Vật lý lớp 11
Bài 5 · Cơ bản

Động năng. Thế năng. Sự chuyển hoá năng lượng trong dao động điều hoà

Tính động năng, thế năng, cơ năng của vật dao động điều hoà theo li độ hoặc thời gian, biết cơ năng không đổi còn Wđ, Wt đổi chỗ cho nhau với tần số gấp đôi, và áp dụng cho con lắc lò xo, con lắc đơn.

Ứng với SGK Vật lí 11 (bộ thống nhất): Bài 5

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Động năng Wđ = ½mv² = ½mω²(A² − x²): lớn nhất khi qua vị trí cân bằng, bằng 0 ở biên. Thế năng (mốc ở vị trí cân bằng) Wt = ½mω²x²: bằng 0 ở vị trí cân bằng, lớn nhất ở biên.
  • 2Cơ năng W = Wđ + Wt = ½mω²A² không đổi (bỏ qua ma sát) và tỉ lệ với A². Wđ_max = Wtmax = W.
  • 3Theo thời gian Wđ và Wt dao động quanh W/2, cùng biến thiên với chu kì T/2 (tần số 2f, tần số góc 2ω); thời gian ngắn nhất giữa hai lần Wđ = Wt liên tiếp là T/4.
  • 4Con lắc lò xo: ω = √(k/m), T = 2π√(m/k), Wt = ½kx², W = ½kA². Con lắc đơn (góc nhỏ, α₀ ≤ 10°): ω = √(g/ℓ), T = 2π√(ℓ/g), Wt = mgℓ(1 − cos α) ≈ ½mgℓα².
  • 5Bẫy: Wđ = Wt khi |x| = A/√2 ≈ 0,71A, không phải A/2 (A/2 cho Wđ = 3Wt). Và cơ năng tỉ lệ A², không tỉ lệ A.

👀 Nhìn là hiểu

Xem 3 cảnh: con lắc lò xo với cột Wđ + Wt luôn cao bằng nhau, đồ thị năng lượng theo li độ (hai parabol), rồi theo thời gian (tần số gấp đôi). Sau đó tự kéo vật tới đúng li độ để đạt các yêu cầu như Wđ = Wt (6 lượt).

Đổi chỗm = 0,1 kg · k = 40 N/m · A = 5 cm−5,0−2,5O2,55,0W = Wđ + Wt = 50 mJ (không đổi)Wđ = 0 mJWt = 50,0 mJx = 5,00 cm · |v| = 0,00 m/sthời gian chậm ×10 so với thật (T thật = 0,31 s)

Thả ở biên: toàn bộ 50 mJ là thế năng (xanh).

1 💨 Động năng của vật dao động điều hoà

Cần nhớ

  • ✦Từ định nghĩa: Wđ = ½mv². Thay v = −ωA sin(ωt + φ) được Wđ = ½mω²A² sin²(ωt + φ).
  • ✦Theo li độ: Wđ = ½mω²(A² − x²). Đồ thị Wđ theo x là parabol bề lõm hướng xuống, đỉnh ở x = 0 với Wđ_max = ½mω²A².
  • ✦Vật đi từ vị trí cân bằng ra biên thì Wđ giảm từ cực đại về 0; từ biên về vị trí cân bằng thì Wđ tăng từ 0 lên cực đại.
  • ✦Khối lượng m tính bằng kg, A bằng m, ω bằng rad/s thì Wđ ra jun (J).

Dạng bài

Tính Wđ, Wt, W của con lắc lò xo từ số liệu

  1. 1 Đổi đơn vị: m (kg), A và x (m), k (N/m).
  2. 2 Tính ω = √(k/m), rồi cơ năng W = ½kA² (= ½mω²A²).
  3. 3 Thế năng tại li độ x: Wt = ½kx². Động năng: Wđ = W − Wt.
  4. 4 Thử lại: Wđ, Wt ≥ 0 và Wđ + Wt = W; tốc độ v = √(2Wđ/m) không vượt ωA.

⚠️ Bẫy hay gặp: Dùng A = 5 (cm) trực tiếp: ½ · 40 · 5² = 500 không phải jun. Phải đổi 5 cm = 0,05 m, ra 0,05 J = 50 mJ.

🔩
Làm mẫu

Con lắc lò xo có m = 0,1 kg, k = 40 N/m, dao động với biên độ A = 5 cm. Tính ω, T, cơ năng; rồi thế năng, động năng và tốc độ khi vật ở li độ x = 3 cm.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 ⛰️ Thế năng của vật dao động điều hoà

Cần nhớ

  • ✦Định luật bảo toàn năng lượng (bỏ qua ma sát): động năng không mất đi mà chuyển thành thế năng và ngược lại. Với mốc ở vị trí cân bằng: Wt = Wđ_max − Wđ.
  • ✦Theo li độ: Wt = ½mω²x². Đồ thị Wt theo x là parabol bề lõm hướng lên, đỉnh ở x = 0, hai nhánh chạm Wtmax = ½mω²A² tại x = ±A.
  • ✦x tăng gấp đôi thì Wt tăng gấp bốn (Wt tỉ lệ x²).
  • ✦Ở vị trí cân bằng: Wt = 0, Wđ = W. Ở biên: Wđ = 0, Wt = W.

Năng lượng ở các vị trí đặc biệt (A = 5 cm, W = 50 mJ, mốc ở vị trí cân bằng)

Vị tríWđWtTốc độ
x = 0 (cân bằng)50 mJ (cực đại)01,00 m/s (lớn nhất)
x = ±A/2 = ±2,5 cm37,5 mJ (= 3Wt)12,5 mJ0,87 m/s
x = ±A/√2 ≈ ±3,54 cm25 mJ (= Wt)25 mJ0,71 m/s
x = ±A = ±5 cm (biên)050 mJ (cực đại)0

3 🔁 Cơ năng. Năng lượng theo thời gian

Cần nhớ

  • ✦Cơ năng W = Wđ + Wt = ½mω²A² là hằng số khi không có ma sát; tỉ lệ A²: A gấp đôi thì W gấp bốn.
  • ✦Theo thời gian (φ = 0): Wt = W cos²ωt, Wđ = W sin²ωt; viết lại Wđ = (W/2)(1 − cos 2ωt) ⇒ dao động quanh W/2 với tần số góc 2ω, chu kì T/2.
  • ✦Trên một chu kì T, Wđ cực đại hai lần và bằng 0 hai lần. Hai lần liên tiếp Wđ = Wt cách nhau T/4.
  • ✦Đồ thị theo li độ: hai parabol giao nhau ở x = ±A/√2 (Wđ = Wt = W/2), tổng hai đường là đường nằm ngang ở độ cao W.

Dạng bài

Li độ khi Wđ = n · Wt

  1. 1 Viết W = Wđ + Wt = (n + 1)Wt.
  2. 2 Mà Wt = ½mω²x² và W = ½mω²A² ⇒ x² = A²/(n + 1).
  3. 3 Vậy |x| = A/√(n + 1). Tính số.
  4. 4 Thử lại: Wt = W/(n + 1), Wđ = nW/(n + 1), tổng bằng W.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho Wđ = Wt ⇒ x = A/2: với A = 8 cm ra x = 4 cm, nhưng lúc đó Wđ = 3Wt. Đúng là Wđ = Wt tại |x| = 8/√2 ≈ 5,66 cm.

🧮
Làm mẫu

Con lắc lò xo có k = 50 N/m, A = 8 cm. Tìm li độ để Wđ = 3Wt, rồi tính Wt, Wđ và cơ năng.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dạng bài

Đọc đồ thị năng lượng theo thời gian

  1. 1 Chu kì biến thiên của Wđ (hoặc Wt) là khoảng giữa hai cực đại liên tiếp: T′ = T/2.
  2. 2 Cực đại của Wđ (hay Wt) chính là cơ năng W.
  3. 3 Từ W = ½mω²A² suy ra A (khi biết m và ω).
  4. 4 Thử lại: giá trị trung bình của Wđ là W/2.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy khoảng giữa hai cực đại liên tiếp của Wđ làm chu kì dao động: T = 0,2 s. Đó mới là chu kì của năng lượng (T/2).

📈
Làm mẫu

Đồ thị Wđ(t) của vật khối lượng 0,1 kg có hai điểm Wđ = 0 liên tiếp cách nhau 0,2 s và giá trị cực đại 40 mJ. Tính chu kì dao động, ω và biên độ (lấy π² ≈ 9,87).

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 🕰️ Cơ năng của con lắc lò xo và con lắc đơn

🌀 Con lắc lò xo

ω = √(k/m), T = 2π√(m/k). Thế năng đàn hồi Wt = ½kx², cơ năng W = ½kA² = ½mω²A². m lớn thì dao động chậm, k lớn thì nhanh.

🔔 Con lắc đơn

Thế năng trọng trường Wt = mgℓ(1 − cos α) ≈ ½mgℓα² khi α nhỏ (≤ 10°). ω = √(g/ℓ), T = 2π√(ℓ/g), không phụ thuộc m; cơ năng W = ½mgℓα₀².

Dạng bài

Con lắc đơn: chu kì và cơ năng

  1. 1 Đổi ℓ ra m, góc ra rad (6° = 0,105 rad).
  2. 2 T = 2π√(ℓ/g).
  3. 3 Cơ năng W = mgℓ(1 − cos α₀) (hoặc ½mgℓα₀² khi nhỏ).
  4. 4 Thử lại: ℓ lớn thì T lớn; kết quả cỡ vài mJ với vật 0,1 kg dao động vài độ.

⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ chu kì con lắc đơn phụ thuộc khối lượng vật: tăng m lên 4 lần ⇒ T gấp đôi. Thực tế T = 2π√(ℓ/g) không chứa m (chỉ cơ năng tăng 4 lần).

🔔
Làm mẫu

Con lắc đơn dài ℓ = 0,98 m, vật m = 0,1 kg, kéo lệch α₀ = 6° rồi thả (g = 9,8 m/s²). Tính chu kì và cơ năng.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

5 🎢 Hiện tượng quanh ta

  • ✦🛝 Xích đu: ở điểm cao nhất thế năng lớn, động năng bằng 0; xuống điểm thấp nhất thế năng nhỏ nhất, động năng (tốc độ) lớn nhất. Đẩy thêm đúng nhịp mới giữ được cơ năng.
  • ✦🤸 Bạt nhún: lò xo nén (thế năng đàn hồi) đẩy bạn lên, hết đà thì động năng chuyển hết thành thế năng ở điểm cao nhất rồi lặp lại.
  • ✦🕰️ Đồng hồ quả lắc: nếu không lên dây, ma sát làm cơ năng giảm dần, con lắc ngừng; dây cót bù năng lượng cho nó chạy.
  • ✦🚗 Giảm xóc ô tô: lò xo cùng bộ giảm chấn biến cơ năng dao động thành nhiệt, nên xe không nhún mãi sau khi qua ổ gà.

6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai

⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm

  • ✦Luôn có Wđ + Wt = W: biết hai đại lượng, tính ngay đại lượng còn lại, không cần ω hay t.
  • ✦Wđ = n·Wt ⇒ |x| = A/√(n + 1): n = 1 ⇒ A/√2; n = 3 ⇒ A/2; n = 8 ⇒ A/3.
  • ✦Tỉ số: Wt/W = (x/A)², Wđ/W = 1 − (x/A)². x = A/2 thì Wt = W/4, Wđ = 3W/4.
  • ✦Năng lượng biến thiên nhanh gấp đôi dao động: f′ = 2f, T′ = T/2; thời gian giữa hai lần Wđ = Wt liên tiếp là T/4.

⚠️ Lỗi hay sai nhất

  • ✦Cho Wđ = Wt ở x = A/2: với A = 5 cm, tại 2,5 cm Wđ = 37,5 mJ còn Wt = 12,5 mJ. Đúng là x ≈ 3,54 cm.
  • ✦Để A theo cm: ½ · 40 · 5² = 500 sai; phải đổi 0,05 m ra 0,05 J.
  • ✦Coi cơ năng tỉ lệ A: A tăng gấp đôi thì W tăng gấp bốn.
  • ✦Nhầm tần số của năng lượng với tần số dao động: Wđ biến thiên với f′ = 2f (T/2).
  • ✦Cho rằng Wđ + Wt thay đổi theo thời gian: tổng luôn bằng W khi bỏ qua ma sát.
  • ✦Cho chu kì con lắc đơn phụ thuộc khối lượng: T = 2π√(ℓ/g) không có m.

📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn

  • ✦m (kg), A, x (m), k (N/m) thì năng lượng ra jun; muốn mJ nhân 1000.
  • ✦Vật cỡ 0,1 kg, A vài cm, ω vài chục rad/s thì W cỡ vài chục mJ; ra hàng nghìn jun là nhầm đơn vị.
  • ✦Wđ, Wt luôn trong khoảng [0, W]; đáp số lớn hơn W là sai.
  • ✦Con lắc đơn dài 1 m ở Trái Đất có T khoảng 2 s; dài 0,25 m thì T khoảng 1 s (T tỉ lệ √ℓ).

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

💨

Động năng

  1. 1
    Nhận biết

    Trong dao động điều hoà, động năng của vật cực đại khi

  2. 2
    Thông hiểu Vật m = 0,2 kg dao động điều hoà với ω = 10 rad/s, biên độ A = 6 cm. Tại li độ x = 3 cm, động năng bằng bao nhiêu mJ? Đáp số:
  3. 3
    Thông hiểu

    Vật m = 0,1 kg dao động điều hoà với ω = 20 rad/s, biên độ A = 5 cm. Động năng cực đại của vật là

  4. 4
    Vận dụng

    Khi vật dao động điều hoà ở li độ x = A/2 thì động năng bằng

⛰️

Thế năng

  1. 1
    Nhận biết

    Thế năng của vật dao động điều hoà (mốc ở vị trí cân bằng) tính bằng

  2. 2
    Thông hiểu

    Đồ thị thế năng của vật dao động điều hoà theo li độ x có dạng

  3. 3
    Thông hiểu Vật m = 0,1 kg dao động điều hoà với ω = 20 rad/s. Tại li độ x = 2 cm, thế năng bằng bao nhiêu mJ? Đáp số:
  4. 4
    Thông hiểu

    Li độ của vật dao động điều hoà tăng gấp đôi thì thế năng

🔁

Cơ năng và năng lượng theo thời gian

  1. 1
    Nhận biết

    Cơ năng của vật dao động điều hoà (bỏ qua ma sát)

  2. 2
    Thông hiểu

    Giữ nguyên m và ω, tăng biên độ dao động gấp đôi thì cơ năng

  3. 3
    Thông hiểu

    Một vật dao động điều hoà với chu kì T = 0,8 s. Động năng của vật biến thiên tuần hoàn với chu kì

  4. 4
    Thông hiểu Đồ thị Wđ(t) của một dao động điều hoà có hai cực đại liên tiếp cách nhau 0,05 s. Chu kì dao động là bao nhiêu giây? Đáp số:
  5. 5
    Thông hiểu

    Đo năng lượng của một dao động điều hoà tại các thời điểm đặc biệt: Nhận xét nào đúng?

  6. 6
    Vận dụng

    Vật dao động điều hoà có biên độ A. Động năng bằng thế năng khi li độ có độ lớn

  7. 7
    Vận dụng Vật dao động điều hoà có biên độ 8 cm. Khi động năng gấp ba lần thế năng thì li độ có độ lớn bao nhiêu cm? Đáp số:
  8. 8
    Vận dụng

    Khoảng thời gian ngắn nhất giữa hai lần liên tiếp động năng bằng thế năng của một dao động điều hoà có chu kì T là

🕰️

Con lắc lò xo và con lắc đơn

  1. 1
    Nhận biết

    Chu kì dao động của con lắc lò xo (khối lượng m, độ cứng k) là

  2. 2
    Thông hiểu Con lắc lò xo có m = 0,1 kg, k = 40 N/m. Chu kì dao động bao nhiêu giây (lấy π = 3,14, làm tròn đến hàng phần trăm)? Đáp số:
  3. 3
    Thông hiểu

    Con lắc đơn dài 0,98 m ở nơi g = 9,8 m/s², dao động với góc lệch nhỏ. Chu kì xấp xỉ

  4. 4
    Vận dụng

    Con lắc lò xo có k = 100 N/m dao động với biên độ 4 cm. Khi vật ở li độ x = 2 cm thì động năng bằng

  5. 5
    Vận dụng Con lắc lò xo có vật m = 0,2 kg; khi qua vị trí cân bằng tốc độ cực đại là 0,5 m/s. Cơ năng của con lắc bao nhiêu mJ? Đáp số:

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Vật m = 0,2 kg dao động điều hoà với ω = 10 rad/s, biên độ 10 cm. Tại li độ x = 6 cm, động năng của vật là

  2. 2
    Thông hiểu

    Khi động năng bằng thế năng thì tốc độ của vật dao động điều hoà bằng

  3. 3
    Vận dụng

    Con lắc đơn dao động với góc lệch nhỏ. Nếu biên độ góc tăng gấp đôi (vẫn nhỏ) thì cơ năng

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Con lắc lò xo có m = 0,1 kg, k = 40 N/m dao động điều hoà với biên độ 5 cm.

    a)Tần số góc của dao động là 20 rad/s.

    b)Cơ năng của con lắc là 50 mJ.

    c)Khi vật ở biên, động năng bằng 50 mJ.

    d)Khi vật ở li độ 3 cm, động năng là 18 mJ.

  2. 2
    Vận dụng

    Đồ thị động năng Wđ theo thời gian của một vật dao động điều hoà có giá trị cực đại 0,08 J; hai cực đại liên tiếp cách nhau 0,1 s; Wđ = 0 tại các thời điểm giữa hai cực đại đó.

    a)Cơ năng của vật là 0,08 J.

    b)Chu kì dao động của vật là 0,1 s.

    c)Tại thời điểm Wđ cực đại thì thế năng bằng 0.

    d)Thế năng biến thiên với tần số 5 Hz.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Con lắc lò xo có k = 50 N/m dao động với biên độ 8 cm. Cơ năng bằng bao nhiêu mJ? Đáp số:
  2. 2
    Vận dụng Vật dao động điều hoà có biên độ 9 cm. Khi động năng gấp 8 lần thế năng thì li độ có độ lớn bao nhiêu cm? Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng Con lắc đơn dài 0,98 m ở nơi g = 9,8 m/s² (góc lệch nhỏ). Trong 60 s con lắc thực hiện khoảng bao nhiêu dao động toàn phần? Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I thường hỏi Wđ, Wt, W tại một li độ, hoặc Wđ = n·Wt ⇒ li độ, hoặc chu kì T của con lắc lò xo, con lắc đơn.
  • •Phần II hay có đồ thị năng lượng theo thời gian hay theo li độ: ý dễ mất điểm là nhầm chu kì của Wđ (T/2) với chu kì dao động, và nhầm Wđ = Wt ở x = A/2.
  • •Phần III có thể hỏi cơ năng ra mJ, li độ khi Wđ = nWt, số dao động trong khoảng thời gian. Nối sang Lý 10 (bảo toàn cơ năng W = ½mv² + thế năng) và Lý 12 dòng điện xoay chiều: công suất tức thời p = ui cũng biến thiên với tần số gấp đôi tần số dòng điện, như Wđ so với x.
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Dao động tắt dần. Dao động cưỡng bức. Hiện tượng cộng hưởng