Vật lý lớp 11
Bài 22 · Cơ bản

Cường độ dòng điện

Dùng I = Δq/Δt và I = Snve để tính điện lượng, số electron, tốc độ dịch chuyển có hướng; xác định chiều dòng điện và hiểu vì sao electron trôi rất chậm mà đèn vẫn sáng ngay.

Ứng với SGK Vật lí 11 (bộ thống nhất): Bài 22

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Cường độ dòng điện đặc trưng cho tác dụng mạnh hay yếu của dòng điện: I = Δq/Δt. Đơn vị: ampe (A); điện lượng: Coulomb (C); thời gian: giây (s).
  • 2Từ đó Δq = I·Δt và 1 C = 1 A·s. Dây có dòng điện 2 A trong 3 s thì chuyển qua tiết diện 6 C.
  • 3Chiều quy ước của dòng điện là chiều dịch chuyển của các điện tích dương. Trong kim loại, electron (âm) dịch chuyển ngược chiều dòng điện.
  • 4Dây kim loại: I = Snve, S là tiết diện, n là số electron tự do trong một đơn vị thể tích, v là tốc độ dịch chuyển có hướng, e = 1,6·10⁻¹⁹ C.
  • 5Cùng dòng điện, dây càng mảnh thì v càng lớn (v tỉ lệ nghịch với S). Nhưng v cỡ phần mười mm/s, rất chậm.
  • 6Bẫy: electron không chạy từ nguồn tới đèn. Điện trường lan trong dây gần tốc độ ánh sáng nên các electron có sẵn trong dây cùng dịch chuyển ngay.

👀 Nhìn là hiểu

Xem 3 cảnh: electron trong dây đi qua tiết diện (đếm Δq), "ống" electron h = v·Δt cho ra I = Snve, và vì sao đèn sáng ngay dù electron bò rất chậm. Rồi tự kéo thẻ đáp án vào ô qua 6 lượt (chiều dòng điện, Δq, số electron, tốc độ trôi, dây mảnh hơn, đèn sáng ngay); thẻ bẫy: "electron chạy từ nguồn tới đèn".

++++++++++++++++++++++++tiết diện S−−−−−−−−−−−−−−−−−+cựccựcelectron trôidòng điện II = 2 AΔt = 0,0 sΔq = 0,0 CN = Δq/e = 6/(1,6·10⁻¹⁹) = 3,75·10¹⁹ electronelectron vẽ to và trôi nhanh hơn thật

Chưa nối nguồn: electron tự do chuyển động hỗn loạn.

I = Δq/Δt = 6 C / 3 s = 2 A ⇒ Δq = I·Δt

1 ⚡ Cường độ dòng điện

Cần nhớ

  • ✦Thí nghiệm 1 (SGK): dịch con chạy biến trở để số chỉ ampe kế tăng ⇒ đèn sáng hơn. Thí nghiệm 2: thay đèn bằng nam châm điện ⇒ số ampe kế tăng thì nam châm hút được nhiều ghim sắt hơn. Cường độ lớn ⇒ tác dụng của dòng điện mạnh.
  • ✦Định nghĩa: độ lớn điện lượng chuyển qua tiết diện thẳng của dây dẫn trong một đơn vị thời gian: I = Δq/Δt (22.1).
  • ✦Rút ra Δq = I·Δt (22.2). Vì vậy 1 C = 1 A·s: tổng điện lượng các hạt mang điện chạy qua tiết diện trong 1 s bởi dòng 1 A.
  • ✦Tiết diện thẳng là mặt cắt vuông góc với dây, mọi hạt chạy qua mặt này đều được tính.

Đọc thí nghiệm nam châm điện

I (A)Số ghim hút đượcNhận xét
0,22dòng yếu, hút ít
0,45tăng I thì hút nhiều hơn
0,68I lớn ⇒ tác dụng mạnh

Dạng bài

Tính điện lượng, cường độ, thời gian từ I = Δq/Δt

  1. 1 Viết đại lượng đề cho: Δq (C), Δt (s), I (A). Nhớ rằng đề có thể cho Δt bằng phút hoặc giờ.
  2. 2 Đổi đơn vị về C, s, A (1 mA = 10⁻³ A; 1 phút = 60 s).
  3. 3 Chọn công thức: tìm I dùng I = Δq/Δt; tìm điện lượng dùng Δq = I·Δt; tìm số electron dùng N = Δq/e.
  4. 4 Thử lại: I lớn hơn thì cùng thời gian điện lượng phải nhiều hơn.

⚠️ Bẫy hay gặp: Dòng 0,5 A trong 2 phút mà viết Δq = 0,5 · 2 = 1 C là quên đổi phút: đúng là 0,5 · 120 = 60 C.

🔌
Làm mẫu

Dây dẫn có dòng điện 2 A chạy qua trong 3 s. Tính điện lượng chuyển qua tiết diện thẳng và số electron tương ứng. Cho e = 1,6·10⁻¹⁹ C.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🧲 Dòng điện trong kim loại và dung dịch

Hạt nào tạo ra dòng điện?

  • ✦Kim loại có các electron tự do: không bị giữ lại ở nguyên tử, chuyển động tự do về mọi hướng (hỗn loạn). Còn lại là các ion dương đứng yên ở nút mạng.
  • ✦Nối dây với nguồn thì trong dây xuất hiện điện trường. Lực điện trường làm electron mang điện âm dịch chuyển có hướng ngược chiều điện trường: đó là dòng điện.
  • ✦Chiều quy ước của dòng điện là chiều dịch chuyển của điện tích dương, nên trong dây kim loại chiều dòng điện ngược chiều chuyển động của electron.
  • ✦Dung dịch điện phân (Em có biết, SGK): có cả ion dương lẫn ion âm. Khi đóng mạch, ion dương dịch chuyển theo chiều dòng điện, ion âm theo chiều ngược lại, cả hai góp vào dòng điện.
✅ Đúng

Electron trôi ngược chiều dòng điện, ngược chiều điện trường. Ion dương trong kim loại đứng yên, không tạo dòng điện.

❌ Sai

"Dòng điện là chiều chạy của electron." Chiều dòng điện là chiều quy ước (điện tích dương), ngược với electron trong kim loại.

3 🧮 Biểu thức I = Snve

Từ hạt đến dòng điện

  • ✦Trong thời gian Δt, electron dịch chuyển có hướng được quãng h = v·Δt. Mọi electron nằm trong "ống" dài h đều đi qua tiết diện S.
  • ✦Thể tích ống là S·h nên số electron N = n·S·h = nSv·Δt, với n là số electron tự do trong một đơn vị thể tích.
  • ✦Điện lượng Δq = N·e = nSve·Δt. Theo I = Δq/Δt: I = Snve (22.3).
  • ✦Tiết diện dây tròn đường kính d: S = πd²/4. Với đồng, n = 8,45·10²⁸ electron/m³ (SGK).

Dạng bài

Tính tốc độ dịch chuyển có hướng của electron

  1. 1 Đổi d về mét: 1 mm = 10⁻³ m.
  2. 2 Tính S = πd²/4 (nhớ chia 4 và bình phương d).
  3. 3 Rút v = I/(S·n·e), thay số: n·e = 8,45·10²⁸ · 1,6·10⁻¹⁹ ≈ 1,35·10¹⁰ C/m³.
  4. 4 Thử lại bằng cách tính ngược I = Snve ≈ I đề cho ✓; v cỡ mm/s hoặc nhỏ hơn là hợp lí.

⚠️ Bẫy hay gặp: Dùng S = πd² (quên chia 4) cho v ≈ 0,047 mm/s, nhỏ hơn đúng 4 lần. Giữ d = 1 mm nhưng quên đổi ra mét thì v lệch 10⁶ lần.

🔩
Làm mẫu

Dây đồng tròn đường kính d = 1 mm có dòng điện I = 2 A. Mật độ electron tự do n = 8,45·10²⁸ electron/m³. Tính tốc độ dịch chuyển có hướng của electron.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

So sánh hai dây (cùng chất, cùng dòng điện)

  • ✦I, n, e đều giữ nguyên nên v tỉ lệ nghịch với S, tức tỉ lệ nghịch với d².
  • ✦Dây nhỏ hơn một nửa đường kính (d = 0,5 mm) ⇒ S giảm 4 lần ⇒ v tăng 4 lần, thành khoảng 0,75 mm/s.
  • ✦Dây cùng dòng điện nhưng tiết diện đổi giữa chừng (chỗ thắt): chỗ mảnh electron trôi nhanh hơn, vì mỗi giây vẫn phải qua cùng một điện lượng.

4 💡 Electron trôi chậm mà đèn sáng ngay

Hai tốc độ khác hẳn nhau

  • ✦Tốc độ dịch chuyển có hướng của electron: cỡ phần mười mm/s. Với v = 0,19 mm/s, một electron phải mất khoảng 1,5 giờ mới đi hết 1 m dây.
  • ✦Điện trường (tín hiệu bật mạch) lan trong dây với tốc độ gần bằng tốc độ ánh sáng (cỡ 10⁸ m/s, kiến thức bổ sung ngoài SGK). 1 m dây chỉ mất cỡ vài nano giây (10⁻⁹ s).
  • ✦Dây dẫn đã chứa sẵn rất nhiều electron tự do. Đóng khoá, điện trường tới đâu thì electron ở đó dịch chuyển ngay. Không có chuyện electron từ nguồn chạy tới đèn.
  • ✦Ẩn dụ để nhớ: đẩy một ống nước đã đầy, nước ở đầu kia chảy ra ngay dù mỗi giọt chỉ nhích rất chậm. (Chỉ là ví von, không phải mô hình chính xác.)

So sánh trong 1 giây (dây đồng d = 1 mm, I = 2 A)

Quãng đường đi đượcÝ nghĩa
Electron trôi≈ 0,19 mmrất chậm
Điện trường lan≈ 3·10⁸ m = 300 000 kmgần tốc độ ánh sáng

5 🔋 Điện lượng, mA·h và tia sét

Dùng Δq = I·Δt vào đời sống

  • ✦mA·h trên pin, sạc dự phòng là đơn vị điện lượng: Q = I·t. 10 000 mA·h = 10 A·h = 10 · 3600 = 36 000 C. Nó cho biết pin cung cấp được bao nhiêu điện lượng, không phải điện áp hay công suất.
  • ✦Thời gian dùng ≈ dung lượng/dòng tải. Pin 5 000 mA·h cấp dòng 250 mA lý thuyết chạy 5000250 = 20 giờ. Thực tế ít hơn vì không rút cạn được hết dung lượng.
  • ✦Tia sét (SGK "Em có thể"): đám mây phóng điện lượng 15 C trong 0,003 s ⇒ I = 150,003 = 5 000 A. Sét dữ dội hơn ra hàng chục nghìn ampe.

6 🌩️ Hiện tượng quanh ta

  • ✦💡 Công tắc đèn: bật là sáng ngay dù electron trong dây chỉ nhích từng phần mười mm mỗi giây.
  • ✦🔋 Sạc dự phòng 10 000 mA·h có thể sạc đầy điện thoại 3 000 mA·h khoảng ba lần (còn hao hụt nên ít hơn).
  • ✦🌩️ Sét đánh có cường độ hàng nghìn ampe trong khoảng một phần nghìn giây: vì thế cột thu lôi phải nối đất bằng dây đồng to.
  • ✦🧪 Mạ điện trong dung dịch: ion dương và ion âm cùng chuyển động có hướng, ion kim loại bám lên vật cần mạ.

7 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai

⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm

  • ✦Mọi bài đổi giữa I, Δq, Δt: Δq = I·Δt. Che đại lượng cần tìm trong tam giác (Δq trên, I và Δt dưới).
  • ✦Số electron mỗi giây qua tiết diện = I/e. Dòng 1 A ứng với khoảng 6,25·10¹⁸ electron mỗi giây.
  • ✦So sánh hai dây cùng chất, cùng I: v tỉ lệ 1/d². Gấp đôi đường kính ⇒ v giảm 4 lần, không phải 2 lần.
  • ✦Đề hỏi "tốc độ electron" rồi cho đáp án cỡ 10⁸ m/s hay m/s: loại ngay, tốc độ trôi chỉ cỡ mm/s.

⚠️ Lỗi hay sai nhất

  • ✦Quên đổi phút ra giây: dòng 0,4 A trong 1 phút là 24 C, không phải 0,4 C.
  • ✦Nhầm chiều: nói dòng điện cùng chiều electron trong dây kim loại. Đúng là ngược chiều.
  • ✦Tính S = πd² thay vì πd²/4: v lệch 4 lần (0,047 mm/s thay vì 0,19 mm/s).
  • ✦Đổi mm sang m sai: 1 mm = 10⁻³ m, nên S của dây 1 mm cỡ 10⁻⁶ m² chứ không phải 10⁻³ m².
  • ✦Nhầm tốc độ electron với tốc độ lan truyền điện trường: đèn sáng ngay không vì electron chạy nhanh.
  • ✦Đọc mA·h là đơn vị năng lượng hay công suất. Nó là điện lượng (1 mA·h = 3,6 C).

📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn

  • ✦Đổi nhanh: 1 mA = 10⁻³ A; 1 mA·h = 3,6 C; 1 A·h = 3600 C; 1 phút = 60 s; 1 giờ = 3600 s.
  • ✦Dòng điện đèn pin cỡ 0,1 – 0,5 A; đèn LED cỡ mA; thiết bị gia dụng cỡ 1 – 10 A; sét cỡ hàng nghìn A.
  • ✦e = 1,6·10⁻¹⁹ C rất nhỏ nên số electron luôn cỡ 10¹⁸ – 10²⁰: nếu ra 10⁻¹⁸ là đã nhân thay vì chia.
  • ✦Tốc độ trôi cỡ 10⁻⁴ m/s trong dây đồng thông thường; ra cỡ m/s hay km/s là sai.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

⚡

Cường độ dòng điện

  1. 1
    Nhận biết

    Cường độ dòng điện đặc trưng cho

  2. 2
    Nhận biết

    Công thức xác định cường độ dòng điện chạy qua dây dẫn là

  3. 3
    Thông hiểu Điện lượng 12 C chuyển qua tiết diện thẳng của dây dẫn trong 4 s thì cường độ dòng điện là A.
  4. 4
    Thông hiểu

    1 Coulomb (1 C) bằng

  5. 5
    Thông hiểu Dòng điện 0,5 A chạy qua dây dẫn trong 2 phút. Điện lượng chuyển qua tiết diện là C.
  6. 6
    Thông hiểu

    Một nhóm học sinh làm thí nghiệm nam châm điện và ghi lại: Kết luận nào phù hợp với bảng?

🧲

Hạt mang điện và chiều dòng điện

  1. 1
    Nhận biết

    Chiều quy ước của dòng điện là chiều dịch chuyển có hướng của các

  2. 2
    Thông hiểu

    Trong dây dẫn kim loại có dòng điện, các electron tự do dịch chuyển có hướng

  3. 3
    Thông hiểu

    Trong dung dịch điện phân, dòng điện được tạo bởi

  4. 4
    Vận dụng Trong dung dịch điện phân, mỗi 2 s có 5·10¹⁸ ion dương hoá trị 1 chạy theo chiều dòng điện và 5·10¹⁸ ion âm hoá trị 1 chạy ngược chiều qua tiết diện. Cho e = 1,6·10⁻¹⁹ C. Cường độ dòng điện là A.
🧮

Biểu thức I = Snve

  1. 1
    Nhận biết

    Trong biểu thức I = Snve, đại lượng n là

  2. 2
    Thông hiểu

    Cùng một dòng điện I chạy qua hai dây đồng, dây 2 có tiết diện gấp 4 lần dây 1. So với dây 1, tốc độ dịch chuyển có hướng của electron ở dây 2

  3. 3
    Thông hiểu Dòng điện 3,2 A chạy qua dây. Cho e = 1,6·10⁻¹⁹ C. Mỗi giây có ·10¹⁹ electron chuyển qua tiết diện thẳng.
  4. 4
    Vận dụng

    Dây đồng tròn đường kính 1 mm có dòng điện 2 A; n = 8,45·10²⁸ electron/m³, e = 1,6·10⁻¹⁹ C. Tốc độ dịch chuyển có hướng của electron xấp xỉ

  5. 5
    Vận dụng

    Giữ nguyên dòng điện 2 A và thay dây đồng d = 1 mm (v ≈ 0,19 mm/s) bằng dây đồng d = 0,5 mm. Tốc độ dịch chuyển có hướng của electron khi đó xấp xỉ

💡

Electron trôi chậm, đèn sáng ngay

  1. 1
    Thông hiểu

    Đóng công tắc thì đèn sáng gần như ngay lập tức vì

  2. 2
    Thông hiểu

    Tốc độ dịch chuyển có hướng của electron trong dây dẫn thông thường có độ lớn cỡ

  3. 3
    Vận dụng Electron trong dây đồng trôi với tốc độ 0,19 mm/s. Thời gian để một electron đi hết đoạn dây dài 1 m là khoảng giờ (làm tròn đến hàng phần mười).
🔋

Điện lượng, mA·h, tia sét

  1. 1
    Thông hiểu

    Thông số 10 000 mA·h ghi trên sạc dự phòng cho biết

  2. 2
    Vận dụng Pin dung lượng 5 000 mA·h, thực tế dùng được 80 % dung lượng, cấp dòng điện không đổi 250 mA cho một thiết bị. Pin dùng được giờ.
  3. 3
    Vận dụng

    Một cú sét phóng xuống đất điện lượng 15 C trong 0,003 s. Cường độ dòng điện trung bình của tia sét là

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Dây dẫn có dòng điện 0,4 A chạy qua. Điện lượng chuyển qua tiết diện thẳng của dây trong 1 phút là

  2. 2
    Vận dụng

    Hai dây đồng nối tiếp trong một mạch (cùng dòng điện I): dây 1 có đường kính d, dây 2 có đường kính 2d. Tỉ số tốc độ dịch chuyển có hướng v₂/v₁ của electron là

  3. 3
    Thông hiểu

    Phát biểu nào đúng về dòng điện trong dây dẫn kim loại?

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Người ta đo điện lượng chuyển qua tiết diện thẳng của một dây dẫn theo thời gian, dòng điện không đổi:

    a)Cường độ dòng điện chạy qua dây là 1,5 A.

    b)Trong 10 s điện lượng chuyển qua tiết diện là 20 C.

    c)Đồ thị q theo t là đường thẳng đi qua gốc toạ độ.

    d)Cứ mỗi giây có 3 C chạy qua tiết diện.

  2. 2
    Vận dụng

    Dây đồng tròn đường kính 2 mm có dòng điện 4 A chạy qua. Cho n = 8,45·10²⁸ electron/m³, e = 1,6·10⁻¹⁹ C.

    a)Electron tự do dịch chuyển có hướng ngược chiều dòng điện.

    b)Tốc độ dịch chuyển có hướng của electron xấp xỉ 0,094 mm/s.

    c)Tốc độ này xấp xỉ 9,4·10⁻² m/s.

    d)Nếu cường độ giảm còn 2 A thì tốc độ dịch chuyển có hướng tăng gấp đôi.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Dòng điện 0,25 A chạy qua dây tóc đèn trong 2 phút. Điện lượng chuyển qua tiết diện dây tóc là bao nhiêu C? Đáp số:
  2. 2
    Vận dụng Dây đồng tròn đường kính 1 mm có dòng điện 3 A. Cho n = 8,45·10²⁸ electron/m³, e = 1,6·10⁻¹⁹ C. Tốc độ dịch chuyển có hướng của electron là bao nhiêu mm/s? Làm tròn đến hàng phần trăm. Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng Dòng điện 0,8 A chạy qua dây dẫn. Mỗi giây có bao nhiêu·10¹⁸ electron chuyển qua tiết diện thẳng? Cho e = 1,6·10⁻¹⁹ C. Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I thường hỏi Δq = I·Δt (nhớ đổi phút ra giây), chiều dòng điện và chiều electron, hoặc so sánh tốc độ trôi giữa hai dây theo I = Snve.
  • •Phần II hay cho một bảng điện lượng theo thời gian hoặc một dây đồng có d, I: bẫy hay gặp là nhầm mm với m, quên chia 4 trong S = πd²/4, hoặc coi electron chạy nhanh.
  • •Phần III có thể hỏi số electron qua tiết diện mỗi giây, tốc độ trôi (mm/s), thời gian dùng pin theo mA·h. Nối với Lý 12: lực từ tác dụng lên dây có dòng điện F = BIℓ và dòng điện xoay chiều đều dùng cường độ dòng điện của bài này.
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Điện trở. Định luật Ohm