Sóng điện từ
Hiểu sóng điện từ là điện từ trường lan truyền, là sóng ngang, truyền trong chân không với c = 3·10⁸ m/s; dùng λ = c/f để đổi giữa bước sóng và tần số, nhận ra từng dải trên thang sóng điện từ và công dụng của chúng.
Ứng với SGK Vật lí 11 (bộ thống nhất): Bài 11
⚡ Nhớ nhanh
- 1Sóng điện từ là điện từ trường lan truyền trong không gian; đó là sóng ngang, truyền được cả trong chân không (khác sóng âm cần môi trường).
- 2Trong chân không mọi sóng điện từ có cùng tốc độ c = 3·10⁸ m/s, đúng bằng tốc độ ánh sáng ⇒ ánh sáng là sóng điện từ (Maxwell).
- 3Bước sóng và tần số: λ = c/f. λ càng ngắn thì f càng lớn; hai đại lượng tỉ lệ nghịch.
- 4Thang sóng điện từ (λ giảm dần): sóng vô tuyến (vi ba là phần ngắn) → hồng ngoại → ánh sáng nhìn thấy (0,38 – 0,76 µm) → tử ngoại → tia X → tia gamma. Các dải chồng lên nhau, không có ranh giới rõ rệt.
- 5Mỗi dải có nguồn và công dụng riêng: hồng ngoại (nhiệt, điều khiển từ xa), tử ngoại (diệt khuẩn, tìm vết nứt), tia X (chẩn đoán, kiểm tra), gamma (điều trị), vô tuyến (truyền thông tin).
- 6Bẫy: chữ "nano" không có nghĩa là tia X (50 nm là tử ngoại); quên đổi MHz, nm ra Hz, m.
👀 Nhìn là hiểu
Xem 4 cảnh: sóng điện từ là sóng ngang (E ⊥ B ⊥ phương truyền), tín hiệu qua vệ tinh địa tĩnh mất ≈ 0,264 s (đúng tỉ lệ), thang sóng điện từ trên trục log, ba sóng cùng c nhưng khác λ, f. Rồi tự kéo 7 thẻ (bước sóng hoặc tần số) vào đúng dải sóng (có thẻ bẫy "λ = 50 nm").
Anten dao động: điện từ trường lan ra không gian.
E ⊥ B ⊥ phương truyền · sóng ngang · chân không
1 📡 Sóng điện từ là gì?
Cần nhớ
- ✦Ti vi, điện thoại di động, lò vi sóng đều dùng sóng điện từ. Dựa trên thí nghiệm về dòng điện và từ trường của Faraday, Maxwell dự đoán điện từ trường biến thiên sẽ lan truyền khắp không gian dưới dạng sóng.
- ✦Sóng điện từ là điện từ trường lan truyền trong không gian. Sóng điện từ là sóng ngang: điện trường và từ trường dao động vuông góc nhau và cùng vuông góc phương truyền sóng.
- ✦Điện từ trường lan truyền không cần môi trường vật chất ⇒ sóng điện từ truyền được trong chân không. Ánh sáng Mặt Trời tới được Trái Đất qua khoảng không vũ trụ cũng nhờ vậy. Sóng âm thì không truyền được trong chân không.
- ✦Maxwell tính ra tốc độ của mọi sóng điện từ trong chân không bằng 3·10⁸ m/s — đúng bằng tốc độ ánh sáng. Đó là cơ sở để khẳng định ánh sáng chính là sóng điện từ.
Điện từ trường lan truyền · sóng ngang · truyền được trong chân không · c = 3·10⁸ m/s trong chân không.
Dao động của phần tử vật chất · dọc trong không khí · cần môi trường · v ≈ 340 m/s trong không khí.
2 ⚡ Tốc độ và bước sóng: λ = c/f
Cần nhớ
- ✦Trong chân không (và gần đúng trong không khí): c = 3·10⁸ m/s. Ánh sáng đi 1 s được 300 000 km ≈ 7,5 vòng quanh Trái Đất.
- ✦Quãng đường s thì mất thời gian t = s/c. Mặt Trời cách Trái Đất 1,5·10⁸ km ⇒ t = 1,5·10¹¹/3·10⁸ = 500 s ≈ 8,3 phút.
- ✦Sóng điện từ có tần số f thì bước sóng trong chân không λ = c/f = cT. f tăng gấp đôi thì λ giảm một nửa.
- ✦Đổi đơn vị trước khi tính: 1 kHz = 10³ Hz; 1 MHz = 10⁶ Hz; 1 GHz = 10⁹ Hz; 1 µm = 10⁻⁶ m; 1 nm = 10⁻⁹ m; 1 pm = 10⁻¹² m.
Dạng bài
Đổi giữa bước sóng và tần số
- 1 Đổi mọi đại lượng về đơn vị SI: tần số ra Hz, bước sóng ra m.
- 2 Dùng λ = c/f (hoặc f = c/λ) với c = 3·10⁸ m/s.
- 3 Đối chiếu với thang sóng để biết loại sóng.
- 4 Thử lại: λ · f phải bằng 3·10⁸ m/s ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên đổi MHz: λ = 3·10⁸/100 = 3·10⁶ m = 3000 km, vô lí cho một đài FM. Luôn đưa tần số về Hz.
Một đài phát thanh FM phát sóng điện từ ở tần số 100 MHz. Tính bước sóng trong chân không và cho biết đó là loại sóng nào.
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Thời gian truyền tín hiệu
- 1 Vẽ hình, tìm đường đi dài nhất của tín hiệu (nhiều đoạn thì cộng lại).
- 2 Đổi km sang m.
- 3 Tính t = s/c.
- 4 Thử lại bằng cách so với "ánh sáng đi 300 000 km mỗi giây" ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy đoạn 2 bằng d − R = 36 600 km (tia thẳng vào tâm) thì sai: điểm xa nhất là tiếp điểm, đoạn tiếp tuyến dài hơn.
Vệ tinh địa tĩnh ở độ cao 36 600 km so với mặt đất. Một đài phát nằm ngay dưới vệ tinh (trên đường nối vệ tinh với tâm Trái Đất) gửi tín hiệu lên vệ tinh, vệ tinh phát lại ngay xuống điểm xa nhất mà nó "nhìn thấy" trên mặt đất. Coi Trái Đất là hình cầu bán kính 6400 km, c = 3·10⁸ m/s. Tính thời gian lớn nhất tín hiệu đi từ đài tới điểm đó.
Hướng dẫn giải
3 🌈 Thang sóng điện từ
Cần nhớ
- ✦Sóng điện từ khác nhau về λ (hay f) ⇒ khác nhau về tính chất và công dụng. Toàn bộ trải từ sóng rất dài (hàng chục km) đến sóng rất ngắn (cỡ 10⁻¹² m đến 10⁻¹⁵ m): đó là thang sóng điện từ.
- ✦Thứ tự bước sóng giảm dần: sóng vô tuyến → hồng ngoại → ánh sáng nhìn thấy → tử ngoại → tia X → tia gamma (tần số tăng dần). Không có ranh giới rõ rệt giữa các dải: các khoảng λ trong bảng chồng lấn một chút.
- ✦Ánh sáng nhìn thấy là một dải rất hẹp: λ từ 0,38 µm (tím) đến 0,76 µm (đỏ), liên tục từ tím qua chàm, lam, lục, vàng, cam tới đỏ. Ánh sáng đỏ có λ dài nhất, tần số nhỏ nhất; ánh sáng tím có λ ngắn nhất, tần số lớn nhất.
- ✦Vi ba (1 mm – 1 m) là phần có bước sóng ngắn của dải vô tuyến; VHF (1 – 10 m) và UHF (10 cm – 1 m) thuộc các dải này.
Bảng 11.1: phạm vi bước sóng và tần số (tính từ f = c/λ)
| Loại bức xạ | Bước sóng trong chân không | Tần số (Hz) |
|---|---|---|
| Sóng vô tuyến | 1 mm đến 100 km | 3·10³ đến 3·10¹¹ |
| Sóng vi ba | 1 mm đến 1 m | 3·10⁸ đến 3·10¹¹ |
| Tia hồng ngoại | 0,76 µm đến 1 mm | 3·10¹¹ đến 3,9·10¹⁴ |
| Ánh sáng nhìn thấy | 0,38 µm đến 0,76 µm | 3,9·10¹⁴ đến 7,9·10¹⁴ |
| Tia tử ngoại | 1 nm đến 380 nm | 7,9·10¹⁴ đến 3·10¹⁷ |
| Tia X | 30 pm đến 3 nm | 10¹⁷ đến 10¹⁹ |
| Tia gamma | 10⁻⁵ nm đến 0,1 nm | 3·10¹⁸ đến 3·10²² |
Dạng bài
Nhận ra loại sóng điện từ từ λ hoặc f
- 1 Có f thì đổi sang λ = c/f (đưa về m). Có λ thì giữ nguyên.
- 2 Đổi λ ra một đơn vị chung (m hoặc nm) rồi so với các khoảng của bảng.
- 3 Chú ý khoảng chồng lấn: λ trong 1 mm – 1 m là vi ba (thuộc vô tuyến).
- 4 Thử lại: λ càng ngắn thì loại sóng càng gần tia gamma ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy "50 nm" hay "nanomét" rồi kết luận ngay là tia X. Tia X chỉ tới 3 nm; 50 nm nằm trong khoảng 1 – 380 nm của tử ngoại.
Một bức xạ có tần số 10¹⁸ Hz trong chân không. Tính bước sóng và cho biết loại bức xạ.
Hướng dẫn giải
4 🛠️ Nguồn và công dụng của từng dải
Từng loại sóng điện từ
| Loại | Nguồn phát | Tính chất nổi bật | Công dụng |
|---|---|---|---|
| Vô tuyến | Anten phát | Dải 300 kHz – 30 MHz bị tầng điện li phản xạ nên đi xa; VHF, UHF truyền thẳng | Mang âm thanh, hình ảnh: phát thanh, truyền hình; vi ba cho viễn thông, vệ tinh, điện thoại di động |
| Hồng ngoại (IR) | Vật nóng hơn môi trường: bóng đèn dây tóc, bếp gas, bếp than | Tuân theo truyền thẳng, phản xạ, khúc xạ; nổi bật là tác dụng nhiệt | Điều khiển từ xa, bếp điện, lò nướng |
| Ánh sáng nhìn thấy | Mặt Trời, đèn, tia chớp, ngọn lửa | Mắt nhìn thấy, 0,38 – 0,76 µm | Chiếu sáng, nhìn |
| Tử ngoại (UV) | Vật trên 2000 °C, hồ quang điện, đèn hơi thuỷ ngân | Tác dụng lên phim ảnh, kích thích phát quang, ion hoá không khí, tác dụng sinh học | Diệt khuẩn, tiệt trùng thực phẩm, khử trùng dụng cụ y tế, tìm vết nứt |
| Tia X | Electron tốc độ cao đập vào tấm kim loại có nguyên tử lượng lớn trong ống tia X | λ ngắn hơn tử ngoại | Chẩn đoán, chữa bệnh; tìm khuyết tật vật đúc; kiểm tra hành lí ở sân bay |
| Tia gamma (γ) | — | λ ngắn nhất trong thang | Phẫu thuật, điều trị khối u; phát hiện khuyết tật sản phẩm |
Trả lời các câu hỏi của SGK
- ✦Thợ hàn điện cần che mặt: hồ quang hàn phát ra rất nhiều tia tử ngoại (và ánh sáng chói) có hại cho mắt, da.
- ✦Mặt Trời phát tia tử ngoại mà ta vẫn sống được: phần lớn tia tử ngoại bị bầu khí quyển (tầng ozon) hấp thụ trước khi tới mặt đất; phần còn lại là có hại nếu ở lâu, nên cần che nắng.
- ✦Sóng phát thanh đi xa: sóng 300 kHz – 30 MHz bị tầng điện li phản xạ trở lại mặt đất, nên nghe được ở nơi xa; VHF, UHF truyền thẳng nên chỉ phủ vùng gần, cần tháp phát hoặc vệ tinh.
5 📱 Hiện tượng quanh ta
- ✦📺 Điều khiển ti vi từ xa dùng tia hồng ngoại: mắt không thấy nhưng camera điện thoại thấy tia sáng nhấp nháy khi bấm nút.
- ✦📱 Điện thoại, wifi, truyền hình vệ tinh đều dùng sóng điện từ vô tuyến (vi ba); tín hiệu truyền ở tốc độ gần c nên đi nửa vòng Trái Đất (20 000 km) chưa tới 0,07 s.
- ✦🏥 Chụp X-quang dùng tia X có λ rất ngắn nên xuyên qua mô mềm, bị xương chặn lại.
- ✦🧴 Kem chống nắng che bớt tia tử ngoại; đèn tử ngoại diệt khuẩn dụng cụ y tế.
6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Nhớ thứ tự thang theo bước sóng giảm dần: vô tuyến → hồng ngoại → nhìn thấy → tử ngoại → X → gamma. Đọc ngược thì là tần số tăng dần.
- ✦Mốc λ cần thuộc: 0,38 – 0,76 µm (nhìn thấy), 380 nm (tử ngoại), 1 mm (vi ba), 1 nm (ranh giới mềm).
- ✦f = 100 MHz ⇒ λ = 3 m; f = 3·10¹⁴ Hz ⇒ λ = 1 µm. Nhớ c = 3·10⁸ là chia nhanh được.
- ✦Phương án "truyền được trong chân không" là điểm khác biệt hay hỏi giữa sóng điện từ và sóng cơ.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Cho rằng sóng điện từ cần môi trường như sóng âm; sai: ánh sáng Mặt Trời tới được Trái Đất qua chân không.
- ✦Nhầm sóng điện từ là sóng dọc.
- ✦"Nano là tia X": 50 nm là tử ngoại, 0,3 nm mới là tia X.
- ✦Quên đổi MHz hay nm: 100 MHz mà lấy 100 thay vì 10⁸ Hz cho λ = 3·10⁶ m thay vì 3 m.
- ✦Nhân λ với c thay vì chia: f = c · λ ra 180 Hz cho ánh sáng 600 nm (đúng là 5·10¹⁴ Hz).
- ✦Nói tần số lớn thì bước sóng lớn: λ = c/f tỉ lệ nghịch.
📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn
- ✦Ánh sáng nhìn thấy có f cỡ 10¹⁴ Hz (4 – 8 trăm nghìn tỉ hertz); đáp số cỡ 10⁶ hay 10²⁰ Hz cho ánh sáng là sai.
- ✦λ của sóng điện từ trong đề thường: vô tuyến mét đến km; ánh sáng 400 – 760 nm; tia X dưới 3 nm.
- ✦Mọi tích λ · f phải bằng 3·10⁸ m/s: kiểm tra lại sau khi tính.
- ✦Thời gian ánh sáng đi quãng đường s: t = s/c; Trái Đất – Mặt Trăng 384 000 km ⇒ ≈ 1,3 s; Mặt Trời ⇒ ≈ 500 s.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Sóng điện từ là gì
- 1Nhận biết
Sóng điện từ là
- 2Thông hiểu
Sóng điện từ là sóng ngang, tức là điện trường và từ trường trong sóng
- 3Thông hiểu
Sóng nào sau đây không phải là sóng điện từ?
- 4Thông hiểu
Điểm khác biệt quan trọng giữa sóng điện từ và sóng âm là
- 5Thông hiểu
Maxwell kết luận ánh sáng là sóng điện từ chủ yếu vì
Tốc độ và λ = c/f
- 1Nhận biết
Tốc độ của mọi sóng điện từ trong chân không là
- 2Thông hiểu Ánh sáng Mặt Trời đi quãng đường 1,5·10⁸ km tới Trái Đất với c = 3·10⁸ m/s. Thời gian khoảng giây.
- 3Thông hiểu Sóng điện từ có tần số 100 MHz truyền trong chân không có bước sóng m.
- 4Thông hiểu
Trong chân không, nếu tần số của sóng điện từ tăng gấp đôi thì bước sóng
- 5Vận dụng Vệ tinh địa tĩnh cao 35 800 km so với mặt đất; bán kính Trái Đất 6400 km; c = 3·10⁸ m/s. Đài phát ngay dưới vệ tinh gửi tín hiệu lên, vệ tinh phát lại tới điểm xa nhất nó nhìn thấy trên mặt đất. Thời gian đi lớn nhất là ms (làm tròn đến hàng đơn vị).
- 6Vận dụng
Ánh sáng đơn sắc có bước sóng 600 nm trong chân không. Tần số của nó là
Thang sóng điện từ
- 1Nhận biết
Ánh sáng nhìn thấy có bước sóng trong chân không khoảng
- 2Thông hiểu
Bốn bức xạ có bước sóng trong chân không như sau:Thứ tự (1), (2), (3), (4) lần lượt là
- 3Thông hiểu
Trong các bức xạ sau, bức xạ có tần số lớn nhất là
- 4Vận dụng Ánh sáng đỏ có bước sóng 0,75 µm trong chân không. Tần số của nó là ·10¹⁴ Hz.
- 5Vận dụng
Một bức xạ có bước sóng 0,3 nm trong chân không thuộc dải
Nguồn và công dụng
- 1Nhận biết
Điều khiển ti vi từ xa dùng
- 2Thông hiểu
Thợ hàn điện cần che mặt bằng mặt nạ vì hồ quang điện phát ra nhiều
- 3Thông hiểu
Tia X được tạo ra khi
- 4Thông hiểu
Đặc trưng nổi bật của tia hồng ngoại là
- 5Vận dụng
Đài phát thanh dùng sóng 300 kHz – 30 MHz nghe được ở rất xa, còn sóng UHF (10 cm – 1 m) thì chỉ phủ vùng gần vì
Hiện tượng quanh ta
- 1Thông hiểu
Bếp điện đang nóng đỏ nhưng khi đặt tay gần ta thấy ấm trước cả khi chạm vào. Tia hồng ngoại làm ta thấy ấm vì
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Phát biểu nào sau đây về sóng điện từ là đúng?
- 2Thông hiểu
Sóng điện từ có tần số 6·10⁸ Hz truyền trong chân không có bước sóng
- 3Thông hiểu
Tia X có thể được dùng để
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Bốn bức xạ điện từ A, B, C, D truyền trong chân không có bước sóng như sau:
a)Bức xạ A thuộc dải sóng vi ba.
b)Bức xạ B là ánh sáng nhìn thấy.
c)Bức xạ C có tần số lớn hơn tần số bức xạ B.
d)Bức xạ D có tần số nhỏ hơn bức xạ C.
- 2Vận dụng
Một đài phát nằm ngay dưới vệ tinh địa tĩnh, cách vệ tinh 36 000 km, gửi tín hiệu truyền hình lên vệ tinh. Lấy c = 3·10⁸ m/s.
a)Sóng truyền hình là sóng điện từ nên truyền được trong khoảng không giữa vệ tinh và mặt đất.
b)Tín hiệu đi từ đài lên vệ tinh mất 0,12 s.
c)Tín hiệu đi từ đài lên vệ tinh rồi phát lại xuống đúng điểm đó mất 0,12 s.
d)Dùng sóng có tần số lớn hơn thì tín hiệu tới vệ tinh nhanh hơn vì tốc độ lớn hơn.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Sóng vô tuyến có tần số 150 MHz trong chân không. Bước sóng bằng bao nhiêu mét? Đáp số:
- 2Thông hiểu Ánh sáng tím có bước sóng 0,4 µm trong chân không. Tần số bằng bao nhiêu ·10¹⁴ Hz? Đáp số:
- 3Vận dụng Ánh sáng từ Mặt Trăng tới Trái Đất đi quãng đường 384 000 km. Lấy c = 3·10⁸ m/s. Thời gian đi là bao nhiêu giây (làm tròn đến hàng phần mười)? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi sóng điện từ là sóng ngang, truyền được trong chân không, thứ tự các dải trên thang, công dụng từng dải, hoặc tính λ = c/f.
- •Phần II hay có một bảng bước sóng hoặc tần số: ý dễ mất điểm là kết luận theo đơn vị (nano là tia X), hoặc cho rằng sóng có tần số lớn thì bước sóng lớn.
- •Phần III có thể hỏi tính λ hoặc f (nhớ đổi MHz, µm, nm), hoặc thời gian truyền tín hiệu t = s/c (Mặt Trời, Mặt Trăng, vệ tinh).
- •Nối với lớp khác: bài này là cái nền cho Lý 12 bài 19 (Điện từ trường. Sóng điện từ) — E ⊥ B ⊥ phương truyền và thang sóng được học sâu hơn — và cho tia X ở Lý 12; riêng sóng âm ở bài 9 là sóng cơ để so sánh.
Giao thoa sóng