Điện thế
Hiểu điện thế V = W/q là thế năng của mỗi đơn vị điện tích, hiệu điện thế U_MN = V_M − V_N quyết định công của lực điện A = qU, và trong điện trường đều thì U = E·d: tính điện thế, thế năng, công, đổi mốc điện thế.
Ứng với SGK Vật lí 11 (bộ thống nhất): Bài 20
⚡ Nhớ nhanh
- 1Điện thế tại M: VM = WM/q — thế năng của mỗi đơn vị điện tích dương đặt tại M. V chỉ phụ thuộc điện trường và điểm M, không phụ thuộc q. Đơn vị vôn (V); 1 kV = 1 000 V.
- 2Thế năng điện: WM = VM·q. q mang dấu: electron (q < 0) có thế năng trái dấu với điện thế.
- 3Hiệu điện thế: UMN = VM − VN. Công của lực điện khi điện tích q đi từ M tới N là AMN = q·UMN, không phụ thuộc đường đi.
- 4Dọc theo chiều đường sức, điện thế giảm. Trong điện trường đều: E = U/d (d đo dọc đường sức); chọn bản âm làm mốc thì điểm cách bản âm h có V = E·h.
- 5Điện thế có giá trị đại số và phụ thuộc mốc (mốc ở vô cực, bản âm hay mặt đất); hiệu điện thế thì không phụ thuộc mốc.
- 6Bẫy: lấy U của cả hai bản làm điện thế của điểm ở giữa (đúng là một nửa), quên đổi cm → m, quên dấu của electron.
👀 Nhìn là hiểu
Xem 4 cảnh: điện thế là thế năng của mỗi đơn vị điện tích, giảm đều dọc đường sức, quyết định công của lực điện, đổi mốc thì V đổi còn U giữ nguyên; rồi bấm 🎮 tự chơi: kéo đầu dò ◆ giữa hai bản để đọc V và kéo thẻ giá trị vào ô VM, VN, công A (5 lượt, có thẻ bẫy).
Giữa hai bản: U = 36 V, bản âm là mốc V = 0.
V_M = W/q: 36 nJ / 2 nC = 18 V · 72 nJ / 4 nC = 18 V
1 💡 Điện thế tại một điểm
Cần nhớ
- ✦Định nghĩa: điện thế tại M đặc trưng cho điện trường tại M về mặt thế năng, bằng công dịch chuyển một đơn vị điện tích dương từ vô cực (mốc) về M: VM = WM/q.
- ✦Cường độ điện trường E đặc trưng cho điện trường về lực (F = qE); điện thế V đặc trưng về thế năng (W = qV).
- ✦Đơn vị: vôn (V) = J/C. Ngoài ra dùng kilôvôn: 1 kV = 1 000 V.
- ✦Đặt q = 2 nC hay 4 nC vào cùng điểm M thì thế năng khác nhau, nhưng W/q luôn như nhau — đó là lí do V là đại lượng của điểm M, không phải của điện tích.
- ✦Mốc: điện tích điểm thì chọn vô cực; giữa hai bản phẳng thường chọn bản nhiễm điện âm; trong đời sống và kĩ thuật chọn mặt đất.
Dạng bài
Tính điện thế từ thế năng
- 1 Xác định điện tích q (kèm dấu) và thế năng WM tại điểm M (mốc đã cho).
- 2 Dùng VM = WM/q. Tiền tố nano, micro triệt tiêu nếu cùng tiền tố (nJ/nC = V); khác tiền tố thì đổi về đơn vị gốc.
- 3 Kiểm tra dấu: q và W cùng dấu thì V > 0.
- 4 Thử lại: nhân ngược W = V·q phải ra thế năng đã cho ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết ngược V = W·q = 36 · 2 = 72 V, hoặc cho rằng điện tích gấp đôi thì điện thế gấp đôi (36 V): V là đại lượng của điểm, không đổi khi đổi điện tích thử.
Giữa hai bản phẳng, điện tích q = 2 nC đặt tại M có thế năng 36 nJ. Tính điện thế tại M. Nếu thay bằng điện tích 4 nC thì thế năng và điện thế tại M là bao nhiêu?
Hướng dẫn giải
2 ⚡ Thế năng điện: W = V·q
Liên hệ thế năng và điện thế
- ✦Công A dùng để đưa q từ vô cực về M chính là thế năng của q tại M (SGK): WM = VM·q. Đây là công thức của bài 19 ở dạng "thế năng của mỗi đơn vị điện tích".
- ✦Dấu của q rất quan trọng: VM = 18 V thì điện tích +2 nC có W = +36 nJ, còn điện tích −2 nC có W = −36 nJ.
- ✦Electron: q = −1,6·10⁻¹⁹ C. Đặt tại điểm 1 000 V có W = −1,6·10⁻¹⁹ · 1000 = −1,6·10⁻¹⁶ J (SGK hỏi đúng ý này).
- ✦Nơi điện thế cao: điện tích dương có thế năng lớn; điện tích âm có thế năng nhỏ. Vì vậy điện tích dương đi từ nơi V cao xuống nơi V thấp, còn electron thì ngược lại.
Cùng một điểm, hai điện tích khác dấu
| Điểm | Điện thế | q = +2 nC | q = −2 nC |
|---|---|---|---|
| M | +18 V | W = +36 nJ | W = −36 nJ |
| N | +6 V | W = +12 nJ | W = −12 nJ |
| Mốc | 0 V | W = 0 | W = 0 |
V = W/q: đại lượng của điểm trong điện trường (và mốc), có thể dương hoặc âm.
Thế năng W (đại lượng của điện tích + điểm), hiệu điện thế U (đại lượng của hai điểm), cường độ điện trường E (đại lượng về lực).
3 🔋 Hiệu điện thế và công của lực điện
Cần nhớ
- ✦Hiệu điện thế (còn gọi là điện áp) giữa M và N: UMN = VM − VN. Hiệu điện thế và điện thế cùng đơn vị vôn; UNM = −UMN.
- ✦Công của lực điện khi q đi từ M tới N: AMN = WM − WN = q(VM − VN) = q·UMN. SGK viết cho chiều ngược lại (dịch chuyển q từ N tới M): ANM = UMN·q, là công phải cung cấp để đưa q lên nơi thế năng cao hơn.
- ✦Cách nhớ: công của lực điện = q × (điện thế điểm đầu − điện thế điểm cuối). q > 0 đi xuống nơi V thấp hơn thì A > 0 (điện trường sinh công).
- ✦Công chỉ phụ thuộc điểm đầu và điểm cuối, không phụ thuộc đường đi (bài 19).
- ✦Đổi mốc: mọi điện thế cùng tăng hoặc cùng giảm một lượng như nhau, nhưng hiệu điện thế không đổi, nên công của lực điện cũng không đổi.
Dạng bài
Tính công của lực điện từ hai điện thế
- 1 Viết điện thế điểm đầu M và điểm cuối N (cùng mốc), điện tích q kèm dấu.
- 2 UMN = VM − VN (điểm đầu trừ điểm cuối).
- 3 AMN = q·UMN. Đổi tiền tố về cùng loại: nC · V = nJ.
- 4 Thử lại: q > 0 mà đi tới nơi V thấp hơn thì công dương ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy A = q·VM = 2 · 18 = 36 nJ (dùng điện thế của riêng điểm đầu) là công đưa q từ mốc, không phải từ M tới N. Phải dùng hiệu UMN.
Hạt mang điện q = +2 nC đi từ M (VM = 18 V) tới N (VN = 6 V) giữa hai bản phẳng. Tính hiệu điện thế UMN và công của lực điện. Đường đi vòng có làm công đổi không?
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Electron trong tế bào quang điện (bài SGK, đã đổi số)
- 1 Tế bào quang điện: catôt K (cực âm) phát electron, anôt A (cực dương) hút chúng. UAK = VA − VK > 0.
- 2 Electron đi từ K tới A: q = −1,6·10⁻¹⁹ C, UKA = VK − VA = −UAK.
- 3 AKA = q·UKA = (−e)(−UAK) = e·UAK.
- 4 Thử lại: electron âm đi về nơi điện thế cao hơn nên lực điện sinh công dương ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên dấu của electron hoặc lấy UAK thay cho UKA: ra công âm −9,6·10⁻¹⁸ J, tức electron bị cản — vô lí với anôt đang hút.
Hai cực của tế bào quang điện có UAK = 60 V. Electron rời catôt tới anôt. Tính công của lực điện (e = 1,6·10⁻¹⁹ C).
Hướng dẫn giải
4 📏 Điện thế và cường độ điện trường
Điện trường đều giữa hai bản phẳng
- ✦Dọc theo một đường sức, chiều của vectơ cường độ điện trường hướng theo chiều giảm của điện thế: bản dương có V cao nhất, bản âm thấp nhất.
- ✦E = UMN/dMN = (VM − VN)/MN với MN đo dọc đường sức: độ lớn của E bằng độ giảm điện thế trên mỗi đơn vị độ dài đường sức. Đơn vị V/m.
- ✦Chọn bản âm làm mốc (V = 0): điểm M cách bản âm một khoảng h có VM = E·h. Điện thế tăng đều theo h nên đồ thị V theo h là đường thẳng qua gốc.
- ✦Điểm chính giữa hai bản (h = d/2) có điện thế bằng một nửa hiệu điện thế giữa hai bản.
- ✦Công thức E = U/d vẫn dùng được trong điện trường bất kì khi M, N ở rất gần nhau trên một đường sức.
Dạng bài
Điện thế của một điểm giữa hai bản
- 1 Đổi cm → m để E ra V/m: d = 8 cm = 0,08 m.
- 2 E = U/d.
- 3 Điểm cách bản âm h (đã đổi ra m): V = E·h. (Cách bản dương thì lấy h = d − khoảng cách đó.)
- 4 Thử lại: V/U = h/d ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Không đổi cm: VM = 600 · 2 = 1 200 V — lớn hơn cả hiệu điện thế giữa hai bản (48 V), vô lí. Điểm nằm giữa hai bản thì V luôn nằm trong khoảng 0 – U.
Hai bản phẳng cách nhau d = 8 cm, hiệu điện thế U = 48 V, bản âm làm mốc. Tính E và điện thế của điểm M cách bản âm 2 cm.
Hướng dẫn giải
Điện trường Trái Đất (SGK, đã đổi số)
- ✦Gần mặt đất có điện trường hướng xuống, coi như đều: E ≈ 120 V/m. Chọn mặt đất làm mốc, điểm cách mặt đất 4 m có điện thế V = E·h = 120 · 4 = 480 V.
- ✦Đỉnh đầu người cao 1,7 m cách mặt đất có điện thế khoảng 120 · 1,7 ≈ 204 V so với chân. Ta không bị điện giật vì cơ thể là vật dẫn: cả người cùng một điện thế với đất.
5 🌩️ Hiện tượng quanh ta
- ✦🐦 Chim đậu trên dây cao thế không bị giật: hai chân đặt trên cùng một dây, điện thế hai chân bằng nhau ⇒ U ≈ 0, gần như không có dòng điện qua chim. Nếu chạm cả hai dây (hai điện thế khác nhau) thì nguy hiểm.
- ✦🔌 Cao thế, trung thế, hạ thế (Việt Nam): dưới 1 kV là hạ thế (điện sinh hoạt 220 V), 1 – 66 kV là trung thế, trên 66 kV là cao thế. Cột điện cao thế phải đặt xa nhà và có biển cảnh báo.
- ✦🌩️ Sét: giữa đám mây tích điện và mặt đất có hiệu điện thế cỡ hàng trăm triệu vôn, không khí bị đánh thủng thành tia lửa. Mặt đất là mốc điện thế nên cột thu lôi được nối xuống đất.
- ✦🔋 Pin 1,5 V: hiệu điện thế giữa hai cực là 1,5 V, tức mỗi coulomb điện tích đi qua mạch ngoài thì lực điện sinh công 1,5 J.
6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦V = W/q: nC · V = nJ, μC · V = μJ. Tiền tố giống nhau thì bỏ qua, chỉ nhân chia số.
- ✦Công lực điện = q · U (đầu trừ cuối). Thấy "hiệu điện thế" thì nghĩ ngay "công".
- ✦Giữa hai bản: V tăng đều theo h. Điểm ở 14, 12, 34 khe hở thì V bằng 14, 12, 34 U (tính từ bản âm).
- ✦Đổi mốc: cộng hoặc trừ cùng một số vào mọi điện thế; mọi hiệu điện thế giữ nguyên.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Nhầm điện thế của điểm giữa hai bản với U: bản cách nhau 6 cm, U = 36 V thì điểm chính giữa có 18 V, không phải 36 V.
- ✦Không đổi cm: E = 366 = 6 V/cm = 600 V/m; nếu để 6 mà dùng V/m thì sai 100 lần.
- ✦Quên dấu electron: q = −e đặt ở 100 V có W = −1,6·10⁻¹⁷ J, không phải +1,6·10⁻¹⁷ J.
- ✦Lấy A = qV của một điểm thay cho A = q(VM − VN): q = 2 nC từ 18 V xuống 6 V sinh công 24 nJ, không phải 36 nJ.
- ✦Cho rằng đổi mốc làm hiệu điện thế đổi: đưa mốc lên 12 V thì VM = 18 V thành 6 V nhưng UMN vẫn 12 V.
- ✦Tính d không dọc đường sức: E = U/d chỉ đúng khi d đo dọc đường sức.
📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn
- ✦V (vôn) = J/C = N·m/C; E = V/m = N/C. Điện thế và hiệu điện thế cùng đơn vị V, cường độ điện trường là V/m.
- ✦Điểm nằm giữa hai bản thì 0 ≤ V ≤ U (mốc ở bản âm). Ra V lớn hơn U là sai đơn vị hoặc sai h.
- ✦Điện trường giữa hai bản trong bài tập thường cỡ 10² – 10⁴ V/m. Electron: nếu công cỡ 10⁻¹⁷ – 10⁻¹⁸ J thì vừa với U cỡ vài chục – trăm vôn.
- ✦Dấu: q > 0 đi xuống nơi V thấp hơn ⇒ A > 0; electron đi xuống nơi V thấp hơn ⇒ A < 0.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Điện thế tại một điểm
- 1Nhận biết
Điện thế tại điểm M trong điện trường đặc trưng cho điều gì?
- 2Nhận biết
Đơn vị của điện thế trong hệ SI là
- 3Thông hiểu Điện tích q = 5 nC đặt tại M có thế năng 40 nJ. Điện thế tại M là V.
- 4Thông hiểu
Lần lượt đặt các điện tích 2 nC rồi 6 nC vào cùng một điểm M của điện trường. Đại lượng nào không đổi?
- 5Vận dụng
Muốn đặt điện tích q = 3 μC vào điểm M phải cung cấp thế năng 6·10⁻⁴ J. Điện thế tại M là
Thế năng điện W = V·q
- 1Nhận biết
Thế năng điện của điện tích q đặt tại điểm có điện thế V là
- 2Thông hiểu
Một electron đặt tại điểm M có điện thế 1 000 V. Cho e = 1,6·10⁻¹⁹ C. Thế năng điện của electron tại M là
- 3Thông hiểu Điện tích q = 2 nC đặt tại điểm có điện thế 15 V. Thế năng điện của nó là nJ.
- 4Vận dụng
Điện thế tại M là 20 V, tại N là −10 V. Điện tích dương q = 4 nC có thế năng tại M là WM, tại N là WN. Kết luận đúng là
Hiệu điện thế và công
- 1Nhận biết
Hiệu điện thế giữa hai điểm M và N trong điện trường được tính bằng
- 2Thông hiểu Điện thế tại M là 30 V, tại N là 12 V. Hiệu điện thế UMN = V.
- 3Thông hiểu
Điện tích q = −2 nC chuyển từ M có VM = 30 V tới N có VN = 10 V. Công của lực điện là
- 4Thông hiểu
Đo điện thế của các điểm trên một đường sức giữa hai bản phẳng, h là khoảng cách tới bản âm (mốc V = 0): Nhận xét đúng là
- 5Thông hiểu Theo bảng số liệu ở câu trên, độ lớn cường độ điện trường là V/m.
- 6Vận dụng
Điện tích q = 0,5 μC dịch chuyển từ M tới N, biết UMN = 40 V. Công của lực điện là
Điện thế và cường độ điện trường
- 1Nhận biết
Trong điện trường đều, dọc theo chiều đường sức điện thế
- 2Thông hiểu Đồ thị điện thế V theo khoảng cách h tới bản âm của một điện trường đều là đường thẳng qua gốc toạ độ và qua điểm (h = 4 cm; V = 20 V). Cường độ điện trường là V/m.
- 3Thông hiểu
Hai bản phẳng cách nhau 8 cm, E = 500 V/m, mốc ở bản âm. Điểm M cách bản âm 2 cm có điện thế
- 4Vận dụng Gần mặt đất điện trường Trái Đất có E = 120 V/m (coi là đều). Chọn mốc ở mặt đất, điểm cách mặt đất 4 m có điện thế V.
- 5Vận dụng
Hai bản cách nhau 6 cm, U = 90 V, bản âm là mốc. M ở chính giữa khe hở, N cách bản dương 1 cm. Hiệu điện thế UMN là
Hiện tượng quanh ta
- 1Thông hiểu
Theo quy định của lưới điện truyền tải ở Việt Nam, lưới điện có điện áp 110 kV được gọi là
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Điện tích q = 5 nC dịch chuyển từ M tới N, hiệu điện thế UMN = 20 V. Công của lực điện là
- 2Thông hiểu
Electron đi từ bản âm sang bản dương, giữa hai bản có hiệu điện thế 200 V. Cho e = 1,6·10⁻¹⁹ C. Công của lực điện là
- 3Vận dụng
Hai bản cách nhau 4 cm, hiệu điện thế 60 V, bản âm làm mốc. Điểm M cách bản dương 1 cm có điện thế
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Hai bản phẳng nhiễm điện trái dấu cách nhau 6 cm, hiệu điện thế giữa chúng là 36 V. Chọn bản âm làm mốc điện thế (V = 0).
a)Cường độ điện trường giữa hai bản là 600 V/m.
b)Điểm cách bản âm 2 cm có điện thế 12 V.
c)Điểm chính giữa hai bản có điện thế 36 V.
d)Nếu chọn bản dương làm mốc thì điểm chính giữa có điện thế 18 V.
- 2Vận dụng
Đo điện thế của ba điểm M, N, P trên cùng một đường sức của điện trường đều (mốc ở bản âm):
a)Hiệu điện thế UMN = 20 V.
b)Hiệu điện thế UNP = −20 V.
c)Điện tích +2 nC dịch chuyển từ M tới P thì lực điện thực hiện công 80 nJ.
d)Electron đặt ở N có thế năng lớn hơn khi đặt ở P.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Điện tích 3 nC dịch chuyển giữa hai điểm có hiệu điện thế 25 V. Công của lực điện là bao nhiêu nJ? Đáp số:
- 2Vận dụng Hai bản phẳng cách nhau 2 cm, hiệu điện thế 150 V. Cường độ điện trường giữa hai bản là bao nhiêu V/m? Đáp số:
- 3Vận dụng Điện trường đều có E = 400 V/m, mốc ở bản âm. Điểm M cách bản âm 7,5 cm có điện thế bao nhiêu vôn? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi tính điện thế từ thế năng, hiệu điện thế, công của lực điện A = qU và E = U/d (nhớ đổi cm sang m).
- •Phần II hay có một bảng hay đồ thị điện thế của vài điểm trên đường sức: ý dễ mất điểm là dấu của UMN (đảo thứ tự điểm), dấu của electron và chuyện đổi mốc.
- •Phần III có thể hỏi công theo nJ hoặc J, E theo V/m, điện thế của điểm giữa hai bản. Ghi đúng đơn vị đề cho và đổi cm sang m. Liên hệ: công lực điện và thế năng nối Lý 10 (thế năng trọng trường) với Lý 12 (từ trường, lực Lorentz và dòng điện xoay chiều dùng cùng khái niệm điện áp).
Tụ điện