Dao động điều hoà
Nhận ra dao động cơ và dao động tuần hoàn, đọc đồ thị li độ – thời gian hình sin, đọc biên độ và pha ban đầu từ phương trình x = A cos(ωt + φ), tính li độ ở một thời điểm, và hiểu dao động điều hoà là hình chiếu của chuyển động tròn đều.
Ứng với SGK Vật lí 11 (bộ thống nhất): Bài 1
⚡ Nhớ nhanh
- 1Dao động cơ: vật chuyển động qua lại quanh một vị trí cân bằng. Tuần hoàn nếu sau những khoảng thời gian bằng nhau vật trở lại vị trí cũ theo hướng cũ.
- 2Dao động điều hoà là dao động tuần hoàn đơn giản nhất: đồ thị li độ – thời gian là đường hình sin.
- 3Phương trình x = A cos(ωt + φ): x là li độ, A > 0 là biên độ, (ωt + φ) là pha ở thời điểm t (rad), φ là pha ban đầu (rad). A, ω, φ là các hằng số.
- 4Lúc t = 0 li độ là x(0) = A cos φ: pha ban đầu cho biết vật bắt đầu ở đâu và đi về phía nào (SGK chọn φ từ −π đến π).
- 5Hình chiếu của điểm M chuyển động tròn đều (bán kính OM = A, tốc độ góc ω) lên một trục là dao động điều hoà: x = OM cos(ωt + φ).
- 6Bẫy: li độ x đo từ vị trí cân bằng nên có thể âm; biên độ A luôn dương và không phải khoảng cách từ đỉnh đến đáy của đồ thị.
👀 Nhìn là hiểu
Xem 4 cảnh: con lắc vẽ ra đường hình sin → bóng của vòng quay trùng quả cầu → bút vẽ trên băng giấy chạy → pha ban đầu φ. Rồi tự kéo điểm M quanh vòng tròn để đặt φ cho bóng xuất phát đúng chỗ, đúng chiều (6 nhiệm vụ).
Quả cầu qua lại quanh vị trí cân bằng O.
1 🎸 Dao động cơ, dao động tuần hoàn
Cần nhớ
- ✦Dao động cơ: chuyển động của vật qua lại quanh một vị trí cân bằng. Ví dụ: dây đàn ghi ta rung, vật treo ở đầu lò xo, xích đu, pit-tông chạy trong xi lanh.
- ✦Dao động tuần hoàn: sau những khoảng thời gian bằng nhau, vật trở lại vị trí cũ theo hướng cũ. Quả lắc đồng hồ là tuần hoàn.
- ✦Không tuần hoàn: cành cây đu đưa khi gió thổi. Gió lúc mạnh lúc yếu nên chuyển động không lặp lại đều đặn.
- ✦Dao động điều hoà là dao động tuần hoàn đơn giản nhất. Dao động tuần hoàn có thể phức tạp hơn nhiều, không phải cái nào cũng là điều hoà.
Quả lắc đồng hồ · pit-tông động cơ đang chạy đều · vật treo lò xo (bỏ qua ma sát).
Cành cây đu đưa khi gió thổi · chiếc lá lắc lư khi rơi · dây đàn tắt dần sau khi gẩy.
2 📈 Đồ thị li độ – thời gian
Cần nhớ
- ✦Li độ x là toạ độ của vật tính từ vị trí cân bằng (x = 0). Vật ở phía này thì x dương, sang phía kia thì x âm.
- ✦Vẽ x theo thời gian t ta được đồ thị li độ – thời gian. Với dao động điều hoà đó là đường hình sin (Hình 1.2 trong SGK, vẽ từ con lắc lò xo treo thẳng đứng).
- ✦Đỉnh cao nhất ứng với x lớn nhất, đáy thấp nhất ứng với x nhỏ nhất, chỗ đồ thị cắt trục t là lúc vật đi qua vị trí cân bằng (x = 0).
- ✦Cảm biến khoảng cách nối máy tính vẽ được đồ thị này cho con lắc đơn khi biên độ góc nhỏ (không quá 10°); trên màn hình hiện đường hình sin.
Dạng bài
Đọc li độ từ đồ thị
- 1 Tìm trên đồ thị x lớn nhất. Đó là biên độ A (đo từ trục t lên đỉnh, không đo từ đỉnh xuống đáy).
- 2 Muốn li độ ở thời điểm t₀: dóng từ t₀ lên đồ thị rồi sang trục x.
- 3 Chỗ đồ thị cắt trục t: x = 0, vật qua vị trí cân bằng.
- 4 Thử lại: mọi li độ đọc được nằm trong khoảng từ −A đến A ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy khoảng cách từ đỉnh xuống đáy (4 − (−4) = 8 cm) làm biên độ là sai: biên độ là 4 cm, tính từ vị trí cân bằng; 8 cm là đoạn đường vật đi giữa hai biên.
Đồ thị x(t) của một vật dao động điều hoà có đỉnh x = 4 cm tại t = 0, cắt trục t tại t = 0,5 s, chạm đáy x = −4 cm tại t = 1,0 s. Xác định biên độ và li độ của vật tại t = 0; 0,5 s; 1,0 s.
Hướng dẫn giải
3 🧮 Phương trình dao động điều hoà
Cần nhớ
- ✦Chọn hàm cosin tương ứng với đồ thị hình sin: x = A cos(ωt + φ) là phương trình của dao động điều hoà.
- ✦x: li độ. A (A > 0): biên độ. (ωt + φ): pha của dao động ở thời điểm t (đơn vị rad). φ: pha ban đầu (rad). A, ω, φ là các hằng số.
- ✦Vật đang dao động như thế gọi là vật dao động điều hoà; con lắc là một hệ dao động.
- ✦Có dấu trừ đứng trước: −4cos(πt) = 4cos(πt + π) ⇒ A = 4 và φ = π. Biên độ không bao giờ âm.
- ✦Pha tính bằng radian: máy tính phải để chế độ radian khi tính cos(ωt + φ).
Các đại lượng trong x = A cos(ωt + φ)
| Đại lượng | Kí hiệu | Đơn vị | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Li độ | x | cm, m | Đổi theo t, có thể âm |
| Biên độ | A | cm, m | Luôn dương, hằng số |
| Pha ở thời điểm t | ωt + φ | rad | Đổi theo t |
| Pha ban đầu | φ | rad | Hằng số, −π ≤ φ ≤ π |
| Hệ số của t | ω | rad/s | Hằng số (bài sau nói rõ) |
Dạng bài
Đọc phương trình và tính li độ
- 1 Viết phương trình về dạng chuẩn x = A cos(ωt + φ) (A > 0). Đọc A và φ.
- 2 Pha tại thời điểm t: thay t vào (ωt + φ).
- 3 Tính li độ: x = A cos(pha). Máy tính để chế độ radian.
- 4 Thử lại: |x| ≤ A ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Để máy tính ở chế độ độ: cos(2π/3) bị hiểu là cos(2,09°) ≈ 1 ⇒ x ≈ 6 cm, sai hẳn (đúng là −3 cm). Pha trong bài này luôn tính bằng radian.
Một vật dao động điều hoà theo phương trình x = 6cos(2πt − π/3) (cm), t tính bằng giây. Xác định biên độ, pha ban đầu và li độ của vật tại t = 0 và t = 0,5 s.
Hướng dẫn giải
4 🧭 Pha ban đầu φ: vật bắt đầu từ đâu?
Cần nhớ
- ✦Lúc t = 0 pha bằng φ nên x(0) = A cos φ: φ cho biết vật ở đâu khi bắt đầu quan sát.
- ✦Dấu của φ cho biết vật đi về phía nào: 0 < φ < π thì vật đang đi theo chiều âm của trục x; −π < φ < 0 thì đang đi theo chiều dương.
- ✦Cùng một x(0) có hai giá trị ±φ: chỉ biết vật ở đâu thì chưa đủ, phải biết thêm chiều đi mới chọn được dấu.
- ✦Trên sim: kéo điểm M quanh vòng tròn để đặt φ, đồ thị hiện ngay.
Vài giá trị φ hay gặp
| φ | Li độ lúc t = 0 | Chiều đi lúc bắt đầu |
|---|---|---|
| 0 | x = A (biên dương) | rồi đi theo chiều âm |
| π/2 | x = 0 (vị trí cân bằng) | chiều âm |
| π | x = −A (biên âm) | rồi đi theo chiều dương |
| −π/2 | x = 0 (vị trí cân bằng) | chiều dương |
| π/3 | x = A/2 | chiều âm (về phía vị trí cân bằng) |
| −π/3 | x = A/2 | chiều dương (ra xa vị trí cân bằng) |
Dạng bài
Tìm pha ban đầu từ trạng thái lúc t = 0
- 1 Viết x(0) = A cos φ ⇒ cos φ = x(0)/A.
- 2 Giải được hai nghiệm đối nhau ±α (trong khoảng −π đến π).
- 3 Chọn dấu theo chiều đi: chiều âm ⇒ φ > 0; chiều dương ⇒ φ < 0.
- 4 Thử lại: thay φ vào A cos φ đúng bằng x(0) ✓ và dấu của φ khớp chiều đi.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chọn φ = −π/3 chỉ vì cos(−π/3) cũng bằng 0,5: x(0) vẫn đúng 4 cm nhưng vật sẽ đi ra xa vị trí cân bằng (chiều dương), sai chiều đi.
Vật dao động điều hoà với biên độ 8 cm. Lúc t = 0 vật ở li độ x = 4 cm và đang đi về phía vị trí cân bằng (chiều âm). Tìm pha ban đầu.
Hướng dẫn giải
5 🔄 Dao động điều hoà và chuyển động tròn đều
Cần nhớ
- ✦Điểm M chuyển động tròn đều quanh O với tốc độ góc ω, bán kính OM = A. Gọi Q là hình chiếu của M lên trục Ox.
- ✦Q dao động điều hoà: x = OM cos(ωt + φ), trong đó φ là góc hợp bởi OM₀ (vị trí ban đầu của M) với trục Ox, đo ngược chiều kim đồng hồ.
- ✦Thí nghiệm Hình 1.7 SGK: vật hình trụ gắn ở đầu thanh quay đều, bóng của nó trên màn trùng với bóng quả cầu của con lắc lò xo; hai bóng cùng dao động quanh vị trí cân bằng O.
- ✦Hệ quả: biên độ A bằng bán kính vòng tròn; M quay một vòng thì Q thực hiện một dao động.
- ✦Pit-tông chạy trên đoạn thẳng dài L (nối hai vị trí biên): một điểm trên mặt pit-tông dao động điều hoà với A = L/2.
Dạng bài
Từ chuyển động tròn đều ra phương trình dao động
- 1 Biên độ A = bán kính vòng tròn.
- 2 Đổi đơn vị: góc ra radian; tốc độ góc ω = 2π/(thời gian một vòng).
- 3 Pha ban đầu φ = góc từ trục Ox đến OM₀ (ngược chiều kim đồng hồ).
- 4 Viết x = A cos(ωt + φ) và tính li độ. Thử lại: |x| ≤ A ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Điền thẳng 60 vào phương trình (cos(πt/2 + 60)) là trộn độ với radian: φ phải là π/3 rad.
Điểm M chuyển động tròn đều ngược chiều kim đồng hồ trên đường tròn bán kính 5 cm, một vòng hết 4 s. Lúc t = 0, OM₀ hợp với trục Ox góc 60°. Viết phương trình dao động của hình chiếu Q lên Ox và tính li độ tại t = 1 s.
Hướng dẫn giải
6 🎠 Hiện tượng quanh ta
- ✦🎸 Dây đàn ghi ta rung quanh vị trí cân bằng của nó: một dao động cơ quen thuộc.
- ✦🎠 Xích đu đưa qua lại; còn người ngồi trên vòng đu quay đứng: độ cao của họ đổi theo hàm hình sin của thời gian, đúng kiểu "hình chiếu của chuyển động tròn đều".
- ✦🚗 Pit-tông trong xi lanh chạy lên xuống khi trục khuỷu quay đều (SGK coi gần đúng là dao động điều hoà): chuyển động tròn của trục biến thành chuyển động thẳng.
- ✦🕰️ Quả lắc đồng hồ dao động tuần hoàn nên đồng hồ chạy đều.
- ✦🌲 Cành cây đu đưa trong gió: có dao động nhưng không tuần hoàn.
7 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Đọc phương trình: số đứng trước cos là A, số cộng (hoặc trừ) trong ngoặc sau ωt là φ.
- ✦Đọc đồ thị: biên độ là độ cao của đỉnh tính từ trục t.
- ✦Li độ lúc t = 0 là x(0) = A cos φ: φ = 0 ⇒ biên dương, φ = ±π/2 ⇒ vị trí cân bằng, φ = π ⇒ biên âm.
- ✦Gặp dạng sin: x = A sin(ωt) = A cos(ωt − π/2). Đưa về cos rồi mới đọc φ.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Lấy khoảng cách đỉnh – đáy làm biên độ: đồ thị cao nhất 6 cm, thấp nhất −6 cm thì A = 6 cm, không phải 12 cm.
- ✦Nhầm li độ với quãng đường: từ biên dương sang biên âm vật đi 2A, còn li độ chỉ đổi từ A sang −A.
- ✦Viết biên độ âm: x = −4cos(πt) có A = 4 cm và φ = π, không có "biên độ −4 cm".
- ✦Bỏ dấu của φ: x = 8cos(4πt − π/3) có φ = −π/3 chứ không phải π/3.
- ✦Để máy tính ở chế độ độ khi tính cos của số radian: cos(2π/3) phải ra −0,5.
- ✦Nhầm pha (ωt + φ) với pha ban đầu φ: pha đổi theo t, còn φ là hằng số.
📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn
- ✦Li độ tính ra phải thoả |x| ≤ A. Lớn hơn biên độ là đã sai.
- ✦Đổi nhanh: 180° = π rad, 90° = π/2 rad, 60° = π/3 rad, 45° = π/4 rad.
- ✦Li độ có cùng đơn vị với A (cm, mm hay m); đổi chung một đơn vị trước khi so sánh.
- ✦Một dao động của Q ứng với một vòng quay của M; trong một dao động vật đi quãng đường 4A.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Dao động cơ, dao động tuần hoàn
- 1Nhận biết
Dao động cơ của một vật là chuyển động
- 2Nhận biết
Dao động nào dưới đây là dao động tuần hoàn?
- 3Thông hiểu
Phát biểu nào sau đây đúng?
Đồ thị li độ – thời gian
- 1Nhận biết
Đồ thị li độ – thời gian của một vật dao động điều hoà có dạng
- 2Thông hiểu
Đồ thị x(t) của một vật dao động điều hoà có đỉnh cao nhất ở x = 6 cm, đáy thấp nhất ở x = −6 cm và cắt trục thời gian tại t = 0,25 s; 0,75 s; 1,25 s. Biên độ dao động là
- 3Thông hiểu Một học sinh đo li độ của một vật dao động điều hoà theo thời gian: Biên độ dao động là cm.
- 4Thông hiểu
Theo bảng đo ở câu trên: Vật đi qua vị trí cân bằng vào các thời điểm
- 5Vận dụng Đồ thị x(t) của một vật dao động điều hoà có x = 30 mm tại t = 0, cắt trục t tại 0,5 s và đạt x = −30 mm tại t = 1,0 s. Trong khoảng thời gian từ 0 đến 1,0 s (vật đi một chiều từ biên này sang biên kia), quãng đường vật đi được là mm.
Phương trình x = A cos(ωt + φ)
- 1Nhận biết
Trong phương trình x = A cos(ωt + φ), đại lượng (ωt + φ) gọi là
- 2Thông hiểu
Một vật dao động điều hoà theo phương trình x = 8cos(4πt − π/3) (cm), t tính bằng giây. Biên độ và pha ban đầu của dao động là
- 3Thông hiểu Vật dao động điều hoà theo phương trình x = 6cos(πt) (cm). Tại t = 2 s li độ của vật là x = cm.
- 4Thông hiểu
Vật dao động điều hoà theo phương trình x = 4cos(πt + π/2) (cm). Tại thời điểm ban đầu t = 0, li độ của vật là
- 5Vận dụng Vật dao động điều hoà theo phương trình x = 10cos(2πt + π/3) (cm). Độ lớn li độ của vật tại t = 0,5 s là cm.
- 6Vận dụng
Vật dao động điều hoà theo phương trình x = 3cos(5πt + π/4) (cm). Pha của dao động tại thời điểm t = 0,2 s là
- 7Vận dụng
Một bạn viết phương trình dao động x = −4cos(πt) (cm) và nói "biên độ là −4 cm". Nhận xét nào đúng?
Chuyển động tròn đều và dao động điều hoà
- 1Nhận biết
Hình chiếu của một điểm chuyển động tròn đều lên một đường kính của đường tròn là
- 2Thông hiểu
Điểm M chuyển động tròn đều trên đường tròn bán kính 5 cm. Hình chiếu của M lên một đường kính dao động điều hoà với biên độ
- 3Thông hiểu Pit-tông của một động cơ chuyển động trên đoạn thẳng dài 12 cm giữa hai vị trí biên. Một điểm trên mặt pit-tông dao động điều hoà với biên độ cm.
- 4Vận dụng Điểm M chuyển động tròn đều ngược chiều kim đồng hồ trên đường tròn bán kính 5 cm, một vòng hết 4 s; lúc t = 0, OM₀ hợp với Ox góc 60°. Độ lớn li độ hình chiếu của M lên Ox tại t = 1 s là bao nhiêu cm (làm tròn đến hàng phần mười)? Đáp số:
- 5Thông hiểu
Hình chiếu của M chuyển động tròn đều ngược chiều kim đồng hồ lên trục Ox dao động theo x = A cos(ωt + φ). Lúc t = 0, OM₀ hợp với trục Ox góc 60°. Pha ban đầu φ bằng
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Một vật dao động điều hoà theo phương trình x = 4cos(πt − π/2) (cm). Tại t = 0 vật
- 2Thông hiểu
Một vật dao động điều hoà. Tại t = 0 vật ở biên âm (x = −A). Pha ban đầu φ (trong khoảng từ −π đến π) bằng
- 3Vận dụng
Vật dao động điều hoà theo x = 5cos(πt + φ) (cm). Lúc t = 0 vật ở x = 2,5 cm và đang đi về phía vị trí cân bằng. Pha ban đầu φ bằng
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Một vật dao động điều hoà theo phương trình x = 6cos(2πt − π/3) (cm), t tính bằng giây.
a)Biên độ dao động là 6 cm.
b)Pha ban đầu của dao động là 2π rad.
c)Tại t = 0 li độ của vật là 3 cm.
d)Tại t = 0,5 s li độ của vật là 3 cm.
- 2Vận dụng
Bảng ghi li độ của một vật dao động điều hoà tại những thời điểm cách đều nhau (t = 0 là lúc bắt đầu đo):
a)Biên độ dao động là 4 cm.
b)Tại t = 0 vật ở biên.
c)Pha ban đầu của dao động là −π/2 rad.
d)Trong khoảng từ t = 0 đến t = 1,0 s vật đi được quãng đường 4 cm.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Vật dao động điều hoà theo phương trình x = 8cos(πt + π/4) (cm). Độ lớn li độ tại t = 1 s là bao nhiêu cm (làm tròn đến hàng phần mười)? Đáp số:
- 2Vận dụng Hình chiếu của điểm M chuyển động tròn đều bán kính 6 cm lên trục Ox có li độ x = 3 cm lúc t = 0 và đang đi về phía gốc O. Pha ban đầu φ (0 < φ < π) bằng bao nhiêu rad (làm tròn đến hàng phần trăm)? Đáp số:
- 3Thông hiểu Pha của dao động x = 12cos(5πt + 0,4π) (cm) tại t = 0,6 s bằng bao nhiêu lần π rad? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi đọc A và φ từ phương trình hoặc đồ thị, và tính li độ ở một thời điểm bằng x = A cos(ωt + φ).
- •Phần II hay có một phương trình (hoặc bảng số liệu li độ): ý dễ mất điểm là nhầm pha ban đầu φ với hệ số của t, hoặc nhầm biên độ với khoảng cách đỉnh – đáy.
- •Phần III có thể hỏi li độ hoặc pha tại một thời điểm, hoặc tìm φ từ trạng thái lúc t = 0. Hàm cosin này sẽ gặp lại ở Lý 12 (dòng điện xoay chiều i = I₀cos(ωt + φ)) và Lý 10 (chuyển động tròn đều, tốc độ góc).
Mô tả dao động điều hoà