Mô tả dao động điều hoà
Dùng biên độ, chu kì, tần số, tần số góc và pha để mô tả một dao động điều hoà: đọc chúng từ đồ thị hoặc phương trình, so sánh hai dao động cùng tần số bằng độ lệch pha (đồng pha, ngược pha, sớm pha, trễ pha) và viết phương trình từ đồ thị.
Ứng với SGK Vật lí 11 (bộ thống nhất): Bài 2
⚡ Nhớ nhanh
- 1Biên độ A: độ dịch chuyển cực đại tính từ vị trí cân bằng. Chu kì T (s): thời gian để thực hiện một dao động. Tần số f (Hz): số dao động trong một giây, f = 1/T.
- 2Tần số góc: ω = 2π/T = 2πf (rad/s). Bốn đại lượng A, T, f, ω không phụ thuộc thời điểm quan sát nên gọi là đại lượng đặc trưng.
- 3Pha ban đầu φ cho biết lúc t = 0 vật ở đâu và sẽ đi về phía nào (−π ≤ φ ≤ π). Phương trình: x = A cos(ωt + φ).
- 4Độ lệch pha hai dao động cùng chu kì: Δφ = φ₁ − φ₂, không đổi theo thời gian. φ₁ > φ₂ thì 1 sớm pha hơn 2; φ₁ = φ₂ thì đồng pha; φ₁ = φ₂ ± π thì ngược pha.
- 5Độ lệch pha ↔ độ lệch thời gian: Δt = Δφ/ω = (Δφ/2π)·T. Ví dụ lệch T/4 ứng với π/2, lệch T/2 ứng với π.
- 6Bẫy: khoảng từ đỉnh xuống đáy chỉ là nửa chu kì; "sớm pha hơn" là pha lớn hơn (đạt đỉnh trước), không phải nhỏ hơn.
👀 Nhìn là hiểu
Xem 4 cảnh: bốn con số A, T, f, ω trên một đồ thị → hai dao động lệch π/2 (Hình 2.2) → đồng pha, ngược pha → hiệu pha không đổi. Rồi tự chơi: kéo 5 thẻ (có một thẻ bẫy) vào ô "Biên độ", "Chu kì", "Tần số", "Tần số góc", sau đó kéo điểm cam M₂ quanh vòng tròn để đặt độ lệch pha theo 6 yêu cầu.
Biên độ A = 6 cm: độ cao của đỉnh so với O.
1 📏 Các đại lượng đặc trưng của dao động điều hoà
Cần nhớ
- ✦Li độ x: độ dịch chuyển từ vị trí cân bằng đến vị trí của vật tại thời điểm t.
- ✦Biên độ A: độ dịch chuyển cực đại của vật tính từ vị trí cân bằng.
- ✦Chu kì T: khoảng thời gian để vật thực hiện một dao động, đơn vị giây (s).
- ✦Tần số f: số dao động vật thực hiện được trong một giây. Đơn vị là 1/s, gọi là héc (Hz). f = 1/T.
- ✦Tần số góc ω = 2π/T = 2πf (rad/s). Lí do: sau mỗi chu kì dao động lặp lại nên cos[ω(t + T)] = cos(ωt), tức là ωT = 2π.
- ✦A, T, f, ω không phụ thuộc thời điểm quan sát ⇒ gọi là các đại lượng đặc trưng của dao động điều hoà.
Bốn đại lượng đặc trưng
| Đại lượng | Kí hiệu | Đơn vị | Liên hệ |
|---|---|---|---|
| Biên độ | A | cm, m | Độ cao của đỉnh so với O |
| Chu kì | T | s | Từ đỉnh đến đỉnh kế tiếp |
| Tần số | f | Hz (1/s) | f = 1/T |
| Tần số góc | ω | rad/s | ω = 2π/T = 2πf |
Dạng bài
Tìm A, T, f, ω từ đồ thị rồi viết phương trình
- 1 A: độ cao của đỉnh so với trục t. T: khoảng thời gian giữa hai đỉnh liên tiếp.
- 2 Tần số f = 1/T. Tần số góc ω = 2π/T.
- 3 Pha ban đầu φ: nhìn x(0) và chiều đi lúc t = 0 (bài 1).
- 4 Viết x = A cos(ωt + φ). Thử lại: ωT = 2π ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đọc T = 0,25 s (từ đỉnh xuống đáy) là sai: đó chỉ là nửa chu kì. Chu kì tính từ đỉnh đến đỉnh kế tiếp (hoặc cùng một điểm, cùng chiều đi).
Đồ thị x(t) của một vật dao động điều hoà có đỉnh x = 6 cm tại t = 0 và đỉnh kế tiếp tại t = 0,5 s. Xác định biên độ, chu kì, tần số, tần số góc, pha ban đầu và viết phương trình dao động.
Hướng dẫn giải
2 🔀 Pha ban đầu. Độ lệch pha
Cần nhớ
- ✦Pha ban đầu φ cho biết tại thời điểm bắt đầu quan sát vật dao động ở đâu và sẽ đi về phía nào. Giá trị của φ nằm trong khoảng từ −π đến π (rad).
- ✦Hình 2.2 SGK: hai dao động cùng chu kì, cùng biên độ, dao động 1 đạt cực đại sớm hơn dao động 2 một thời gian T/4. Hai phương trình: x₁ = A cos(ωt) (φ₁ = 0) và x₂ = A cos(ωt − π/2) (φ₂ = −π/2).
- ✦Độ lệch pha của hai dao động cùng chu kì: Δφ = φ₁ − φ₂. Nó không đổi theo thời gian (quan trọng hơn pha, vì không phụ thuộc thời điểm quan sát) và bằng độ lệch pha ban đầu.
- ✦Vì sao không đổi: pha hai dao động là (ωt + φ₁) và (ωt + φ₂); trừ nhau, ωt triệt tiêu, chỉ còn φ₁ − φ₂.
- ✦Δφ = π/2 (như Hình 2.2): người ta còn gọi là hai dao động vuông pha.
So sánh pha hai dao động cùng chu kì
| Điều kiện | Kết luận | Đồ thị |
|---|---|---|
| φ₁ > φ₂ (Δφ > 0) | Dao động 1 sớm pha hơn 2 | Đỉnh của 1 đến trước đỉnh của 2 |
| φ₁ < φ₂ (Δφ < 0) | Dao động 1 trễ pha hơn 2 | Đỉnh của 1 đến sau đỉnh của 2 |
| φ₁ = φ₂ (Δφ = 0) | Đồng pha (cùng pha) | Hai đồ thị trùng nhau |
| φ₁ = φ₂ ± π (Δφ = ±π) | Ngược pha | Một lên một xuống, đối nhau |
| Δφ = ±π/2 | Lệch pha π/2 (vuông pha) | Đỉnh lệch nhau T/4 |
Dạng bài
So sánh pha hai dao động từ phương trình
- 1 Đưa cả hai về dạng x = A cos(ωt + φ) với cùng ω (đề dùng sin thì đổi: sin α = cos(α − π/2)).
- 2 Đọc φ₁ và φ₂, tính Δφ = φ₁ − φ₂ (đúng thứ tự).
- 3 Kết luận: Δφ > 0 ⇒ 1 sớm pha; Δφ < 0 ⇒ 1 trễ pha; Δφ = 0 ⇒ đồng pha; Δφ = ±π ⇒ ngược pha.
- 4 Thử lại bằng thời gian: Δt = Δφ/ω, so với chu kì T ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Trừ ngược thành φ₂ − φ₁ = −π/2 rồi kết luận "dao động 1 trễ pha": sai. Luôn lấy φ₁ − φ₂; φ lớn hơn thì sớm pha hơn.
Hai dao động có phương trình x₁ = 5cos(4πt + π/3) (cm) và x₂ = 5cos(4πt − π/6) (cm). So sánh pha của chúng và tính khoảng thời gian giữa hai lần đạt cực đại.
Hướng dẫn giải
3 📈 Viết phương trình từ đồ thị
Cần nhớ
- ✦Từ đồ thị x(t) lấy được cả ba hằng số của x = A cos(ωt + φ): A (độ cao đỉnh), T (đỉnh đến đỉnh) rồi ω = 2π/T, và φ từ x(0) cùng chiều đi lúc t = 0.
- ✦Đồ thị đi lên (x tăng) tại t = 0 ⇒ φ < 0; đi xuống (x giảm) ⇒ φ > 0 (bài 1).
- ✦Chỉ biết một đỉnh thì chưa đủ để lấy T: cần hai đỉnh liên tiếp, hoặc biết đỉnh – cắt trục cách nhau T/4.
Dạng bài
Đồ thị qua gốc toạ độ
- 1 A: đỉnh của đồ thị. T: tổng thời gian một dao động (đỉnh đến đỉnh; từ cắt trục đi lên đến đỉnh là T/4).
- 2 ω = 2π/T.
- 3 φ: x(0) = 0 và đồ thị đang đi lên ⇒ φ = −π/2.
- 4 Viết phương trình, thử lại bằng cách tính x tại thời điểm đỉnh ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy 0,25 s làm chu kì (T = 0,25 s ⇒ ω = 8π) là nhầm: 0,25 s chỉ là từ vị trí cân bằng tới đỉnh, bằng T/4.
Đồ thị x(t) của một vật dao động điều hoà đi qua gốc toạ độ lúc t = 0, đi lên và đạt đỉnh x = 10 cm lần đầu tại t = 0,25 s. Viết phương trình dao động.
Hướng dẫn giải
4 🔍 Hai dao động trên cùng một đồ thị
Cần nhớ
- ✦Dao động nào đạt đỉnh trước thì sớm pha hơn. Độ lệch thời gian Δt giữa hai đỉnh cùng chiều cho độ lệch pha Δφ = 2π·Δt/T = ωΔt.
- ✦Khi dao động A có li độ cực đại thì dao động B (cùng biên độ, lệch π/2) có li độ bằng 0; hai dao động ngược pha thì A cực đại khi B cực tiểu.
- ✦Muốn so sánh phải cùng chu kì (cùng ω); khác chu kì thì độ lệch pha thay đổi theo thời gian, không còn là một số cố định.
Độ lệch thời gian ↔ độ lệch pha
| Δt giữa hai đỉnh | Δφ | Tên gọi |
|---|---|---|
| 0 (hoặc T) | 0 (hoặc 2π) | Đồng pha |
| T/4 | π/2 | Lệch pha π/2 |
| T/2 | π | Ngược pha |
| T/6 | π/3 | Lệch pha π/3 |
Dạng bài
Độ lệch pha từ hai đồ thị
- 1 Đọc T và thời điểm đỉnh của mỗi dao động (cùng một chiều đi).
- 2 Dao động có đỉnh đến trước là dao động sớm pha; Δt = hiệu hai thời điểm đỉnh.
- 3 Δφ = 2π · Δt/T.
- 4 Thử lại: Δt/T là phân số nhỏ hơn 1 của chu kì ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đổi chiều thành "B sớm pha hơn" vì B có thời điểm đỉnh lớn hơn: thời điểm đỉnh lớn hơn nghĩa là đến sau, tức là trễ pha.
Hai dao động A và B cùng chu kì T = 6 ms. Đồ thị của A đạt cực đại tại t = 1 ms, của B đạt cực đại tại t = 2 ms. Dao động nào sớm pha hơn và độ lệch pha là bao nhiêu?
Hướng dẫn giải
5 🎵 Hiện tượng quanh ta
- ✦🎵 Nốt la chuẩn có tần số 440 Hz: dây (hoặc âm thoa) thực hiện 440 dao động mỗi giây, chu kì khoảng 2,3·10⁻³ s.
- ✦🕰️ Con lắc đồng hồ "giây" có chu kì 2 s, tức tần số 0,5 Hz: mỗi giây đi được nửa dao động, mỗi nửa chu kì kêu một tiếng "tích" hoặc "tắc".
- ✦🏍️ Động cơ quay 3000 vòng/phút = 50 vòng/s: mỗi vòng trục khuỷu ứng với một dao động của pit-tông, nên tần số 50 Hz, chu kì 0,02 s.
- ✦⚖️ Bập bênh: hai bạn ngồi hai đầu, một lên thì một xuống, hai chuyển động ngược pha.
- ✦🚶 Hai bạn bước đều nhịp cùng chân thì đồng pha; lệch nửa nhịp thì ngược pha.
6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Biết một trong T, f, ω là tính được hai đại lượng còn lại: f = 1/T, ω = 2πf.
- ✦Từ phương trình: số đứng trước t là ω; f = ω/2π và T = 2π/ω. Ví dụ x = 5cos(4πt) có ω = 4π, f = 2 Hz, T = 0,5 s.
- ✦Nhớ cặp: lệch T/4 ↔ π/2, T/2 ↔ π, T/6 ↔ π/3, T/8 ↔ π/4. Tính Δt/T rồi nhân 2π.
- ✦Δφ = φ₁ − φ₂ không cần đưa t vào, vì ωt triệt tiêu.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Lấy khoảng từ đỉnh xuống đáy làm chu kì: đồ thị có đỉnh ở t = 0,05 s và đáy ở t = 0,15 s thì T = 0,2 s chứ không phải 0,1 s.
- ✦Nhầm f với ω: x = 5cos(4πt) có f = 2 Hz, không phải 4π Hz và cũng không phải 4 Hz.
- ✦Trừ ngược Δφ = φ₂ − φ₁ rồi kết luận sai ai sớm pha: φ lớn hơn là sớm pha hơn.
- ✦Cho rằng thời điểm đỉnh lớn hơn là sớm hơn: đỉnh đến muộn hơn thì trễ pha.
- ✦Quên đổi sin sang cos: x = 4sin(πt) = 4cos(πt − π/2) có φ = −π/2, không phải 0.
- ✦Hiểu "ngược pha" là Δφ = π/2: ngược pha là Δφ = π; π/2 là lệch pha π/2 (vuông pha).
📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn
- ✦T tính bằng giây, f bằng Hz = 1/s, ω bằng rad/s. T và f nghịch đảo nhau: T = 0,5 s thì f = 2 Hz.
- ✦Nếu ω = 2π/T mà ra T lớn hơn nhiều so với đồ thị là đã nhầm ω với f.
- ✦Δφ thường chọn trong khoảng từ −π đến π; Δt/T luôn nhỏ hơn 1.
- ✦Các mốc hay gặp: 50 Hz ↔ 0,02 s; 2 Hz ↔ 0,5 s; 440 Hz ↔ 2,3 ms.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Đại lượng đặc trưng
- 1Nhận biết
Đại lượng nào cho biết số dao động mà vật thực hiện được trong một giây?
- 2Nhận biết
Hệ thức đúng giữa tần số góc ω, chu kì T và tần số f là
- 3Thông hiểu Một vật thực hiện 30 dao động toàn phần trong 15 s. Chu kì dao động là s.
- 4Thông hiểu
Một vật dao động điều hoà với chu kì 0,2 s. Tần số góc của dao động là
- 5Vận dụng Vật dao động điều hoà theo phương trình x = 4cos(8πt + π/3) (cm). Tần số của dao động là Hz.
Độ lệch pha
- 1Nhận biết
Độ lệch pha giữa hai dao động điều hoà cùng chu kì
- 2Thông hiểu
Hai dao động điều hoà cùng chu kì có pha ban đầu φ₁ = π/3 và φ₂ = −π/6. Kết luận nào đúng?
- 3Thông hiểu
Hai dao động x₁ = 3cos(2πt + π/4) (cm) và x₂ = 3cos(2πt + 5π/4) (cm) có quan hệ
- 4Vận dụng Hai dao động x₁ = 5cos(4πt + π/3) (cm) và x₂ = 5cos(4πt − π/6) (cm). Độ lệch pha φ₁ − φ₂ là bao nhiêu rad (lấy π ≈ 3,14, làm tròn đến hàng phần trăm)? Đáp số:
- 5Thông hiểu
Hai dao động cùng tần số. Dao động 1 đạt cực đại sớm hơn dao động 2 một khoảng T/6. Độ lệch pha φ₁ − φ₂ bằng
Đọc đồ thị, viết phương trình
- 1Thông hiểu
Đồ thị x(t) của một vật dao động điều hoà có một đỉnh ở t = 0,05 s và đỉnh kế tiếp ở t = 0,25 s. Chu kì dao động là
- 2Thông hiểu Một học sinh đo li độ của vật dao động điều hoà: Tần số dao động là Hz.
- 3Thông hiểu
Cũng với bảng đo: Phương trình dao động của vật là
- 4Vận dụng
Đồ thị x(t) đi qua gốc toạ độ lúc t = 0, đi lên và đạt đỉnh x = 10 cm lần đầu tại t = 0,25 s. Phương trình dao động là
- 5Thông hiểu Hai đỉnh liên tiếp của đồ thị x(t) cách nhau 0,4 s. Tần số góc của dao động là bao nhiêu lần π rad/s? Đáp số:
So sánh hai dao động
- 1Nhận biết
Hai dao động cùng tần số có đồ thị trùng khít nhau. Hai dao động đó
- 2Thông hiểu
Hai dao động cùng biên độ, cùng tần số: khi dao động 1 ở biên dương thì dao động 2 ở biên âm. Độ lệch pha của chúng là
- 3Thông hiểu
Hai dao động A và B cùng chu kì T = 8 ms. Đồ thị của A đạt cực đại tại t = 1 ms, của B đạt cực đại tại t = 3 ms. Kết luận đúng là
- 4Vận dụng Hai dao động cùng chu kì T = 0,6 s. Dao động 1 đạt cực đại tại t = 0,1 s, dao động 2 đạt cực đại tại t = 0,2 s. Độ lệch pha giữa hai dao động bằng bao nhiêu rad (lấy π ≈ 3,14, làm tròn đến hàng phần trăm)? Đáp số:
- 5Vận dụng
Hai dao động cùng tần số 5 Hz, lệch pha nhau π/2. Khoảng thời gian giữa hai lần đạt cực đại (cùng chiều) của chúng là
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Hai dao động x₁ = 6cos(10πt + π/3) (cm) và x₂ = 6cos(10πt − 2π/3) (cm). Hai dao động này
- 2Thông hiểu
Vật dao động điều hoà theo phương trình x = 5cos(20πt + π/4) (cm). Chu kì và tần số của dao động là
- 3Vận dụng
Vật dao động điều hoà với biên độ 5 cm, chu kì 2 s. Tại t = 0 vật ở x = 2,5 cm và đang đi theo chiều dương. Phương trình dao động là
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Đồ thị li độ – thời gian của một vật dao động điều hoà: x = 0 tại t = 0 và đang tăng; đạt cực đại x = 10 cm lần đầu tại t = 0,25 s; trở về x = 0 tại t = 0,5 s; đạt cực tiểu x = −10 cm tại t = 0,75 s; trở về x = 0 tại t = 1,0 s.
a)Biên độ dao động là 10 cm.
b)Chu kì dao động là 0,5 s.
c)Tần số góc là 2π rad/s.
d)Pha ban đầu của dao động là π/2 rad.
- 2Vận dụng
Hai dao động điều hoà có phương trình x₁ = 6cos(5πt + π/2) (cm) và x₂ = 6cos(5πt) (cm), t tính bằng giây.
a)Hai dao động có cùng chu kì 0,4 s.
b)Độ lệch pha φ₁ − φ₂ bằng π/2, dao động 1 sớm pha hơn dao động 2.
c)Dao động 2 đạt cực đại trước dao động 1.
d)Hai dao động ngược pha.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Vật dao động điều hoà theo phương trình x = 3cos(4πt − π/4) (cm). Tần số dao động là bao nhiêu Hz? Đáp số:
- 2Vận dụng Một vật thực hiện 120 dao động trong 1 phút. Tần số góc của dao động là bao nhiêu rad/s (lấy π ≈ 3,14, làm tròn đến hàng phần mười)? Đáp số:
- 3Vận dụng Hai dao động cùng chu kì T = 0,4 s; dao động 1 đạt cực đại sớm hơn dao động 2 là 0,05 s. Độ lệch pha φ₁ − φ₂ bằng bao nhiêu lần π rad? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi đọc T, f, ω từ phương trình hoặc đồ thị, và so sánh pha của hai dao động (sớm, trễ, đồng pha, ngược pha).
- •Phần II hay có một đồ thị hoặc cặp phương trình: ý dễ mất điểm là nhầm T với nửa chu kì và trừ ngược dấu độ lệch pha.
- •Phần III có thể hỏi tần số, tần số góc hoặc độ lệch pha từ Δt/T. Độ lệch pha sẽ gặp lại ở Lý 12 (điện áp và dòng điện xoay chiều lệch pha) và ở chương Sóng lớp 11 (hai nguồn cùng pha, ngược pha).
Vận tốc, gia tốc trong dao động điều hoà