Cường độ dòng điện
Dùng I = Δq/Δt và I = Snve để tính điện lượng, số electron, tốc độ dịch chuyển có hướng; xác định chiều dòng điện và hiểu vì sao electron trôi rất chậm mà đèn vẫn sáng ngay.
Ứng với SGK Vật lí 11 (bộ thống nhất): Bài 22
⚡ Nhớ nhanh
- 1Cường độ dòng điện đặc trưng cho tác dụng mạnh hay yếu của dòng điện: I = Δq/Δt. Đơn vị: ampe (A); điện lượng: Coulomb (C); thời gian: giây (s).
- 2Từ đó Δq = I·Δt và 1 C = 1 A·s. Dây có dòng điện 2 A trong 3 s thì chuyển qua tiết diện 6 C.
- 3Chiều quy ước của dòng điện là chiều dịch chuyển của các điện tích dương. Trong kim loại, electron (âm) dịch chuyển ngược chiều dòng điện.
- 4Dây kim loại: I = Snve, S là tiết diện, n là số electron tự do trong một đơn vị thể tích, v là tốc độ dịch chuyển có hướng, e = 1,6·10⁻¹⁹ C.
- 5Cùng dòng điện, dây càng mảnh thì v càng lớn (v tỉ lệ nghịch với S). Nhưng v cỡ phần mười mm/s, rất chậm.
- 6Bẫy: electron không chạy từ nguồn tới đèn. Điện trường lan trong dây gần tốc độ ánh sáng nên các electron có sẵn trong dây cùng dịch chuyển ngay.
👀 Nhìn là hiểu
Xem 3 cảnh: electron trong dây đi qua tiết diện (đếm Δq), "ống" electron h = v·Δt cho ra I = Snve, và vì sao đèn sáng ngay dù electron bò rất chậm. Rồi tự kéo thẻ đáp án vào ô qua 6 lượt (chiều dòng điện, Δq, số electron, tốc độ trôi, dây mảnh hơn, đèn sáng ngay); thẻ bẫy: "electron chạy từ nguồn tới đèn".
Chưa nối nguồn: electron tự do chuyển động hỗn loạn.
I = Δq/Δt = 6 C / 3 s = 2 A ⇒ Δq = I·Δt
1 ⚡ Cường độ dòng điện
Cần nhớ
- ✦Thí nghiệm 1 (SGK): dịch con chạy biến trở để số chỉ ampe kế tăng ⇒ đèn sáng hơn. Thí nghiệm 2: thay đèn bằng nam châm điện ⇒ số ampe kế tăng thì nam châm hút được nhiều ghim sắt hơn. Cường độ lớn ⇒ tác dụng của dòng điện mạnh.
- ✦Định nghĩa: độ lớn điện lượng chuyển qua tiết diện thẳng của dây dẫn trong một đơn vị thời gian: I = Δq/Δt (22.1).
- ✦Rút ra Δq = I·Δt (22.2). Vì vậy 1 C = 1 A·s: tổng điện lượng các hạt mang điện chạy qua tiết diện trong 1 s bởi dòng 1 A.
- ✦Tiết diện thẳng là mặt cắt vuông góc với dây, mọi hạt chạy qua mặt này đều được tính.
Đọc thí nghiệm nam châm điện
| I (A) | Số ghim hút được | Nhận xét |
|---|---|---|
| 0,2 | 2 | dòng yếu, hút ít |
| 0,4 | 5 | tăng I thì hút nhiều hơn |
| 0,6 | 8 | I lớn ⇒ tác dụng mạnh |
Dạng bài
Tính điện lượng, cường độ, thời gian từ I = Δq/Δt
- 1 Viết đại lượng đề cho: Δq (C), Δt (s), I (A). Nhớ rằng đề có thể cho Δt bằng phút hoặc giờ.
- 2 Đổi đơn vị về C, s, A (1 mA = 10⁻³ A; 1 phút = 60 s).
- 3 Chọn công thức: tìm I dùng I = Δq/Δt; tìm điện lượng dùng Δq = I·Δt; tìm số electron dùng N = Δq/e.
- 4 Thử lại: I lớn hơn thì cùng thời gian điện lượng phải nhiều hơn.
⚠️ Bẫy hay gặp: Dòng 0,5 A trong 2 phút mà viết Δq = 0,5 · 2 = 1 C là quên đổi phút: đúng là 0,5 · 120 = 60 C.
Dây dẫn có dòng điện 2 A chạy qua trong 3 s. Tính điện lượng chuyển qua tiết diện thẳng và số electron tương ứng. Cho e = 1,6·10⁻¹⁹ C.
Hướng dẫn giải
2 🧲 Dòng điện trong kim loại và dung dịch
Hạt nào tạo ra dòng điện?
- ✦Kim loại có các electron tự do: không bị giữ lại ở nguyên tử, chuyển động tự do về mọi hướng (hỗn loạn). Còn lại là các ion dương đứng yên ở nút mạng.
- ✦Nối dây với nguồn thì trong dây xuất hiện điện trường. Lực điện trường làm electron mang điện âm dịch chuyển có hướng ngược chiều điện trường: đó là dòng điện.
- ✦Chiều quy ước của dòng điện là chiều dịch chuyển của điện tích dương, nên trong dây kim loại chiều dòng điện ngược chiều chuyển động của electron.
- ✦Dung dịch điện phân (Em có biết, SGK): có cả ion dương lẫn ion âm. Khi đóng mạch, ion dương dịch chuyển theo chiều dòng điện, ion âm theo chiều ngược lại, cả hai góp vào dòng điện.
Electron trôi ngược chiều dòng điện, ngược chiều điện trường. Ion dương trong kim loại đứng yên, không tạo dòng điện.
"Dòng điện là chiều chạy của electron." Chiều dòng điện là chiều quy ước (điện tích dương), ngược với electron trong kim loại.
3 🧮 Biểu thức I = Snve
Từ hạt đến dòng điện
- ✦Trong thời gian Δt, electron dịch chuyển có hướng được quãng h = v·Δt. Mọi electron nằm trong "ống" dài h đều đi qua tiết diện S.
- ✦Thể tích ống là S·h nên số electron N = n·S·h = nSv·Δt, với n là số electron tự do trong một đơn vị thể tích.
- ✦Điện lượng Δq = N·e = nSve·Δt. Theo I = Δq/Δt: I = Snve (22.3).
- ✦Tiết diện dây tròn đường kính d: S = πd²/4. Với đồng, n = 8,45·10²⁸ electron/m³ (SGK).
Dạng bài
Tính tốc độ dịch chuyển có hướng của electron
- 1 Đổi d về mét: 1 mm = 10⁻³ m.
- 2 Tính S = πd²/4 (nhớ chia 4 và bình phương d).
- 3 Rút v = I/(S·n·e), thay số: n·e = 8,45·10²⁸ · 1,6·10⁻¹⁹ ≈ 1,35·10¹⁰ C/m³.
- 4 Thử lại bằng cách tính ngược I = Snve ≈ I đề cho ✓; v cỡ mm/s hoặc nhỏ hơn là hợp lí.
⚠️ Bẫy hay gặp: Dùng S = πd² (quên chia 4) cho v ≈ 0,047 mm/s, nhỏ hơn đúng 4 lần. Giữ d = 1 mm nhưng quên đổi ra mét thì v lệch 10⁶ lần.
Dây đồng tròn đường kính d = 1 mm có dòng điện I = 2 A. Mật độ electron tự do n = 8,45·10²⁸ electron/m³. Tính tốc độ dịch chuyển có hướng của electron.
Hướng dẫn giải
So sánh hai dây (cùng chất, cùng dòng điện)
- ✦I, n, e đều giữ nguyên nên v tỉ lệ nghịch với S, tức tỉ lệ nghịch với d².
- ✦Dây nhỏ hơn một nửa đường kính (d = 0,5 mm) ⇒ S giảm 4 lần ⇒ v tăng 4 lần, thành khoảng 0,75 mm/s.
- ✦Dây cùng dòng điện nhưng tiết diện đổi giữa chừng (chỗ thắt): chỗ mảnh electron trôi nhanh hơn, vì mỗi giây vẫn phải qua cùng một điện lượng.
4 💡 Electron trôi chậm mà đèn sáng ngay
Hai tốc độ khác hẳn nhau
- ✦Tốc độ dịch chuyển có hướng của electron: cỡ phần mười mm/s. Với v = 0,19 mm/s, một electron phải mất khoảng 1,5 giờ mới đi hết 1 m dây.
- ✦Điện trường (tín hiệu bật mạch) lan trong dây với tốc độ gần bằng tốc độ ánh sáng (cỡ 10⁸ m/s, kiến thức bổ sung ngoài SGK). 1 m dây chỉ mất cỡ vài nano giây (10⁻⁹ s).
- ✦Dây dẫn đã chứa sẵn rất nhiều electron tự do. Đóng khoá, điện trường tới đâu thì electron ở đó dịch chuyển ngay. Không có chuyện electron từ nguồn chạy tới đèn.
- ✦Ẩn dụ để nhớ: đẩy một ống nước đã đầy, nước ở đầu kia chảy ra ngay dù mỗi giọt chỉ nhích rất chậm. (Chỉ là ví von, không phải mô hình chính xác.)
So sánh trong 1 giây (dây đồng d = 1 mm, I = 2 A)
| Quãng đường đi được | Ý nghĩa | |
|---|---|---|
| Electron trôi | ≈ 0,19 mm | rất chậm |
| Điện trường lan | ≈ 3·10⁸ m = 300 000 km | gần tốc độ ánh sáng |
5 🔋 Điện lượng, mA·h và tia sét
Dùng Δq = I·Δt vào đời sống
- ✦mA·h trên pin, sạc dự phòng là đơn vị điện lượng: Q = I·t. 10 000 mA·h = 10 A·h = 10 · 3600 = 36 000 C. Nó cho biết pin cung cấp được bao nhiêu điện lượng, không phải điện áp hay công suất.
- ✦Thời gian dùng ≈ dung lượng/dòng tải. Pin 5 000 mA·h cấp dòng 250 mA lý thuyết chạy 5000250 = 20 giờ. Thực tế ít hơn vì không rút cạn được hết dung lượng.
- ✦Tia sét (SGK "Em có thể"): đám mây phóng điện lượng 15 C trong 0,003 s ⇒ I = 150,003 = 5 000 A. Sét dữ dội hơn ra hàng chục nghìn ampe.
6 🌩️ Hiện tượng quanh ta
- ✦💡 Công tắc đèn: bật là sáng ngay dù electron trong dây chỉ nhích từng phần mười mm mỗi giây.
- ✦🔋 Sạc dự phòng 10 000 mA·h có thể sạc đầy điện thoại 3 000 mA·h khoảng ba lần (còn hao hụt nên ít hơn).
- ✦🌩️ Sét đánh có cường độ hàng nghìn ampe trong khoảng một phần nghìn giây: vì thế cột thu lôi phải nối đất bằng dây đồng to.
- ✦🧪 Mạ điện trong dung dịch: ion dương và ion âm cùng chuyển động có hướng, ion kim loại bám lên vật cần mạ.
7 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Mọi bài đổi giữa I, Δq, Δt: Δq = I·Δt. Che đại lượng cần tìm trong tam giác (Δq trên, I và Δt dưới).
- ✦Số electron mỗi giây qua tiết diện = I/e. Dòng 1 A ứng với khoảng 6,25·10¹⁸ electron mỗi giây.
- ✦So sánh hai dây cùng chất, cùng I: v tỉ lệ 1/d². Gấp đôi đường kính ⇒ v giảm 4 lần, không phải 2 lần.
- ✦Đề hỏi "tốc độ electron" rồi cho đáp án cỡ 10⁸ m/s hay m/s: loại ngay, tốc độ trôi chỉ cỡ mm/s.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Quên đổi phút ra giây: dòng 0,4 A trong 1 phút là 24 C, không phải 0,4 C.
- ✦Nhầm chiều: nói dòng điện cùng chiều electron trong dây kim loại. Đúng là ngược chiều.
- ✦Tính S = πd² thay vì πd²/4: v lệch 4 lần (0,047 mm/s thay vì 0,19 mm/s).
- ✦Đổi mm sang m sai: 1 mm = 10⁻³ m, nên S của dây 1 mm cỡ 10⁻⁶ m² chứ không phải 10⁻³ m².
- ✦Nhầm tốc độ electron với tốc độ lan truyền điện trường: đèn sáng ngay không vì electron chạy nhanh.
- ✦Đọc mA·h là đơn vị năng lượng hay công suất. Nó là điện lượng (1 mA·h = 3,6 C).
📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn
- ✦Đổi nhanh: 1 mA = 10⁻³ A; 1 mA·h = 3,6 C; 1 A·h = 3600 C; 1 phút = 60 s; 1 giờ = 3600 s.
- ✦Dòng điện đèn pin cỡ 0,1 – 0,5 A; đèn LED cỡ mA; thiết bị gia dụng cỡ 1 – 10 A; sét cỡ hàng nghìn A.
- ✦e = 1,6·10⁻¹⁹ C rất nhỏ nên số electron luôn cỡ 10¹⁸ – 10²⁰: nếu ra 10⁻¹⁸ là đã nhân thay vì chia.
- ✦Tốc độ trôi cỡ 10⁻⁴ m/s trong dây đồng thông thường; ra cỡ m/s hay km/s là sai.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Cường độ dòng điện
- 1Nhận biết
Cường độ dòng điện đặc trưng cho
- 2Nhận biết
Công thức xác định cường độ dòng điện chạy qua dây dẫn là
- 3Thông hiểu Điện lượng 12 C chuyển qua tiết diện thẳng của dây dẫn trong 4 s thì cường độ dòng điện là A.
- 4Thông hiểu
1 Coulomb (1 C) bằng
- 5Thông hiểu Dòng điện 0,5 A chạy qua dây dẫn trong 2 phút. Điện lượng chuyển qua tiết diện là C.
- 6Thông hiểu
Một nhóm học sinh làm thí nghiệm nam châm điện và ghi lại: Kết luận nào phù hợp với bảng?
Hạt mang điện và chiều dòng điện
- 1Nhận biết
Chiều quy ước của dòng điện là chiều dịch chuyển có hướng của các
- 2Thông hiểu
Trong dây dẫn kim loại có dòng điện, các electron tự do dịch chuyển có hướng
- 3Thông hiểu
Trong dung dịch điện phân, dòng điện được tạo bởi
- 4Vận dụng Trong dung dịch điện phân, mỗi 2 s có 5·10¹⁸ ion dương hoá trị 1 chạy theo chiều dòng điện và 5·10¹⁸ ion âm hoá trị 1 chạy ngược chiều qua tiết diện. Cho e = 1,6·10⁻¹⁹ C. Cường độ dòng điện là A.
Biểu thức I = Snve
- 1Nhận biết
Trong biểu thức I = Snve, đại lượng n là
- 2Thông hiểu
Cùng một dòng điện I chạy qua hai dây đồng, dây 2 có tiết diện gấp 4 lần dây 1. So với dây 1, tốc độ dịch chuyển có hướng của electron ở dây 2
- 3Thông hiểu Dòng điện 3,2 A chạy qua dây. Cho e = 1,6·10⁻¹⁹ C. Mỗi giây có ·10¹⁹ electron chuyển qua tiết diện thẳng.
- 4Vận dụng
Dây đồng tròn đường kính 1 mm có dòng điện 2 A; n = 8,45·10²⁸ electron/m³, e = 1,6·10⁻¹⁹ C. Tốc độ dịch chuyển có hướng của electron xấp xỉ
- 5Vận dụng
Giữ nguyên dòng điện 2 A và thay dây đồng d = 1 mm (v ≈ 0,19 mm/s) bằng dây đồng d = 0,5 mm. Tốc độ dịch chuyển có hướng của electron khi đó xấp xỉ
Electron trôi chậm, đèn sáng ngay
- 1Thông hiểu
Đóng công tắc thì đèn sáng gần như ngay lập tức vì
- 2Thông hiểu
Tốc độ dịch chuyển có hướng của electron trong dây dẫn thông thường có độ lớn cỡ
- 3Vận dụng Electron trong dây đồng trôi với tốc độ 0,19 mm/s. Thời gian để một electron đi hết đoạn dây dài 1 m là khoảng giờ (làm tròn đến hàng phần mười).
Điện lượng, mA·h, tia sét
- 1Thông hiểu
Thông số 10 000 mA·h ghi trên sạc dự phòng cho biết
- 2Vận dụng Pin dung lượng 5 000 mA·h, thực tế dùng được 80 % dung lượng, cấp dòng điện không đổi 250 mA cho một thiết bị. Pin dùng được giờ.
- 3Vận dụng
Một cú sét phóng xuống đất điện lượng 15 C trong 0,003 s. Cường độ dòng điện trung bình của tia sét là
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Dây dẫn có dòng điện 0,4 A chạy qua. Điện lượng chuyển qua tiết diện thẳng của dây trong 1 phút là
- 2Vận dụng
Hai dây đồng nối tiếp trong một mạch (cùng dòng điện I): dây 1 có đường kính d, dây 2 có đường kính 2d. Tỉ số tốc độ dịch chuyển có hướng v₂/v₁ của electron là
- 3Thông hiểu
Phát biểu nào đúng về dòng điện trong dây dẫn kim loại?
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Người ta đo điện lượng chuyển qua tiết diện thẳng của một dây dẫn theo thời gian, dòng điện không đổi:
a)Cường độ dòng điện chạy qua dây là 1,5 A.
b)Trong 10 s điện lượng chuyển qua tiết diện là 20 C.
c)Đồ thị q theo t là đường thẳng đi qua gốc toạ độ.
d)Cứ mỗi giây có 3 C chạy qua tiết diện.
- 2Vận dụng
Dây đồng tròn đường kính 2 mm có dòng điện 4 A chạy qua. Cho n = 8,45·10²⁸ electron/m³, e = 1,6·10⁻¹⁹ C.
a)Electron tự do dịch chuyển có hướng ngược chiều dòng điện.
b)Tốc độ dịch chuyển có hướng của electron xấp xỉ 0,094 mm/s.
c)Tốc độ này xấp xỉ 9,4·10⁻² m/s.
d)Nếu cường độ giảm còn 2 A thì tốc độ dịch chuyển có hướng tăng gấp đôi.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Dòng điện 0,25 A chạy qua dây tóc đèn trong 2 phút. Điện lượng chuyển qua tiết diện dây tóc là bao nhiêu C? Đáp số:
- 2Vận dụng Dây đồng tròn đường kính 1 mm có dòng điện 3 A. Cho n = 8,45·10²⁸ electron/m³, e = 1,6·10⁻¹⁹ C. Tốc độ dịch chuyển có hướng của electron là bao nhiêu mm/s? Làm tròn đến hàng phần trăm. Đáp số:
- 3Vận dụng Dòng điện 0,8 A chạy qua dây dẫn. Mỗi giây có bao nhiêu·10¹⁸ electron chuyển qua tiết diện thẳng? Cho e = 1,6·10⁻¹⁹ C. Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi Δq = I·Δt (nhớ đổi phút ra giây), chiều dòng điện và chiều electron, hoặc so sánh tốc độ trôi giữa hai dây theo I = Snve.
- •Phần II hay cho một bảng điện lượng theo thời gian hoặc một dây đồng có d, I: bẫy hay gặp là nhầm mm với m, quên chia 4 trong S = πd²/4, hoặc coi electron chạy nhanh.
- •Phần III có thể hỏi số electron qua tiết diện mỗi giây, tốc độ trôi (mm/s), thời gian dùng pin theo mA·h. Nối với Lý 12: lực từ tác dụng lên dây có dòng điện F = BIℓ và dòng điện xoay chiều đều dùng cường độ dòng điện của bài này.
Điện trở. Định luật Ohm