Vật lý lớp 11
Bài 1 · Cơ bản

Dao động điều hoà

Nhận ra dao động cơ và dao động tuần hoàn, đọc đồ thị li độ – thời gian hình sin, đọc biên độ và pha ban đầu từ phương trình x = A cos(ωt + φ), tính li độ ở một thời điểm, và hiểu dao động điều hoà là hình chiếu của chuyển động tròn đều.

Ứng với SGK Vật lí 11 (bộ thống nhất): Bài 1

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Dao động cơ: vật chuyển động qua lại quanh một vị trí cân bằng. Tuần hoàn nếu sau những khoảng thời gian bằng nhau vật trở lại vị trí cũ theo hướng cũ.
  • 2Dao động điều hoà là dao động tuần hoàn đơn giản nhất: đồ thị li độ – thời gian là đường hình sin.
  • 3Phương trình x = A cos(ωt + φ): x là li độ, A > 0 là biên độ, (ωt + φ) là pha ở thời điểm t (rad), φ là pha ban đầu (rad). A, ω, φ là các hằng số.
  • 4Lúc t = 0 li độ là x(0) = A cos φ: pha ban đầu cho biết vật bắt đầu ở đâu và đi về phía nào (SGK chọn φ từ −π đến π).
  • 5Hình chiếu của điểm M chuyển động tròn đều (bán kính OM = A, tốc độ góc ω) lên một trục là dao động điều hoà: x = OM cos(ωt + φ).
  • 6Bẫy: li độ x đo từ vị trí cân bằng nên có thể âm; biên độ A luôn dương và không phải khoảng cách từ đỉnh đến đáy của đồ thị.

👀 Nhìn là hiểu

Xem 4 cảnh: con lắc vẽ ra đường hình sin → bóng của vòng quay trùng quả cầu → bút vẽ trên băng giấy chạy → pha ban đầu φ. Rồi tự kéo điểm M quanh vòng tròn để đặt φ cho bóng xuất phát đúng chỗ, đúng chiều (6 nhiệm vụ).

x ↑Mt (s)AO−A01bútx = A cos(ωt + φ)x = 4,0 cm

Quả cầu qua lại quanh vị trí cân bằng O.

1 🎸 Dao động cơ, dao động tuần hoàn

Cần nhớ

  • ✦Dao động cơ: chuyển động của vật qua lại quanh một vị trí cân bằng. Ví dụ: dây đàn ghi ta rung, vật treo ở đầu lò xo, xích đu, pit-tông chạy trong xi lanh.
  • ✦Dao động tuần hoàn: sau những khoảng thời gian bằng nhau, vật trở lại vị trí cũ theo hướng cũ. Quả lắc đồng hồ là tuần hoàn.
  • ✦Không tuần hoàn: cành cây đu đưa khi gió thổi. Gió lúc mạnh lúc yếu nên chuyển động không lặp lại đều đặn.
  • ✦Dao động điều hoà là dao động tuần hoàn đơn giản nhất. Dao động tuần hoàn có thể phức tạp hơn nhiều, không phải cái nào cũng là điều hoà.
✅ Tuần hoàn

Quả lắc đồng hồ · pit-tông động cơ đang chạy đều · vật treo lò xo (bỏ qua ma sát).

❌ Không tuần hoàn

Cành cây đu đưa khi gió thổi · chiếc lá lắc lư khi rơi · dây đàn tắt dần sau khi gẩy.

2 📈 Đồ thị li độ – thời gian

Cần nhớ

  • ✦Li độ x là toạ độ của vật tính từ vị trí cân bằng (x = 0). Vật ở phía này thì x dương, sang phía kia thì x âm.
  • ✦Vẽ x theo thời gian t ta được đồ thị li độ – thời gian. Với dao động điều hoà đó là đường hình sin (Hình 1.2 trong SGK, vẽ từ con lắc lò xo treo thẳng đứng).
  • ✦Đỉnh cao nhất ứng với x lớn nhất, đáy thấp nhất ứng với x nhỏ nhất, chỗ đồ thị cắt trục t là lúc vật đi qua vị trí cân bằng (x = 0).
  • ✦Cảm biến khoảng cách nối máy tính vẽ được đồ thị này cho con lắc đơn khi biên độ góc nhỏ (không quá 10°); trên màn hình hiện đường hình sin.

Dạng bài

Đọc li độ từ đồ thị

  1. 1 Tìm trên đồ thị x lớn nhất. Đó là biên độ A (đo từ trục t lên đỉnh, không đo từ đỉnh xuống đáy).
  2. 2 Muốn li độ ở thời điểm t₀: dóng từ t₀ lên đồ thị rồi sang trục x.
  3. 3 Chỗ đồ thị cắt trục t: x = 0, vật qua vị trí cân bằng.
  4. 4 Thử lại: mọi li độ đọc được nằm trong khoảng từ −A đến A ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy khoảng cách từ đỉnh xuống đáy (4 − (−4) = 8 cm) làm biên độ là sai: biên độ là 4 cm, tính từ vị trí cân bằng; 8 cm là đoạn đường vật đi giữa hai biên.

📈
Làm mẫu

Đồ thị x(t) của một vật dao động điều hoà có đỉnh x = 4 cm tại t = 0, cắt trục t tại t = 0,5 s, chạm đáy x = −4 cm tại t = 1,0 s. Xác định biên độ và li độ của vật tại t = 0; 0,5 s; 1,0 s.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 🧮 Phương trình dao động điều hoà

Cần nhớ

  • ✦Chọn hàm cosin tương ứng với đồ thị hình sin: x = A cos(ωt + φ) là phương trình của dao động điều hoà.
  • ✦x: li độ. A (A > 0): biên độ. (ωt + φ): pha của dao động ở thời điểm t (đơn vị rad). φ: pha ban đầu (rad). A, ω, φ là các hằng số.
  • ✦Vật đang dao động như thế gọi là vật dao động điều hoà; con lắc là một hệ dao động.
  • ✦Có dấu trừ đứng trước: −4cos(πt) = 4cos(πt + π) ⇒ A = 4 và φ = π. Biên độ không bao giờ âm.
  • ✦Pha tính bằng radian: máy tính phải để chế độ radian khi tính cos(ωt + φ).

Các đại lượng trong x = A cos(ωt + φ)

Đại lượngKí hiệuĐơn vịLưu ý
Li độxcm, mĐổi theo t, có thể âm
Biên độAcm, mLuôn dương, hằng số
Pha ở thời điểm tωt + φradĐổi theo t
Pha ban đầuφradHằng số, −π ≤ φ ≤ π
Hệ số của tωrad/sHằng số (bài sau nói rõ)

Dạng bài

Đọc phương trình và tính li độ

  1. 1 Viết phương trình về dạng chuẩn x = A cos(ωt + φ) (A > 0). Đọc A và φ.
  2. 2 Pha tại thời điểm t: thay t vào (ωt + φ).
  3. 3 Tính li độ: x = A cos(pha). Máy tính để chế độ radian.
  4. 4 Thử lại: |x| ≤ A ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Để máy tính ở chế độ độ: cos(2π/3) bị hiểu là cos(2,09°) ≈ 1 ⇒ x ≈ 6 cm, sai hẳn (đúng là −3 cm). Pha trong bài này luôn tính bằng radian.

🧮
Làm mẫu

Một vật dao động điều hoà theo phương trình x = 6cos(2πt − π/3) (cm), t tính bằng giây. Xác định biên độ, pha ban đầu và li độ của vật tại t = 0 và t = 0,5 s.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 🧭 Pha ban đầu φ: vật bắt đầu từ đâu?

Cần nhớ

  • ✦Lúc t = 0 pha bằng φ nên x(0) = A cos φ: φ cho biết vật ở đâu khi bắt đầu quan sát.
  • ✦Dấu của φ cho biết vật đi về phía nào: 0 < φ < π thì vật đang đi theo chiều âm của trục x; −π < φ < 0 thì đang đi theo chiều dương.
  • ✦Cùng một x(0) có hai giá trị ±φ: chỉ biết vật ở đâu thì chưa đủ, phải biết thêm chiều đi mới chọn được dấu.
  • ✦Trên sim: kéo điểm M quanh vòng tròn để đặt φ, đồ thị hiện ngay.

Vài giá trị φ hay gặp

φLi độ lúc t = 0Chiều đi lúc bắt đầu
0x = A (biên dương)rồi đi theo chiều âm
π/2x = 0 (vị trí cân bằng)chiều âm
πx = −A (biên âm)rồi đi theo chiều dương
−π/2x = 0 (vị trí cân bằng)chiều dương
π/3x = A/2chiều âm (về phía vị trí cân bằng)
−π/3x = A/2chiều dương (ra xa vị trí cân bằng)

Dạng bài

Tìm pha ban đầu từ trạng thái lúc t = 0

  1. 1 Viết x(0) = A cos φ ⇒ cos φ = x(0)/A.
  2. 2 Giải được hai nghiệm đối nhau ±α (trong khoảng −π đến π).
  3. 3 Chọn dấu theo chiều đi: chiều âm ⇒ φ > 0; chiều dương ⇒ φ < 0.
  4. 4 Thử lại: thay φ vào A cos φ đúng bằng x(0) ✓ và dấu của φ khớp chiều đi.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chọn φ = −π/3 chỉ vì cos(−π/3) cũng bằng 0,5: x(0) vẫn đúng 4 cm nhưng vật sẽ đi ra xa vị trí cân bằng (chiều dương), sai chiều đi.

🧭
Làm mẫu

Vật dao động điều hoà với biên độ 8 cm. Lúc t = 0 vật ở li độ x = 4 cm và đang đi về phía vị trí cân bằng (chiều âm). Tìm pha ban đầu.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

5 🔄 Dao động điều hoà và chuyển động tròn đều

Cần nhớ

  • ✦Điểm M chuyển động tròn đều quanh O với tốc độ góc ω, bán kính OM = A. Gọi Q là hình chiếu của M lên trục Ox.
  • ✦Q dao động điều hoà: x = OM cos(ωt + φ), trong đó φ là góc hợp bởi OM₀ (vị trí ban đầu của M) với trục Ox, đo ngược chiều kim đồng hồ.
  • ✦Thí nghiệm Hình 1.7 SGK: vật hình trụ gắn ở đầu thanh quay đều, bóng của nó trên màn trùng với bóng quả cầu của con lắc lò xo; hai bóng cùng dao động quanh vị trí cân bằng O.
  • ✦Hệ quả: biên độ A bằng bán kính vòng tròn; M quay một vòng thì Q thực hiện một dao động.
  • ✦Pit-tông chạy trên đoạn thẳng dài L (nối hai vị trí biên): một điểm trên mặt pit-tông dao động điều hoà với A = L/2.

Dạng bài

Từ chuyển động tròn đều ra phương trình dao động

  1. 1 Biên độ A = bán kính vòng tròn.
  2. 2 Đổi đơn vị: góc ra radian; tốc độ góc ω = 2π/(thời gian một vòng).
  3. 3 Pha ban đầu φ = góc từ trục Ox đến OM₀ (ngược chiều kim đồng hồ).
  4. 4 Viết x = A cos(ωt + φ) và tính li độ. Thử lại: |x| ≤ A ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Điền thẳng 60 vào phương trình (cos(πt/2 + 60)) là trộn độ với radian: φ phải là π/3 rad.

🔄
Làm mẫu

Điểm M chuyển động tròn đều ngược chiều kim đồng hồ trên đường tròn bán kính 5 cm, một vòng hết 4 s. Lúc t = 0, OM₀ hợp với trục Ox góc 60°. Viết phương trình dao động của hình chiếu Q lên Ox và tính li độ tại t = 1 s.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

6 🎠 Hiện tượng quanh ta

  • ✦🎸 Dây đàn ghi ta rung quanh vị trí cân bằng của nó: một dao động cơ quen thuộc.
  • ✦🎠 Xích đu đưa qua lại; còn người ngồi trên vòng đu quay đứng: độ cao của họ đổi theo hàm hình sin của thời gian, đúng kiểu "hình chiếu của chuyển động tròn đều".
  • ✦🚗 Pit-tông trong xi lanh chạy lên xuống khi trục khuỷu quay đều (SGK coi gần đúng là dao động điều hoà): chuyển động tròn của trục biến thành chuyển động thẳng.
  • ✦🕰️ Quả lắc đồng hồ dao động tuần hoàn nên đồng hồ chạy đều.
  • ✦🌲 Cành cây đu đưa trong gió: có dao động nhưng không tuần hoàn.

7 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai

⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm

  • ✦Đọc phương trình: số đứng trước cos là A, số cộng (hoặc trừ) trong ngoặc sau ωt là φ.
  • ✦Đọc đồ thị: biên độ là độ cao của đỉnh tính từ trục t.
  • ✦Li độ lúc t = 0 là x(0) = A cos φ: φ = 0 ⇒ biên dương, φ = ±π/2 ⇒ vị trí cân bằng, φ = π ⇒ biên âm.
  • ✦Gặp dạng sin: x = A sin(ωt) = A cos(ωt − π/2). Đưa về cos rồi mới đọc φ.

⚠️ Lỗi hay sai nhất

  • ✦Lấy khoảng cách đỉnh – đáy làm biên độ: đồ thị cao nhất 6 cm, thấp nhất −6 cm thì A = 6 cm, không phải 12 cm.
  • ✦Nhầm li độ với quãng đường: từ biên dương sang biên âm vật đi 2A, còn li độ chỉ đổi từ A sang −A.
  • ✦Viết biên độ âm: x = −4cos(πt) có A = 4 cm và φ = π, không có "biên độ −4 cm".
  • ✦Bỏ dấu của φ: x = 8cos(4πt − π/3) có φ = −π/3 chứ không phải π/3.
  • ✦Để máy tính ở chế độ độ khi tính cos của số radian: cos(2π/3) phải ra −0,5.
  • ✦Nhầm pha (ωt + φ) với pha ban đầu φ: pha đổi theo t, còn φ là hằng số.

📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn

  • ✦Li độ tính ra phải thoả |x| ≤ A. Lớn hơn biên độ là đã sai.
  • ✦Đổi nhanh: 180° = π rad, 90° = π/2 rad, 60° = π/3 rad, 45° = π/4 rad.
  • ✦Li độ có cùng đơn vị với A (cm, mm hay m); đổi chung một đơn vị trước khi so sánh.
  • ✦Một dao động của Q ứng với một vòng quay của M; trong một dao động vật đi quãng đường 4A.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🎸

Dao động cơ, dao động tuần hoàn

  1. 1
    Nhận biết

    Dao động cơ của một vật là chuyển động

  2. 2
    Nhận biết

    Dao động nào dưới đây là dao động tuần hoàn?

  3. 3
    Thông hiểu

    Phát biểu nào sau đây đúng?

📈

Đồ thị li độ – thời gian

  1. 1
    Nhận biết

    Đồ thị li độ – thời gian của một vật dao động điều hoà có dạng

  2. 2
    Thông hiểu

    Đồ thị x(t) của một vật dao động điều hoà có đỉnh cao nhất ở x = 6 cm, đáy thấp nhất ở x = −6 cm và cắt trục thời gian tại t = 0,25 s; 0,75 s; 1,25 s. Biên độ dao động là

  3. 3
    Thông hiểu Một học sinh đo li độ của một vật dao động điều hoà theo thời gian: Biên độ dao động là cm.
  4. 4
    Thông hiểu

    Theo bảng đo ở câu trên: Vật đi qua vị trí cân bằng vào các thời điểm

  5. 5
    Vận dụng Đồ thị x(t) của một vật dao động điều hoà có x = 30 mm tại t = 0, cắt trục t tại 0,5 s và đạt x = −30 mm tại t = 1,0 s. Trong khoảng thời gian từ 0 đến 1,0 s (vật đi một chiều từ biên này sang biên kia), quãng đường vật đi được là mm.
🧮

Phương trình x = A cos(ωt + φ)

  1. 1
    Nhận biết

    Trong phương trình x = A cos(ωt + φ), đại lượng (ωt + φ) gọi là

  2. 2
    Thông hiểu

    Một vật dao động điều hoà theo phương trình x = 8cos(4πt − π/3) (cm), t tính bằng giây. Biên độ và pha ban đầu của dao động là

  3. 3
    Thông hiểu Vật dao động điều hoà theo phương trình x = 6cos(πt) (cm). Tại t = 2 s li độ của vật là x = cm.
  4. 4
    Thông hiểu

    Vật dao động điều hoà theo phương trình x = 4cos(πt + π/2) (cm). Tại thời điểm ban đầu t = 0, li độ của vật là

  5. 5
    Vận dụng Vật dao động điều hoà theo phương trình x = 10cos(2πt + π/3) (cm). Độ lớn li độ của vật tại t = 0,5 s là cm.
  6. 6
    Vận dụng

    Vật dao động điều hoà theo phương trình x = 3cos(5πt + π/4) (cm). Pha của dao động tại thời điểm t = 0,2 s là

  7. 7
    Vận dụng

    Một bạn viết phương trình dao động x = −4cos(πt) (cm) và nói "biên độ là −4 cm". Nhận xét nào đúng?

🔄

Chuyển động tròn đều và dao động điều hoà

  1. 1
    Nhận biết

    Hình chiếu của một điểm chuyển động tròn đều lên một đường kính của đường tròn là

  2. 2
    Thông hiểu

    Điểm M chuyển động tròn đều trên đường tròn bán kính 5 cm. Hình chiếu của M lên một đường kính dao động điều hoà với biên độ

  3. 3
    Thông hiểu Pit-tông của một động cơ chuyển động trên đoạn thẳng dài 12 cm giữa hai vị trí biên. Một điểm trên mặt pit-tông dao động điều hoà với biên độ cm.
  4. 4
    Vận dụng Điểm M chuyển động tròn đều ngược chiều kim đồng hồ trên đường tròn bán kính 5 cm, một vòng hết 4 s; lúc t = 0, OM₀ hợp với Ox góc 60°. Độ lớn li độ hình chiếu của M lên Ox tại t = 1 s là bao nhiêu cm (làm tròn đến hàng phần mười)? Đáp số:
  5. 5
    Thông hiểu

    Hình chiếu của M chuyển động tròn đều ngược chiều kim đồng hồ lên trục Ox dao động theo x = A cos(ωt + φ). Lúc t = 0, OM₀ hợp với trục Ox góc 60°. Pha ban đầu φ bằng

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Một vật dao động điều hoà theo phương trình x = 4cos(πt − π/2) (cm). Tại t = 0 vật

  2. 2
    Thông hiểu

    Một vật dao động điều hoà. Tại t = 0 vật ở biên âm (x = −A). Pha ban đầu φ (trong khoảng từ −π đến π) bằng

  3. 3
    Vận dụng

    Vật dao động điều hoà theo x = 5cos(πt + φ) (cm). Lúc t = 0 vật ở x = 2,5 cm và đang đi về phía vị trí cân bằng. Pha ban đầu φ bằng

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Một vật dao động điều hoà theo phương trình x = 6cos(2πt − π/3) (cm), t tính bằng giây.

    a)Biên độ dao động là 6 cm.

    b)Pha ban đầu của dao động là 2π rad.

    c)Tại t = 0 li độ của vật là 3 cm.

    d)Tại t = 0,5 s li độ của vật là 3 cm.

  2. 2
    Vận dụng

    Bảng ghi li độ của một vật dao động điều hoà tại những thời điểm cách đều nhau (t = 0 là lúc bắt đầu đo):

    a)Biên độ dao động là 4 cm.

    b)Tại t = 0 vật ở biên.

    c)Pha ban đầu của dao động là −π/2 rad.

    d)Trong khoảng từ t = 0 đến t = 1,0 s vật đi được quãng đường 4 cm.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Vật dao động điều hoà theo phương trình x = 8cos(πt + π/4) (cm). Độ lớn li độ tại t = 1 s là bao nhiêu cm (làm tròn đến hàng phần mười)? Đáp số:
  2. 2
    Vận dụng Hình chiếu của điểm M chuyển động tròn đều bán kính 6 cm lên trục Ox có li độ x = 3 cm lúc t = 0 và đang đi về phía gốc O. Pha ban đầu φ (0 < φ < π) bằng bao nhiêu rad (làm tròn đến hàng phần trăm)? Đáp số:
  3. 3
    Thông hiểu Pha của dao động x = 12cos(5πt + 0,4π) (cm) tại t = 0,6 s bằng bao nhiêu lần π rad? Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I thường hỏi đọc A và φ từ phương trình hoặc đồ thị, và tính li độ ở một thời điểm bằng x = A cos(ωt + φ).
  • •Phần II hay có một phương trình (hoặc bảng số liệu li độ): ý dễ mất điểm là nhầm pha ban đầu φ với hệ số của t, hoặc nhầm biên độ với khoảng cách đỉnh – đáy.
  • •Phần III có thể hỏi li độ hoặc pha tại một thời điểm, hoặc tìm φ từ trạng thái lúc t = 0. Hàm cosin này sẽ gặp lại ở Lý 12 (dòng điện xoay chiều i = I₀cos(ωt + φ)) và Lý 10 (chuyển động tròn đều, tốc độ góc).
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Mô tả dao động điều hoà