ✦Qua vị trí cân bằng (x = 0): |v| = ωA = vmax, đồ thị x(t) dốc nhất. Ở biên (x = ±A): v = 0, đồ thị x(t) nằm ngang.
- ✦Theo li độ: |v| = ω√(A² − x²). Vật càng gần biên càng chậm; ra tới biên thì dừng một thoáng rồi đổi chiều.
- ✦Pha: v sớm pha π/2 (sớm T/4) so với x: x ở vị trí cân bằng thì v đã cực đại.
Dạng bài
Tính vận tốc từ phương trình hoặc từ li độ
- 1 Đọc A, ω từ phương trình x = A cos(ωt + φ) (ω = 2π/T = 2πf).
- 2 Cần vmax thì lấy ωA. Cần v tại một thời điểm thì thay vào v = −ωA sin(ωt + φ).
- 3 Cần |v| tại li độ x cho trước thì dùng |v| = ω√(A² − x²), không cần biết thời gian.
- 4 Thử lại: x gần biên thì |v| nhỏ, x gần 0 thì |v| gần vmax.
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết |v| = ω(A − x) = π · 2 ≈ 6,3 cm/s là nhầm. Tốc độ phụ thuộc √(A² − x²), không phụ thuộc hiệu A − x.
Vật dao động điều hoà x = 5cos(πt) cm (t tính bằng giây). Tính tốc độ cực đại và tốc độ khi vật có li độ 3 cm.
Hướng dẫn giải
2 ↩️ Gia tốc của vật dao động điều hoà
Cần nhớ
- ✦Phương trình: a = −ω²A cos(ωt + φ) = −ω²x. Gia tốc là độ dốc của đồ thị v(t).
- ✦Ở biên (x = ±A): |a| = ω²A = amax, còn v = 0. Ở vị trí cân bằng: a = 0, còn |v| lớn nhất.
- ✦Chiều: dấu trừ nghĩa là a luôn ngược dấu li độ ⇒ vectơ gia tốc luôn hướng về vị trí cân bằng, độ lớn tỉ lệ với |x|.
- ✦Quan hệ v – a: amax = ω · vmax (vì ω²A = ω · ωA).
Dạng bài
Tính gia tốc từ li độ
- 1 Tìm ω từ T hoặc f: ω = 2π/T = 2πf.
- 2 Dùng a = −ω²x: thay li độ (có dấu) vào, giữ ý nghĩa dấu trừ.
- 3 Đổi đơn vị cho thống nhất (cm/s² ↔ m/s²) trước khi so với đề.
- 4 Thử lại: li độ dương thì a âm (và ngược lại); |a| không vượt ω²A.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng v = 0 thì a = 0. Ở biên v = 0 nhưng a = ω²A là lớn nhất; vật dừng một thoáng chỉ vì lực kéo về đang cực đại để quay vật lại.
Vẫn x = 5cos(πt) cm. Tính gia tốc cực đại và gia tốc khi vật ở li độ x = 3 cm (lấy π² ≈ 9,87).
Hướng dẫn giải
3 📈 Đồ thị x, v, a và độ lệch pha
Bốn thời điểm đặc biệt (φ = 0, x = A cos ωt)
| Thời điểm | x | v | a |
|---|---|---|---|
| t = 0 | +A (biên dương) | 0 | −ω²A (lớn nhất, âm) |
| t = T/4 | 0 (qua VTCB) | −ωA (lớn nhất, đi theo chiều âm) | 0 |
| t = T/2 | −A (biên âm) | 0 | +ω²A (lớn nhất, dương) |
| t = 3T/4 | 0 (qua VTCB) | +ωA (lớn nhất, theo chiều dương) | 0 |
Cách phân biệt ba đồ thị cùng trục
- ✦x → v → a: mỗi đường sớm pha π/2 (sớm T/4) so với đường đứng sau nó. Đường nằm trước nhất là a, giữa là v, sau cùng là x.
- ✦x và a ngược nhau: chỗ nào x đạt đỉnh dương thì a đạt đáy, và a là bản "lật" của x nhân ω².
- ✦Chỗ x cắt trục thời gian (vật qua vị trí cân bằng) thì v ở đỉnh hoặc đáy, a cũng cắt trục.
- ✦Độ cao đỉnh: x ở A, v ở ωA, a ở ω²A. Tỉ số hai đỉnh liên tiếp (a/v, v/x) đều là ω, nên đọc được ω từ đồ thị.
Dạng bài
Đọc số liệu bảng hay đồ thị v(t)
- 1 Tìm giá trị |v| lớn nhất trong bảng ⇒ vmax = ωA.
- 2 Tìm thời điểm v = 0 ⇒ vật ở biên; thời điểm v cực trị ⇒ vật qua vị trí cân bằng.
- 3 Khoảng thời gian giữa hai lần v = 0 liên tiếp là T/2.
- 4 Thử lại: ω = vmax/A hoặc ω = 2π/T cho cùng kết quả.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy khoảng giữa hai lần v = 0 liên tiếp làm chu kì: T = 1 s ⇒ ω = 2π, A ≈ 2,5 cm. Hai lần dừng liên tiếp là hai biên khác nhau, chỉ nửa chu kì.
Một cảm biến ghi v của con lắc: v = 0 tại t = 0 và t = 1 s (liên tiếp); |v| lớn nhất là 15,7 cm/s tại t = 0,5 s. Tính T, ω và biên độ A.
Hướng dẫn giải
4 🧮 Bài tập dao động điều hoà (Bài 4)
Dạng bài
Từ phương trình tìm A, ω, f, φ và li độ
- 1 So sánh với x = A cos(ωt + φ): đọc A, ω, φ. Nếu đề viết sin thì đổi về cos: sin α = cos(α − π/2).
- 2 Tính f = ω/2π, T = 1/f.
- 3 Thay t vào ωt + φ (rad!), bấm cos bằng chế độ radian.
- 4 Thử lại: |x| ≤ A.
⚠️ Bẫy hay gặp: Bấm máy ở chế độ độ: cos(π/3) bị hiểu là cos(1,05°) ≈ 1 ⇒ x ≈ 8 cm. Phải đặt máy ở radian khi pha là rad.
Vật dao động x = 8cos(2πt − π/6) cm. Tìm biên độ, tần số, pha ban đầu và li độ, vận tốc lúc t = 0,25 s.
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Từ li độ và vận tốc lúc t = 0 tìm A và φ
- 1 Viết hai phương trình lúc t = 0: x₀ = A cos φ và v₀ = −ωA sin φ.
- 2 Tính A = √(x₀² + v₀²/ω²).
- 3 Tìm φ từ tan φ = −v₀/(ωx₀), rồi chọn góc đúng dấu theo cos φ = x₀/A, sin φ = −v₀/(ωA).
- 4 Thử lại bằng cách tính x(0) và v(0) từ phương trình vừa viết.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ dùng tan φ = 34 rồi lấy φ ≈ −0,64 rad: tan không phân biệt φ và φ ± π. Phải kiểm dấu cos φ và sin φ.
Vật dao động tần số 2 Hz. Lúc t = 0, vật ở x₀ = 4 cm và có vận tốc v₀ = −12π cm/s. Tìm A và φ.
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Từ đồ thị x(t) viết phương trình
- 1 Đọc biên độ A (độ cao đỉnh) và chu kì T (khoảng giữa hai đỉnh liên tiếp), rồi ω = 2π/T.
- 2 Đọc x(0) ⇒ cos φ = x₀/A.
- 3 Xem đồ thị đang đi lên hay đi xuống tại t = 0: đi lên ⇒ v > 0 ⇒ sin φ < 0 (φ âm); đi xuống ⇒ φ dương.
- 4 Thử lại: thay vài điểm đã biết của đồ thị.
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết φ = +π/3 vì cos(π/3) = 0,5. Cả ±π/3 đều cho x₀ = 5 cm; chiều đi của đồ thị quyết định dấu.
Đồ thị x(t) có đỉnh cao 10 cm, hai đỉnh liên tiếp cách nhau 0,4 s. Lúc t = 0, x = 5 cm và đồ thị đang đi lên. Viết phương trình.
Hướng dẫn giải
5 🎢 Hiện tượng quanh ta
- ✦🛝 Xích đu: qua điểm thấp nhất (vị trí cân bằng) bạn đi nhanh nhất; lên tới điểm cao nhất thì dừng một thoáng rồi quay lại, lúc đó cảm giác "kéo về" mạnh nhất.
- ✦🛏️ Nệm lò xo: nhún người xuống thật sâu rồi nhả, nệm đẩy bạn lên mạnh nhất lúc nén nhiều nhất (gia tốc lớn nhất ở biên).
- ✦🕰️ Con lắc đồng hồ: kim đồng hồ chạy đều nhờ con lắc có chu kì cố định; tốc độ qua vị trí giữa lớn nhất, ở hai đầu bằng 0.
- ✦🚗 Giảm xóc ô tô: bánh xe lên xuống như dao động điều hoà tắt dần; a lớn nhất ở chỗ xóc sâu nhất, nên người ngồi cảm thấy "nảy" nhiều nhất ở đó.
6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Nhớ ba cặp: x = 0 ⇒ |v| max, a = 0; x = ±A ⇒ v = 0, |a| max; mọi nơi khác: v và a đều khác 0.
- ✦Cho hai trong ba (A, vmax, amax) ⇒ ω = amax/vmax và T = 2π/ω.
- ✦Biết v tại một li độ: dùng (x/A)² + (v/vmax)² = 1, không cần tìm ω.
- ✦Đồ thị: đường sớm nhất là a, rồi v, rồi x (mỗi đường sớm T/4). Đường nào là "bản lật" của x thì đó là a.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Nói ở biên a = 0 vì v = 0. Thật ra a = ω²A lớn nhất: ví dụ x = 5cos(πt) cm có amax ≈ 49,3 cm/s² ở biên.
- ✦Viết |v| = ω(A − x): với A = 10 cm, x = 6 cm, ω = 4 rad/s ra 16 cm/s thay vì 32 cm/s (= 4√(100 − 36)).
- ✦Quên dấu trừ trong a = −ω²x: x = −3 cm, ω = 10 rad/s thì a = +3 m/s² (hướng dương), không phải −3.
- ✦Nhầm khoảng hai lần v = 0 liên tiếp là T (thật ra là T/2): ra T gấp đôi, A giảm một nửa.
- ✦Bấm máy chế độ độ khi pha tính bằng rad: cos(π/3) ra gần 1 thay vì 0,5.
- ✦Cho x, v, a cùng pha: đúng là v sớm π/2 so với x, a ngược pha với x.
📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn
- ✦Cùng hệ đơn vị: A theo cm thì v theo cm/s, a theo cm/s²; muốn m/s² nhớ chia 100 (300 cm/s² = 3 m/s²).
- ✦|v| không bao giờ vượt ωA; |a| không bao giờ vượt ω²A. Đáp số lớn hơn là sai.
- ✦Biên độ nhỏ (vài cm) với T cỡ giây thì v cỡ vài chục cm/s, a cỡ vài chục đến vài trăm cm/s²; ra hàng nghìn m/s² là sai bậc.
- ✦ω đo bằng rad/s: ω = 2πf, f = 2 Hz thì ω ≈ 12,6 rad/s, không phải 2.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Vận tốc
- 1Nhận biết
Vật dao động điều hoà có độ lớn vận tốc cực đại khi nào?
- 2Nhận biết
Vật dao động điều hoà theo phương trình x = A cos(ωt + φ). Phương trình vận tốc là
- 3Thông hiểu Vật dao động x = 4cos(5πt) cm. Tốc độ cực đại bao nhiêu cm/s (lấy π = 3,14, làm tròn đến hàng phần mười)? Đáp số:
- 4Thông hiểu
Vật dao động điều hoà có biên độ 10 cm, tần số góc 4 rad/s. Khi li độ x = 6 cm thì tốc độ của vật là
- 5Vận dụng Vật dao động điều hoà có tốc độ cực đại 20 cm/s. Khi li độ là 3 cm thì tốc độ là 16 cm/s. Biên độ bằng bao nhiêu cm? Đáp số:
Gia tốc
- 1Nhận biết
Gia tốc của vật dao động điều hoà luôn
- 2Thông hiểu
Gia tốc của vật dao động điều hoà bằng 0 khi vật
- 3Thông hiểu Vật dao động x = 5cos(4πt) cm. Gia tốc cực đại bao nhiêu m/s² (lấy π² = 10)? Đáp số:
- 4Thông hiểu
Vật dao động điều hoà có tần số góc 10 rad/s. Khi vật ở li độ x = −3 cm thì gia tốc là
- 5Vận dụng
Vật dao động điều hoà. Khi tốc độ của vật bằng nửa tốc độ cực đại thì độ lớn gia tốc bằng
Đồ thị và độ lệch pha
- 1Nhận biết
Trong dao động điều hoà, vận tốc so với li độ
- 2Thông hiểu
Trong dao động điều hoà, gia tốc so với li độ
- 3Thông hiểu
Đồ thị v(t) của một vật dao động điều hoà đi qua gốc toạ độ và ngay sau đó v tăng dần (dương). Tại t = 0, vật
- 4Thông hiểu
Cảm biến ghi vận tốc của vật dao động điều hoà: Kết luận nào đúng?
- 5Thông hiểu
Ba đường (1), (2), (3) vẽ cùng trục là đồ thị x(t), v(t), a(t) theo thứ tự nào đó. Đường (1) sớm pha π/2 so với (2); đường (2) sớm pha π/2 so với (3). Khớp nào đúng?
- 6Vận dụng Đồ thị v(t) cắt trục thời gian ở t = 0,1 s và 0,4 s (hai lần liên tiếp), tốc độ cực đại 30 cm/s. Gia tốc cực đại bao nhiêu m/s² (lấy π = 3,14, làm tròn đến hàng phần mười)? Đáp số:
Bài tập dao động điều hoà
- 1Nhận biết
Vật dao động x = 6cos(5πt + π/3) cm. Biên độ và tần số của dao động là
- 2Thông hiểu Vật dao động x = 6cos(5πt + π/3) cm. Li độ lúc t = 0 là bao nhiêu cm? Đáp số:
- 3Thông hiểu
Vật dao động điều hoà trên đoạn thẳng, biên độ 10 cm, chu kì 2 s. Lúc t = 0 vật ở biên dương. Phương trình dao động là
- 4Thông hiểu Vật dao động điều hoà tần số 1 Hz. Lúc t = 0 có li độ 2 cm và vận tốc −3π cm/s. Biên độ bao nhiêu cm? Đáp số:
- 5Vận dụng
Đồ thị x(t) đi qua gốc toạ độ ở t = 0 (đồ thị đang đi lên) và đạt đỉnh 4 cm đầu tiên tại t = 0,05 s. Phương trình dao động là
- 6Vận dụng Vật dao động x = 6cos(5πt/3) cm. Lần đầu tiên vật có li độ 3 cm vào thời điểm bao nhiêu giây? Đáp số:
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Vật dao động x = 4cos(10t) cm (t tính bằng giây). Vận tốc tại thời điểm t = π/20 s là
- 2Vận dụng
Vật dao động điều hoà có tốc độ cực đại 0,5 m/s và gia tốc cực đại 2π m/s². Chu kì dao động là
- 3Thông hiểu
Gia tốc của một dao động điều hoà liên hệ với li độ theo a = −25x (x tính bằng cm, a bằng cm/s²). Chu kì dao động xấp xỉ
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Một vật dao động điều hoà trên trục Ox theo phương trình x = 5cos(πt) cm (t tính bằng giây).
a)Tốc độ cực đại của vật là 5π cm/s.
b)Tại t = 0,5 s vật có độ lớn gia tốc cực đại.
c)Tại t = 1 s vận tốc của vật bằng 0.
d)Khi vật có li độ 3 cm thì tốc độ của nó là 3π cm/s.
- 2Vận dụng
Học sinh đo gia tốc a của một vật dao động điều hoà tại bốn li độ x khác nhau:
a)Tỉ số a/x luôn bằng −25 s⁻².
b)Tần số góc của dao động là 25 rad/s.
c)Chu kì của dao động xấp xỉ 1,26 s.
d)Khi x = 0 thì a = 0 và tốc độ của vật cũng bằng 0.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Vật dao động x = 2cos(4πt) cm. Gia tốc cực đại bao nhiêu cm/s² (lấy π² = 10)? Đáp số:
- 2Thông hiểu Vật dao động điều hoà có chu kì 1 s và tốc độ cực đại 31,4 cm/s. Biên độ bao nhiêu cm (lấy π = 3,14)? Đáp số:
- 3Vận dụng Vật dao động điều hoà có tần số góc 2π rad/s. Khi li độ 6 cm thì tốc độ 16π cm/s. Biên độ bao nhiêu cm? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi vị trí nào v hoặc a lớn nhất, bằng 0, độ lệch pha x – v – a, hoặc tính v, a từ phương trình/li độ.
- •Phần II hay có một đồ thị hoặc bảng số liệu v(t), a(x): ý dễ mất điểm là "v = 0 thì a = 0" và nhầm hai lần v = 0 liên tiếp với một chu kì.
- •Phần III có thể hỏi vmax, amax, biên độ từ v và x, hoặc thời điểm vật có li độ cho trước. Nối sang Lý 12 dòng điện xoay chiều: i, u cũng có dạng cos(ωt + φ) và lệch pha như x, v, a (u sớm π/2 so với i trên cuộn cảm, trễ π/2 trên tụ).
Động năng. Thế năng. Sự chuyển hoá năng lượng trong dao động điều hoà