Ngữ văn lớp 11
Chủ đề 5 · Học kỳ 1

Nhân vật và xung đột trong bi kịch

Đọc hiểu một cảnh bi kịch lạ như trong phòng thi: chỉ ra xung đột, khát vọng và lựa chọn của nhân vật; nêu đúng tác dụng của độc thoại, chỉ dẫn sân khấu; viết được đoạn 200 chữ và bài 600 chữ.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: B5

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Bi kịch là một thể loại kịch: dồn xung đột tới mức căng thẳng tột độ giữa khát vọng cao đẹp của con người với thực tại không thể đảo ngược (hoặc với chính yếu đuối bên trong), thường kết thúc bằng thảm cảnh, cái chết.
  • 2Nhân vật chính có khát vọng lớn, tính cách mạnh, dám tự chọn hành động theo niềm tin của mình — chính lựa chọn ấy đẩy họ vào thế giằng xé, bế tắc.
  • 3Xung đột bi kịch = lựa chọn tự do của một nhân cách mạnh ⇄ cái tất yếu (định mệnh, định kiến thời đại, thực tại xã hội…). Đọc cảnh kịch, hỏi: ai muốn gì · cái gì cản · ai chọn gì · trả giá ra sao.
  • 4Lời thoại gồm đối thoại, độc thoại (nói một mình, lộ nội tâm), bàng thoại (nói riêng cho khán giả nghe); chỉ dẫn sân khấu (trong ngoặc đơn, in nghiêng) cho biết hành động, giọng, không khí.
  • 5Hiệu ứng thanh lọc: xem bi kịch, ta sợ hãi, thương xót, rồi ghét cái đê tiện, cảm phục cái cao cả — tâm hồn như được gột rửa (A-rít-xtốt gọi là thanh lọc).
  • 6Đề thi: đọc hiểu 4 điểm có thể là một cảnh kịch ngoài SGK (hỏi xung đột, lời thoại, chỉ dẫn sân khấu, thông điệp) · đoạn ~200 chữ · bài ~600 chữ. Viết đoạn: câu chủ đề + 3 ý có dẫn chứng lời thoại.

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

Sống, hay không sống – đó là vấn đề

Uy-li-am Sếch-xpia (Đào Anh Kha – Bùi Ý – Bùi Phụng dịch) · Trích hồi III, cảnh 1 bi kịch "Hăm-lét" (khoảng 1600–1601). Thái tử Đan Mạch Hăm-lét biết chú ruột Clô-đi-út đã giết cha mình để cướp ngôi và lấy mẹ mình; chàng giả điên để dò sự thật, còn nhà vua cho người dò xét chàng.

Bản dịch có bản quyền 📖 Bạn đọc bản dịch trong SGK — trang này chỉ tóm tắt và đặt câu hỏi.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

  • 🤔 Có khi nào bạn biết rõ điều gì là đúng nhưng vẫn chần chừ chưa dám làm? Điều gì giữ chân bạn lại?
  • 🤔 Một người càng nghĩ sâu thì càng dễ hành động, hay càng khó hành động?

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

  1. 📍 Đầu cảnh: nhà vua và các cận thần

    Nhà vua, Rô-den-cran, Ghin-đơn-xtơn, Pô-lô-ni-út đang bàn chuyện gì? Bầu không khí quanh Hăm-lét ra sao?

  2. 📍 Lời vua nói riêng trước khi Hăm-lét ra

    Nghe Pô-lô-ni-út nói về cái vẻ thành kính che giấu tâm địa, nhà vua thốt lên điều gì? Lời ấy cho biết gì về hắn?

  3. 📍 Đoạn độc thoại "Sống, hay không sống…"

    Hăm-lét đặt ra hai cách sống nào? Vì sao chàng chưa dám chọn cái chết?

  4. 📍 Giữa độc thoại: những nỗi khổ

    Hăm-lét kể ra những nỗi khổ nào của đời người? Chúng thuộc về riêng chàng hay của cả thời đại?

  5. 📍 Cuộc gặp Ô-phê-li-a

    Hăm-lét nói với Ô-phê-li-a khác lời độc thoại ra sao? Vì sao?

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Một cảnh bi kịch tự viết: thợ đúc chuông Vĩnh muốn đúc quả chuông lớn nhất, còn dân làng bị bắt nộp đồng. Kéo từng lời thoại, hành động lên đĩa cân "Khát vọng" hay "Thực tại" — hai đĩa càng nặng, kim xung đột càng leo tới Đỉnh điểm.

🎭 Cảnh "Đêm đúc chuông" — Học liệu STEAM viết để luyện, nhân vật hư cấu.

Thợ đúc chuông Vĩnh muốn đúc quả chuông lớn nhất xứ. Để có đồng, quan trên bắt dân làng nộp. Mỗi thẻ là một lời thoại hoặc một chỉ dẫn sân khấu — nó đè lên đĩa nào?

🔔 Khát vọng🌾 Thực tại
ÊmXung đột: Chưa mở màn💥

🔔 Khát vọng

Điều Vĩnh muốn, dám làm

🌾 Thực tại

Cái giá, sức cản

Kéo từng thẻ (hoặc chạm thẻ rồi chạm đĩa) — lời này nói lên khát vọng của Vĩnh, hay cái giá mà thực tại đòi?

Đã đặt 0/8 thẻ

1 🎭 Đọc hiểu một cảnh bi kịch

Cần nhớ

  • ✦Kịch được viết để diễn: không có người kể chuyện, mọi điều hiện ra qua lời thoại và hành động của nhân vật, cùng chỉ dẫn sân khấu.
  • ✦Bi kịch đặt cái cao đẹp vào thế đối đầu với cái tất yếu mạnh hơn nó. Cái cao đẹp thất bại, nhưng chính thất bại ấy khẳng định sức sống của ý chí, khát vọng con người.
  • ✦Xung đột có thể ở bên ngoài (nhân vật – thế lực, xã hội) và bên trong (nhân vật tự giằng xé). Cảnh hay thường có cả hai.
  • ✦Mạch hành động kịch: thắt nút (xung đột bắt đầu) → phát triển → đỉnh điểm (căng nhất) → mở nút (kết cục, thường là thảm cảnh).

Bốn câu hỏi khi gặp một cảnh bi kịch lạ

HỏiTìm ở đâuVí dụ ("Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài")
Nhân vật chính muốn gì?Lời thoại dài, lời tự bạch, độc thoạiVũ Như Tô muốn xây xong Cửu Trùng Đài để tô điểm đất nước
Cái gì cản lại?Lời nhân vật đối lập, sự kiện dồn tớiDân oán, quân khởi loạn, thợ bỏ theo phản nghịch
Nhân vật chọn gì?Hành động trong chỉ dẫn sân khấu, câu trả lời dứt khoátKhông trốn, ở lại đòi phân trần
Trả giá thế nào, ta cảm thấy gì?Kết cảnh, lời cuối, tiếng động, ánh sángĐài cháy, ông ra pháp trường — xót thương, suy ngẫm

Dạng bài

Xác định xung đột trong một cảnh bi kịch

  1. 1 Gọi tên hai phía: khát vọng / lựa chọn của nhân vật chính ⇄ thế lực hay hoàn cảnh cản trở (hoặc phần yếu đuối bên trong nhân vật).
  2. 2 Dẫn lời thoại, hành động thể hiện mỗi phía.
  3. 3 Chỉ ra xung đột căng nhất ở đâu (đỉnh điểm) và vì sao không dung hoà được.
  4. 4 Nêu ý nghĩa: xung đột ấy nói gì về con người, xã hội.

⚠️ Bẫy hay gặp: Viết "xung đột giữa Vũ Như Tô và quân sĩ" là mới gọi tên người, chưa nói hai điều gì va vào nhau. Phải nêu được khát vọng nào đối đầu với thực tại nào.

🏯
Làm mẫu

Xác định xung đột trong lớp VIII "Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài" (Vũ Như Tô bị trói trước quân sĩ).

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🎙️ Độc thoại, bàng thoại, chỉ dẫn sân khấu: nêu tác dụng

Cần nhớ

  • ✦Đối thoại: nhân vật nói với nhau ⇒ đẩy hành động đi tới, bộc lộ quan hệ, xung đột.
  • ✦Độc thoại: nhân vật nói một mình (không cần ai nghe) ⇒ mở ra nội tâm: giằng xé, suy tư, quyết định. "Sống, hay không sống – đó là vấn đề" là độc thoại nổi tiếng nhất của sân khấu thế giới.
  • ✦Bàng thoại: nhân vật nói riêng, như cho khán giả nghe, người khác trên sân khấu coi như không nghe thấy ⇒ lộ điều nhân vật giấu (lời vua than "gánh nặng của tội ác").
  • ✦Chỉ dẫn sân khấu (trong ngoặc, thường in nghiêng): hành động, nét mặt, giọng nói, tiếng động, ánh sáng ⇒ cho biết cảm xúc thật, không khí và nhịp của cảnh.
🎙️ Độc thoại

Hăm-lét đứng một mình cân hai lựa chọn: chịu đựng hay vùng lên — người xem nghe được chàng nghĩ, hiểu vì sao chàng chần chừ.

🎬 Chỉ dẫn sân khấu

"(nhìn ra, rú lên)" rồi "(chua chát)" — chỉ hai chỉ dẫn mà thấy Vũ Như Tô đi từ đau đớn tột cùng tới buông xuôi.

Dạng bài

Trả lời câu "Nêu tác dụng của lời độc thoại / chỉ dẫn sân khấu"

  1. 1 Gọi tên và chỉ ra (trích ngắn): đây là độc thoại / bàng thoại / chỉ dẫn sân khấu nào.
  2. 2 Tác dụng với nhân vật: bộc lộ suy nghĩ, cảm xúc, lựa chọn gì.
  3. 3 Tác dụng với xung đột, hành động kịch: đẩy xung đột lên, báo trước kết cục, tạo đỉnh điểm.
  4. 4 Tác dụng với người xem: tạo không khí, nhịp, khiến ta thương xót, căm ghét hay suy ngẫm.

⚠️ Bẫy hay gặp: Viết "giúp người đọc hình dung rõ hơn" cho mọi chỉ dẫn sân khấu. Phải nói hình dung rõ điều gì: cảm xúc nào, bước ngoặt nào của xung đột.

🔥
Làm mẫu

Nêu tác dụng của chỉ dẫn sân khấu "(chợt có ánh lửa sáng rực, cả tàn than, bụi khói bay vào)" ở lớp IX "Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài".

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 🔬 Viết: báo cáo nghiên cứu về một vấn đề tự nhiên, xã hội

Dạng bài

Khung một báo cáo nghiên cứu

  1. 1 Nhan đề nêu rõ đề tài. Đặt vấn đề: lí do chọn, câu hỏi nghiên cứu (vd: "Vì sao học sinh trường mình ngủ ít hơn 7 tiếng?").
  2. 2 Cách nghiên cứu: khảo sát, phỏng vấn, đọc tài liệu, quan sát — nói rõ làm với ai, bao nhiêu người, khi nào.
  3. 3 Kết quả: mỗi luận điểm một đoạn, có số liệu, biểu đồ, trích dẫn đúng nguồn (ghi cước chú).
  4. 4 Kết luận: trả lời câu hỏi nghiên cứu, nêu hạn chế, đề xuất.
  5. 5 Tài liệu tham khảo: liệt kê nguồn theo cùng một cách ghi (tác giả, tên, nơi xuất bản, năm).

⚠️ Bẫy hay gặp: Chép ý của tài liệu mà không ghi nguồn. Báo cáo nghiên cứu phải minh bạch: ý của người khác thì trích dẫn, cước chú; ý của mình thì nói rõ là kết quả mình tìm ra.

Nói và nghe: trình bày báo cáo kết quả nghiên cứu

  • ✦Trước khi nói, tự hỏi: người nghe đã biết gì, quan tâm gì — chọn nội dung mới, gây hứng thú nhất.
  • ✦Kết hợp phương tiện phi ngôn ngữ: biểu đồ, ảnh, sơ đồ trên màn chiếu; giọng nói, ánh mắt, cử chỉ.
  • ✦Giữ bố cục: vấn đề và lí do chọn → kết quả chính → kết luận; dành thời gian nhận câu hỏi.

4 📝 Ra phòng thi: đoạn 200 chữ, bài 600 chữ

Dạng bài

Đoạn văn khoảng 200 chữ về một nhân vật bi kịch (2 điểm)

  1. 1 Câu chủ đề nêu thẳng nhận định (vd: "Vũ Như Tô là một nghệ sĩ thiên tài mà bi kịch nằm ngay trong khát vọng của ông").
  2. 2 Ý 1: khát vọng, lựa chọn của nhân vật — dẫn một lời thoại.
  3. 3 Ý 2: điều cản trở, cái giá phải trả — dẫn một hành động hoặc chỉ dẫn sân khấu.
  4. 4 Câu đánh giá nghệ thuật (độc thoại, chỉ dẫn sân khấu, xung đột) + câu kết.

⚠️ Bẫy hay gặp: Kể lại cốt truyện vở kịch. Đoạn văn chấm ở nhận xét và phân tích, kể chỉ để làm dẫn chứng, mỗi chỗ một câu.

Dạng bài

Bài nghị luận xã hội khoảng 600 chữ (4 điểm)

  1. 1 Mở bài: dẫn vào vấn đề, nêu ý kiến của bạn.
  2. 2 Giải thích ngắn khái niệm then chốt.
  3. 3 2–3 luận điểm, mỗi luận điểm: lí lẽ + một dẫn chứng thật, cụ thể.
  4. 4 Một ý kiến trái chiều + phản bác.
  5. 5 Bài học, hành động của bản thân; kết bài.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy nhân vật văn học làm dẫn chứng duy nhất cho bài NLXH. Có thể mở bài bằng Vũ Như Tô, nhưng thân bài cần dẫn chứng đời thật (người thật, việc thật).

Chia 120 phút

  • ✦Đọc hiểu: ~35 phút.
  • ✦Đoạn 200 chữ: ~25 phút.
  • ✦Bài 600 chữ: ~55 phút.
  • ✦Soát lỗi: 5 phút — tên nhân vật, chính tả, câu thiếu chủ ngữ.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🎭

Đọc hiểu bi kịch

  1. 1
    Nhận biết

    Bi kịch thường tập trung diễn tả điều gì?

  2. 2
    Nhận biết

    "Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài" trích hồi nào của vở "Vũ Như Tô"?

  3. 3
    Thông hiểu

    Vì sao Vũ Như Tô không chịu trốn dù Đan Thiềm nhiều lần giục?

  4. 4
    Thông hiểu

    Trong lời độc thoại, điều gì khiến Hăm-lét chưa dám chọn cái chết để thoát khổ?

  5. 5
    Thông hiểu

    Đúng hay sai về nhân vật và xung đột bi kịch?

    a)Nhân vật chính của bi kịch thường yếu đuối, không dám lựa chọn.

    b)Xung đột có thể nằm ngay trong bản tính nhân vật.

    c)Kết thúc bi thảm nghĩa là tác phẩm bi quan, phủ nhận con người.

    d)Trong "Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài", cả Vũ Như Tô lẫn những người oán ông đều có lẽ phải riêng.

  6. 6

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Trong khoảng 5–7 câu, giải thích vì sao đám đông reo vui khi Cửu Trùng Đài cháy, còn Vũ Như Tô thì đau đớn. Bạn đứng về phía nào?

    0 chữ / tối thiểu 60
🎙️

Lời thoại, chỉ dẫn sân khấu

  1. 1
    Nhận biết

    Lời nhân vật nói một mình, bộc lộ suy nghĩ bên trong, không hướng tới ai trên sân khấu, gọi là gì?

  2. 2
    Nhận biết Chọn hai chỉ dẫn sân khấu trong lời thoại.

    – ! … – .

  3. 3
    Thông hiểu

    Chỉ dẫn "(thản nhiên)" khi Vũ Như Tô đáp Đan Thiềm "Bà ở đây. Vậy tôi cũng ở đây, nguy biến ta cùng chịu." cho thấy điều gì?

  4. 4
    Thông hiểu

    Lời vua than "gánh nặng của tội ác" (nói riêng, trước khi Hăm-lét ra) có tác dụng gì?

  5. 5
    Vận dụng

    Đề: "Nêu tác dụng của lời độc thoại Sống, hay không sống – đó là vấn đề." Câu trả lời nào ĐỦ ý nhất?

🔬

Báo cáo nghiên cứu

  1. 1
    Nhận biết

    Xếp các phần của một báo cáo nghiên cứu.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu

    Câu hỏi nghiên cứu nào rõ ràng, làm được trong vài tuần?

  3. 3
    Thông hiểu

    Vì sao báo cáo nghiên cứu cần trích dẫn, cước chú và danh mục tài liệu tham khảo?

  4. 4
    Vận dụng

    Khi trình bày báo cáo trước lớp, cách nào kết hợp tốt phương tiện ngôn ngữ và phi ngôn ngữ?

📝

Viết theo đề thi

  1. 1
    Nhận biết

    Đoạn văn khoảng 200 chữ phân tích một nhân vật bi kịch nên mở đầu thế nào?

  2. 2
    Thông hiểu

    Dẫn chứng nào tốt nhất cho bài 600 chữ "theo đuổi đam mê nhưng không quên trách nhiệm với người xung quanh"?

  3. 3
    Thông hiểu

    Câu phản biện nào hợp với bài 600 chữ về đam mê và trách nhiệm?

  4. 4

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 200 chữ phân tích tâm trạng Vũ Như Tô khi biết Cửu Trùng Đài bị đốt (lớp IX "Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài").

    0 chữ / tối thiểu 170

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề tốt nghiệp

Đề Ngữ văn (120 phút) có đọc hiểu 4 điểm trên một văn bản ngoài SGK, một đoạn văn khoảng 200 chữ (2 điểm) và một bài văn khoảng 600 chữ (4 điểm). Văn bản dưới đây không có trong SGK — đúng như phòng thi.

📄

Đề luyện mini: "Mẻ gốm cuối cùng"

Mẻ gốm cuối cùng (cảnh kịch do Học liệu STEAM viết để luyện đọc, nhân vật và làng nghề hư cấu) (Sân lò gốm nhà ông Thạch, cuối mùa khô. Lò rồng dài chạy lên sườn đồi. Trời chiều đỏ quạch.) LIÊN (con gái ông Thạch, chạy vào) – Cha! Ông trưởng xóm lại sang. Khói lò hôm qua tràn vào lớp học, bé Na nhà bên lên cơn hen, phải đưa đi trạm xá trong đêm. THẠCH (không quay lại, tay vẫn xếp củi) – Ba ngày nữa thôi. Ba mươi năm cha đuổi theo màu men đỏ ấy. Lần này cha thấy nó rồi, Liên ạ. ÔNG BẢY (bước vào, chống gậy) – Ông Thạch! Củi cả xóm cạn rồi. Giếng khô. Người ta đang phải mua từng can nước. Ông đốt lò thêm ba ngày là cả xóm ho thêm ba ngày. THẠCH – Bao năm nay, gốm làng mình ai biết? Mẻ này ra lò, người ta sẽ nhắc tên làng mình cả trăm năm. ÔNG BẢY – Trăm năm sau ai nhắc thì tôi không biết. Đêm nay con bé Na thở không ra hơi thì tôi biết. (Im lặng. Tiếng gió thổi tro bay lả tả.) LIÊN (nắm tay cha) – Con xin cha. Mình chờ mùa mưa, được không? THẠCH (gạt tay con, giọng lạc đi) – Mùa mưa thì ẩm, men không lên màu. Cha già rồi, cha còn được mấy mùa khô nữa? (Ông Bảy và Liên đi ra. Thạch còn lại một mình bên miệng lò.) THẠCH (nói một mình) – Người ta bảo mình điên. Ừ, thì điên. Nhưng nếu mình dừng lại, ba mươi năm ấy là cái gì? Một đống mảnh vỡ sau nhà… Còn nếu mình đốt… (nhìn về phía xóm, nơi có ánh đèn dầu leo lét) …thì cái màu đỏ ấy có phải màu của hơi thở người ta không? (Ông cầm bó đuốc lên. Ngọn lửa run trong tay ông. Từ phía xóm vọng lại tiếng ho của một đứa trẻ. Ánh sáng tắt dần, chỉ còn đốm lửa đỏ giữa sân.)

  1. 1

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Câu 1 (0,5 điểm). Chỉ ra hai chỉ dẫn sân khấu trong đoạn trích.

    0 chữ
  2. 2

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Câu 2 (0,5 điểm). Ông Thạch khao khát điều gì?

    0 chữ
  3. 3

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Câu 3 (1,0 điểm). Nêu tác dụng của lời độc thoại của ông Thạch ở cuối cảnh.

    0 chữ / tối thiểu 50
  4. 4

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Câu 4 (1,0 điểm). Xác định xung đột chính của cảnh kịch. Vì sao xung đột ấy khó dung hoà?

    0 chữ / tối thiểu 50
  5. 5

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Câu 5 (1,0 điểm). Nếu là ông Thạch, bạn sẽ chọn thế nào? Vì sao? (khoảng 5–7 dòng)

    0 chữ / tối thiểu 60
  6. 6

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Phần viết, câu 1 (2,0 điểm). Viết đoạn văn khoảng 200 chữ phân tích ý nghĩa hình ảnh kết cảnh: ông Thạch cầm bó đuốc, "ngọn lửa run trong tay ông", từ phía xóm vọng lại tiếng ho của một đứa trẻ.

    0 chữ / tối thiểu 170
  7. 7

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Phần viết, câu 2 (4,0 điểm). Viết bài văn khoảng 600 chữ trình bày suy nghĩ của bạn về vấn đề: theo đuổi đam mê và trách nhiệm với người xung quanh.

    0 chữ / tối thiểu 500

🎯 Chủ đề này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần đọc hiểu (4 điểm) dùng văn bản ngoài SGK — có thể là một cảnh kịch, bi kịch lạ. Câu hay gặp: chỉ ra chỉ dẫn sân khấu, khát vọng của nhân vật, xung đột, tác dụng của độc thoại, lời thoại, thông điệp.
  • •Đoạn văn ~200 chữ (2 điểm) thường phân tích một nhân vật, một lời thoại hay một hình ảnh kết cảnh — dùng khung ở mục "Ra phòng thi", dẫn chứng bằng lời thoại và chỉ dẫn sân khấu.
  • •Bài văn ~600 chữ (4 điểm) thường là nghị luận xã hội; với cảnh bi kịch, chủ đề hay gắn với lựa chọn, đam mê, trách nhiệm. Đề luyện mini ở trên đi đủ cả ba phần, đúng cấu trúc thật.
Làm đề thi thử trọn bộ
Chủ đề tiếp theo
Ôn tập học kì I