Vật lý lớp 11
Bài 17 · Cơ bản

Khái niệm điện trường

Hiểu điện trường là gì, dùng E = F/q và E = k|Q|/r² để tính cường độ điện trường, cộng vectơ E của nhiều điện tích và đọc đường sức điện.

Ứng với SGK Vật lí 11 (bộ thống nhất): Bài 17

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Quanh điện tích có điện trường: dạng vật chất do điện tích tạo ra, truyền tương tác giữa các điện tích. Bài này chỉ xét điện trường của điện tích đứng yên.
  • 2Dùng điện tích thử (dương, nhỏ) để đo: E = F/q (đơn vị V/m). E là vectơ cùng chiều lực lên điện tích dương, ngược chiều lực lên điện tích âm.
  • 3Điện tích điểm Q (chân không, không khí): E = k|Q|/r² = |Q|/(4πε₀r²). Q > 0: E hướng ra xa Q; Q < 0: E hướng về phía Q. r gấp đôi thì E còn một phần tư.
  • 4Nhiều điện tích: E = E₁ + E₂ + … (cộng vectơ, từng điện tích gây E riêng).
  • 5Đường sức: tiếp tuyến tại mỗi điểm cho phương, chiều của E; xuất phát từ điện tích dương, kết thúc ở điện tích âm; chỗ đường sức dày thì E mạnh.
  • 6Bẫy: E là đặc trưng của điểm đó, không đổi khi đổi điện tích thử q; chỉ lực F = |q|E đổi theo q.

👀 Nhìn là hiểu

Xem 4 cảnh: điện tích thử đo E = F/q, gần mạnh xa yếu, đường sức, cộng hai vectơ E; rồi tự kéo 6 thẻ tình huống vào ô giá trị E (6 lượt, 1 thẻ bẫy "đổi q").

Q đứng yên; chấm nhỏ là điện tích thửr = 6 cm+Q = +4 nCMChưa đặt điện tích thửE = 1·10⁴ V/mE là của điểm M, có sẵn dù chưa có điện tích thử

Q = +4 nC. Điện trường tại M cách Q 6 cm là bao nhiêu?

1 🌐 Điện trường là gì

Cần nhớ

  • ✦Hai quả cầu tích điện cùng dấu không chạm nhau mà vẫn đẩy nhau: không phải "không khí truyền lực" mà do điện trường. Giống nam châm có từ trường truyền tương tác sang nam châm khác.
  • ✦Điện trường được tạo ra bởi điện tích; là dạng vật chất tồn tại xung quanh điện tích và truyền tương tác giữa các điện tích.
  • ✦Cách phát hiện: đặt một điện tích thử (điện tích dương, nhỏ) vào điểm cần xét. Có lực điện tác dụng lên nó ⇒ tại đó có điện trường.
  • ✦Trong bài này chỉ xét điện trường của các điện tích đứng yên. Ví dụ có thật: sát mặt đất luôn có điện trường hướng thẳng đứng từ trên xuống, cỡ 100 – 200 V/m.
✅ Cách nghĩ đúng

Điện tích Q tạo ra điện trường quanh nó; điện trường đó tác dụng lực lên điện tích q đặt trong nó.

❌ Cách nghĩ hay nhầm

"Không khí truyền lực điện". Ở chân không điện tích vẫn tương tác được, nên môi giới là điện trường.

2 📏 Cường độ điện trường E = F/q

Cần nhớ

  • ✦E = F/q: lực điện F tác dụng lên điện tích thử q chia cho độ lớn q. E cho biết điện trường mạnh hay yếu tại điểm đó: |E| chính là độ lớn lực tác dụng lên điện tích 1 C.
  • ✦Đơn vị trong hệ SI: vôn trên mét (V/m), 1 V/m = 1 N/C.
  • ✦Vectơ E tại một điểm cùng phương với lực điện. q > 0: E cùng chiều F; q < 0: E ngược chiều F (lực lên điện tích âm ngược chiều E).
  • ✦Biết E thì lực lên điện tích q bất kì tại đó: F = |q|E. F đổi theo q, còn E thì không.

Dạng bài

Tìm E từ lực, hoặc lực từ E

  1. 1 Đổi đơn vị: nC, μC → C; μN → N.
  2. 2 Có F và q: E = F/q. Có E và q: F = |q|E.
  3. 3 Chiều: E hướng theo lực lên điện tích dương; điện tích âm chịu lực ngược chiều E.
  4. 4 Thử lại: đổi q mà E đổi là sai (E của điểm không phụ thuộc q).

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng q gấp đôi thì E gấp đôi (ra 2·10⁴ V/m). Chỉ lực gấp đôi; E = F/q vẫn 10⁴ V/m vì cả F và q cùng gấp đôi.

🧪
Làm mẫu

Điện tích thử q = +1 nC đặt tại M chịu lực điện 10 μN hướng ra xa điện tích Q. Tính cường độ điện trường tại M. Nếu thay bằng q′ = 2 nC, rồi q″ = −1 nC thì lực là bao nhiêu?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dạng bài

Lực điện của Trái Đất lên hạt bụi mịn

  1. 1 Điện trường sát mặt đất hướng xuống, cỡ 100 – 200 V/m (SGK).
  2. 2 Hạt bụi mịn pm2.5 thường tích điện dương (SGK).
  3. 3 F = |q|E; q > 0 nên F cùng chiều E, tức hướng xuống.
  4. 4 Thử lại: e = 1,6·10⁻¹⁹ C nhân với vài trăm V/m ra cỡ 10⁻¹⁷ N, rất nhỏ nhưng khác 0.

⚠️ Bẫy hay gặp: Đảo thành q/E = 1,07·10⁻²¹: đáng ngờ vì không có đơn vị newton. Cứ F = qE, E = F/q.

🌍
Làm mẫu

Hạt bụi mịn mang điện tích 1,6·10⁻¹⁹ C ở nơi điện trường Trái Đất là 150 V/m, hướng xuống. Tính lực điện tác dụng lên hạt bụi.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Đọc bảng đo lực tại một điểm M

q (nC)F (μN)F/q (μN/nC)
188
2168
4328

Nhận xét bảng

  • ✦F tăng theo q (gấp đôi, gấp bốn) nhưng F/q luôn 8 μN/nC ⇒ E tại M = 8·10⁻⁶/10⁻⁹ = 8·10³ V/m, không đổi.
  • ✦Đồ thị F theo q là đường thẳng qua gốc; độ dốc của nó chính là E.

3 🔴 Điện trường của một điện tích điểm

Cần nhớ

  • ✦Điện tích điểm Q trong chân không hoặc không khí gây ra tại điểm cách nó r: E = k|Q|/r² = |Q|/(4πε₀r²), k = 9·10⁹ N·m²/C². (Suy từ định luật Coulomb với F = |q|E.)
  • ✦Chiều: Q > 0 ⇒ E hướng ra xa Q; Q < 0 ⇒ E hướng vào Q (theo lực lên điện tích thử dương).
  • ✦E không phụ thuộc điện tích thử, chỉ phụ thuộc Q và r. Q gấp đôi ⇒ E gấp đôi; r gấp đôi ⇒ E còn một phần tư. Gần Q thì mạnh, xa Q thì yếu.
  • ✦Quả cầu tích điện phân bố đều: ở bên ngoài cầu, điện trường như của một điện tích điểm đặt ở tâm và có điện tích bằng điện tích cầu.

Dạng bài

Tính cường độ điện trường của điện tích điểm

  1. 1 Đổi đơn vị: nC, μC → C; cm → m.
  2. 2 E = k|Q|/r² (lấy giá trị tuyệt đối của Q).
  3. 3 Chiều: nhìn dấu Q (+ ra xa, − vào).
  4. 4 Thử lại: E · r²/k = |Q|; hoặc đặt điện tích thử q rồi kiểm F/q = E.

⚠️ Bẫy hay gặp: Quên đổi cm ra m (dùng r = 6): E = 3636 = 1 V/m, nhỏ hơn đáp án thật 10⁴ lần.

🔴
Làm mẫu

Điện tích điểm Q = +4 nC đặt trong không khí. Tính cường độ điện trường tại điểm M cách Q 6 cm, rồi tại điểm cách Q 12 cm.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

E theo khoảng cách (Q = +4 nC, chân không)

r (cm)E (V/m)So với r = 6 cm
34·10⁴gấp 4 (r giảm một nửa)
61·10⁴mốc
122,5·10³còn một phần tư (r gấp đôi)

Mở rộng nhỏ

  • ✦Cùng khoảng cách, điện tích Q gấp đôi ⇒ E gấp đôi: Q = +8 nC, r = 6 cm cho 2·10⁴ V/m.
  • ✦Trong điện môi đồng chất (hằng số ε) thì E giảm ε lần, giống lực ở bài trước: E = k|Q|/(εr²). Bài này mặc định chân không/không khí.

4 ➕ Nhiều điện tích: cộng vectơ E

Cần nhớ

  • ✦Mỗi điện tích gây ra tại điểm A một vectơ E₁, E₂, … (tính riêng theo E = k|Q|/r²). Điện trường tổng hợp: E = E₁ + E₂ + … (cộng vectơ).
  • ✦Cùng phương: cùng chiều thì cộng độ lớn, ngược chiều thì trừ. Vuông góc nhau: E = √(E₁² + E₂²). Hai vectơ bằng nhau hợp góc 2α: E = 2E₁ cosα.
  • ✦Điểm có E = 0: hai vectơ ngược chiều và bằng nhau. Cùng dấu ⇒ nằm giữa hai điện tích; trái dấu ⇒ nằm ngoài đoạn nối, gần điện tích có độ lớn nhỏ hơn.
  • ✦Vectơ E₁ tương ứng với lực F₁ lên điện tích thử q: E₁ = F₁/q. Nên "cộng E" giống cộng lực rồi chia cho q.

Dạng bài

Tổng hợp E của hai điện tích tại một điểm

  1. 1 Với mỗi điện tích: tính độ lớn Ei = k|Qi|/ri², vẽ hướng (ra xa nếu +, vào nếu −).
  2. 2 Chọn trục, phân tích mỗi vectơ thành thành phần theo trục.
  3. 3 Cộng các thành phần cùng trục; độ lớn E = √(Eₓ² + Ey²).
  4. 4 Thử lại: hình đối xứng thì thành phần vuông góc trục đối xứng triệt tiêu.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cộng độ lớn E = E₁ + E₂ = 2,88·10⁴ V/m: bỏ qua việc cộng vectơ. Đổi Q₂ thành −4 nC thì E₂ đảo chiều: thành phần dọc triệt tiêu, thành phần ngang cộng lại, E = 2 · 1,44·10⁴ · 0,6 ≈ 1,7·10⁴ V/m, song song BC, hướng từ B về C.

📐
Làm mẫu

Hai điện tích điểm Q₁ = Q₂ = +4 nC đặt tại B và C trong không khí, BC = 6 cm. Điểm A nằm trên đường trung trực của BC, cách trung điểm BC một đoạn 4 cm. Tính E tại A.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

5 🧭 Đường sức điện (điện phổ)

Cần nhớ

  • ✦Điện phổ: rắc hạt mịn cách điện lơ lửng trong dầu, đặt quả cầu tích điện vào; các hạt xếp dọc theo những đường nhất định, cho thấy hình dạng điện trường.
  • ✦Đường sức điện: đường vẽ sao cho tiếp tuyến tại mỗi điểm cùng hướng với vectơ E tại điểm đó.
  • ✦Mật độ đường sức tỉ lệ với độ lớn E: chỗ đường sức dày là điện trường mạnh (gần điện tích), chỗ thưa là yếu (xa điện tích).
  • ✦Đường sức xuất phát từ điện tích dương, kết thúc ở điện tích âm (nếu chỉ có một điện tích thì đi ra xa vô cùng hoặc đi từ xa vô cùng tới). Đường sức không cắt nhau vì mỗi điểm chỉ có một hướng E.

Hình đường sức của các hệ điện tích

HệĐường sức
Một điện tích dươngThẳng, toả ra mọi phía, đi ra
Một điện tích âmThẳng, từ mọi phía đi vào
Hai điện tích dương bằng nhauĐẩy nhau: không nối hai điện tích, giữa chúng có điểm E = 0
Hai điện tích bằng nhau, trái dấuCong, nối từ + sang −, dày nhất ở giữa
✅ Là đường sức

Mũi tên chỉ chiều E, đi ra từ +, vào −, không cắt nhau.

❌ Không phải

Hai đường sức cắt nhau (tại giao điểm có hai hướng E); đường sức đi vào điện tích dương hoặc ra từ điện tích âm.

6 ⛈️ Hiện tượng quanh ta

  • ✦⛈️ Sét: đám mây tích điện tạo điện trường rất mạnh quanh nó; khi các đám mây tích điện trái dấu tới gần nhau (hay đám mây gần mặt đất), không khí bị phóng điện: đó là tia sét.
  • ✦🌍 Điện trường Trái Đất: sát mặt đất luôn có điện trường cỡ 100 – 200 V/m, hướng từ trên xuống.
  • ✦😷 Bụi mịn pm2.5: hạt thường tích điện dương nên bị điện trường Trái Đất kéo xuống, khó bay lên cao và phát tán xa, nên ô nhiễm không khí hay tập trung ở thành phố.
  • ✦🧪 Điện phổ: hạt mịn trong dầu xếp thành hình toả tròn hay cong, cho ta thấy đường sức bằng mắt.

7 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai

⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm

  • ✦E theo hướng lực lên điện tích DƯƠNG. Q > 0: ra xa; Q < 0: vào. Điện tích thử âm thì lực ngược E.
  • ✦r gấp k lần ⇒ E chia k²; Q gấp k lần ⇒ E nhân k; đổi q không đổi E.
  • ✦Điểm E = 0 của hai điện tích: cùng dấu ⇒ ở giữa, trái dấu ⇒ ngoài đoạn, gần điện tích nhỏ. Nếu hai độ lớn bằng nhau và cùng dấu thì đó là trung điểm.
  • ✦Tổng hợp E: vẽ trước hướng từng vectơ, rồi mới tính. Vuông góc: Pythagore; bằng nhau: 2E₁cosα.

⚠️ Lỗi hay sai nhất

  • ✦Cho E phụ thuộc điện tích thử: q = 2 nC thì F gấp đôi nhưng E vẫn 1·10⁴ V/m, không thành 2·10⁴.
  • ✦Quên đổi cm ra m: điện tích 4 nC, r = 6 cm ra 1 V/m thay vì 10⁴ V/m.
  • ✦Cộng độ lớn thay vì cộng vectơ: ví dụ tam giác 3 – 4 – 5 ra 2,88·10⁴ thay vì 2,3·10⁴ V/m.
  • ✦Cho rằng điện tích thử âm chịu lực cùng chiều E: thực ra ngược chiều E.
  • ✦Vẽ đường sức đi vào điện tích dương, hoặc vẽ hai đường sức cắt nhau.
  • ✦Nhầm E = F·q hoặc E = q/F: chỉ có E = F/q.

📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn

  • ✦F (N), q (C) thì E (V/m) = N/C; Q ở C, r ở m thì E = 9·10⁹|Q|/r² ở V/m.
  • ✦Độ lớn: điện tích 1 nC cách 1 m chỉ gây E = 9 V/m; cách 1 cm thì 9·10⁴ V/m. Điện trường Trái Đất 100 – 200 V/m.
  • ✦Không khí bị đánh thủng (tia lửa điện) ở cỡ 3·10⁶ V/m; đáp số bài tập thường nhỏ hơn nhiều.
  • ✦Lực lên một electron hay hạt bụi trong điện trường cỡ trăm V/m rất nhỏ: cỡ 10⁻¹⁷ N, đừng ra kết quả cỡ N.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🌐

Điện trường

  1. 1
    Nhận biết

    Điện trường là

  2. 2
    Nhận biết

    Dấu hiệu để nhận biết tại một điểm có điện trường là

  3. 3
    Thông hiểu

    Hai quả cầu nhỏ nhiễm điện cùng dấu treo bằng hai dây mảnh không dẫn điện, không chạm nhau mà vẫn đẩy nhau. Cách giải thích đúng là

📏

Cường độ điện trường E = F/q

  1. 1
    Nhận biết

    Đơn vị của cường độ điện trường trong hệ SI là

  2. 2
    Thông hiểu

    Điện tích thử q = 2 nC đặt tại M chịu lực điện 4·10⁻⁵ N. Cường độ điện trường tại M là

  3. 3
    Thông hiểu Tại M có cường độ điện trường 5 000 V/m. Điện tích q = −4 nC đặt tại M chịu lực có độ lớn bao nhiêu μN? Đáp số:
  4. 4
    Thông hiểu

    Đặt điện tích thử q = −2 nC tại điểm M thì lực điện hướng sang trái. Vectơ cường độ điện trường tại M

  5. 5
    Vận dụng

    Đặt lần lượt các điện tích thử dương tại cùng một điểm M và đo lực điện: Kết luận đúng là cường độ điện trường tại M

🔴

Điện trường của điện tích điểm

  1. 1
    Nhận biết

    Độ lớn cường độ điện trường do điện tích điểm Q gây ra trong chân không tại điểm cách nó r là

  2. 2
    Nhận biết

    Vectơ cường độ điện trường do điện tích điểm Q < 0 gây ra tại một điểm

  3. 3
    Thông hiểu Điện tích điểm Q = +4 nC trong chân không. Cường độ điện trường tại điểm cách Q 6 cm là bao nhiêu ·10³ V/m? Đáp số:
  4. 4
    Thông hiểu

    Cường độ điện trường của một điện tích điểm tại điểm cách nó 2 cm là E. Tại điểm cách nó 6 cm thì cường độ điện trường là

  5. 5
    Vận dụng

    Đồ thị E theo r của một điện tích điểm đi qua điểm (3 cm; 4·10⁴ V/m). Điểm nào dưới đây cũng nằm trên đồ thị đó?

  6. 6
    Vận dụng Điện tích điểm Q gây ra tại điểm cách nó 30 cm điện trường 200 V/m (chân không). Độ lớn của Q là bao nhiêu nC? Đáp số:
➕

Nhiều điện tích

  1. 1
    Thông hiểu

    Hai điện tích dương bằng nhau đặt tại B và C. Tại trung điểm M của BC, vectơ cường độ điện trường tổng hợp

  2. 2
    Thông hiểu

    Hai điện tích Q₁ = +4 nC (tại B) và Q₂ = −4 nC (tại C). Tại trung điểm M của BC, vectơ cường độ điện trường tổng hợp

  3. 3
    Vận dụng Hai điện tích +4 nC đặt tại B, C cách nhau 6 cm trong không khí. Điểm A nằm trên trung trực BC, cách trung điểm BC 4 cm. Cường độ điện trường tại A là bao nhiêu ·10⁴ V/m? (làm tròn đến phần mười) Đáp số:
  4. 4
    Vận dụng

    Q₁ = +9 nC đặt tại A, Q₂ = −1 nC đặt tại B, AB = 20 cm. Điểm có cường độ điện trường bằng 0 nằm

🧭

Đường sức điện

  1. 1
    Thông hiểu

    Đường sức điện của một điện tích điểm âm là các đường

  2. 2
    Thông hiểu

    Trên hình đường sức của một điện tích điểm, điểm M có đường sức dày hơn điểm N. Kết luận đúng là

  3. 3
    Vận dụng

    Hình vẽ đường sức của hai điện tích: mọi đường sức xuất phát từ Q₁ đều kết thúc ở Q₂, và mọi đường sức kết thúc ở Q₂ đều xuất phát từ Q₁ (không có đường sức nào đi ra hay đi tới từ xa vô cùng). Kết luận đúng là

🌍

Hiện tượng quanh ta

  1. 1
    Thông hiểu

    Hạt bụi mịn mang điện dương 1,6·10⁻¹⁹ C lơ lửng ở nơi điện trường Trái Đất là 150 V/m, hướng xuống. Lực điện tác dụng lên hạt bụi là

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Điện tích điểm Q = −2·10⁻⁸ C đặt trong chân không. Cường độ điện trường tại điểm cách Q 3 cm có

  2. 2
    Thông hiểu

    Điện tích thử q đặt tại M chịu lực điện F. Thay q bằng q′ = 3q (cùng dấu) đặt tại M. Cường độ điện trường tại M

  3. 3
    Vận dụng

    Tại điểm A, hai điện tích gây ra hai vectơ cường độ điện trường vuông góc nhau, cùng độ lớn 3·10³ V/m. Độ lớn cường độ điện trường tổng hợp tại A là

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Điện tích điểm Q = +4 nC đặt trong không khí (coi như chân không). Điểm M cách Q 6 cm.

    a)Vectơ cường độ điện trường tại M hướng ra xa Q.

    b)Đặt tại M một điện tích thử 2 nC thì cường độ điện trường tại M tăng thành 2·10⁴ V/m.

    c)Cường độ điện trường tại M là 1·10⁴ V/m.

    d)Tại điểm cách Q 12 cm, cường độ điện trường là 5·10³ V/m.

  2. 2
    Vận dụng

    Trong cùng một điện trường, đặt lần lượt các điện tích thử dương tại hai điểm M và N rồi đo lực điện tác dụng:

    a)Tại M, cường độ điện trường không đổi khi thay đổi q và bằng 5·10³ V/m.

    b)Tại N, lực F tăng theo q nên cường độ điện trường tại N cũng tăng theo q.

    c)Cường độ điện trường tại N là 2·10⁴ V/m.

    d)Điện trường tại N mạnh gấp 2 lần điện trường tại M.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Điện tích thử q = 5 nC đặt tại M chịu lực 2·10⁻⁴ N. Cường độ điện trường tại M là bao nhiêu ·10⁴ V/m? Đáp số:
  2. 2
    Vận dụng Điện tích điểm Q gây ra tại điểm cách nó 10 cm cường độ điện trường 9 000 V/m (chân không). Độ lớn Q là bao nhiêu nC? Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng Hai điện tích +4 nC tại B và −4 nC tại C cách nhau 6 cm. Điểm A trên trung trực BC cách trung điểm 4 cm. Cường độ điện trường tại A là bao nhiêu ·10⁴ V/m? (làm tròn đến phần mười) Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I thường hỏi E = F/q (đơn vị V/m), E = k|Q|/r² (nhớ đổi cm ra m), chiều của E với Q dương, âm, hoặc E đổi bao nhiêu lần khi đổi r.
  • •Phần II hay có tình huống một điện tích điểm hoặc bảng đo lực F theo điện tích thử q: ý hay mất điểm là E không phụ thuộc q, và cộng E phải cộng vectơ.
  • •Phần III có thể hỏi E theo 10⁴ V/m, độ lớn Q, tổng hợp E của hai điện tích ở tam giác 3 – 4 – 5 hay vị trí E = 0. Nối với Lý 12: từ trường cũng là vectơ có đường sức, nhưng đường sức từ khép kín còn đường sức điện thì không; điện trường biến thiên cùng từ trường biến thiên là sóng điện từ (Lý 11 bài 11, Lý 12 bài 19). Nối với Lý 10: a = F/m = qE/m, lực điện làm vật chuyển động như lực cơ học.
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Điện trường đều