Lịch sử lớp 11
Bài 3 · Cơ bản

Sự hình thành Liên bang Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Xô viết

Trình bày được quá trình từ Cách mạng tháng Mười (1917) tới khi Liên Xô ra đời (30/12/1922), giải thích vì sao các nước cộng hoà Xô viết hợp nhất, nêu được ý nghĩa của sự kiện với nước Nga, thế giới và Việt Nam.

Ứng với SGK Lịch sử 11 (bộ thống nhất): Bài 3

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Cách mạng tháng Mười: đêm 25/10/1917 theo lịch Nga cũ — tức 7/11/1917 dương lịch — khởi nghĩa ở Pê-tơ-rô-grát thắng lợi; Đại hội Xô viết toàn Nga lần thứ hai lập Chính quyền Xô viết do Lê-nin đứng đầu.
  • 21918 – 1920: quân đội 14 nước đế quốc cấu kết với lực lượng phản cách mạng tấn công; các nước cộng hoà Xô viết liên minh đánh thắng thù trong giặc ngoài (cuối năm 1920). Tháng 3 năm 1921 chuyển sang NEP khôi phục kinh tế.
  • 330/12/1922, Mát-xcơ-va: Đại hội lần thứ nhất các Xô viết toàn Liên bang thông qua Tuyên ngôn và Hiệp ước thành lập Liên Xô — ban đầu 4 nước: Nga, U-crai-na, Bê-lô-rút-xi-a, Ngoại Cáp-ca-dơ. Hiến pháp đầu tiên: tháng 1 năm 1924. Tới năm 1940: 15 nước cộng hoà.
  • 4Vì sao hợp nhất — 3 lí do: khôi phục kinh tế (một nước riêng lẻ không đủ sức) · an ninh (bị bao vây) · chung mục tiêu xây dựng chế độ mới, gắn bó lâu đời. Nguyên tắc: tự nguyện, bình đẳng, quyền tự quyết của các dân tộc.
  • 5Mạch chính: giành chính quyền (1917) → giữ chính quyền (1918 – 1921) → hợp nhất (1922 – 1924) — cách mạng thắng lợi 5 năm sau mới có nhà nước liên bang.

👀 Nhìn là hiểu

Bấm ▶ để khung nhìn tự bay từ năm 1917 tới năm 1924 trên bốn lớp: nước Nga Xô viết, thù trong giặc ngoài, các nước cộng hoà, thế giới – Việt Nam; cuối năm 1922 trục giãn ra quay chậm. Kéo trục để tua. Thẻ "Xếp sự kiện vào chặng": kéo từng sự kiện vào giành chính quyền · giữ chính quyền · hợp nhất thành Liên Xô.

Kéo trục sang trái để đi tới, hoặc bấm ▶.

⭐ Nước Nga Xô viết⚔️ Thù trong, giặc ngoài🤝 Các nước cộng hoà Xô viết🌍 Thế giới – Việt Nam191719181919Nội chiến và can thiệpCM tháng MườiCác nước cộng hoà
mốc 0/15

Trục vẽ theo dương lịch: 25-10-1917 lịch Nga cũ = 7-11-1917. Kéo trục để tua; cuối năm 1922 trục giãn ra — lúc các nước hợp nhất. Về sau Liên Xô mở rộng, tới năm 1940 có 15 nước cộng hoà.

1 ⭐ Cách mạng tháng Mười và Chính quyền Xô viết

Cần nhớ

  • ✦Năm 1917 nước Nga có hai cuộc cách mạng: tháng Hai lật đổ chế độ Nga hoàng; tháng Mười do Đảng Bôn-sê-vích và Lê-nin lãnh đạo, lật đổ Chính phủ lâm thời tư sản.
  • ✦Hai cách ghi ngày: Nga lúc ấy dùng lịch cũ (lịch Giu-li-ơ), chậm hơn dương lịch 13 ngày ⇒ 25/10/1917 (lịch cũ) = 7/11/1917 (dương lịch). Vì vậy cách mạng mang tên "tháng Mười" mà kỉ niệm ngày 7 tháng 11.
  • ✦Đêm 25/10/1917 (lịch cũ), khởi nghĩa ở Pê-tơ-rô-grát thắng lợi; Đại hội Xô viết toàn Nga lần thứ hai khai mạc ở điện Xmô-nưi, tuyên bố thành lập Chính quyền Xô viết do Lê-nin đứng đầu; thông qua Sắc lệnh Hoà bình và Sắc lệnh Ruộng đất.
  • ✦Nhiệm vụ hàng đầu của chính quyền mới: đập tan bộ máy nhà nước cũ, xây dựng nhà nước của người lao động. Trên đất đế quốc Nga cũ lần lượt ra đời các nước cộng hoà Xô viết (U-crai-na, Bê-lô-rút-xi-a, các nước vùng Ngoại Cáp-ca-dơ…).
Lịch Nga cũ

Ngày 25 tháng 10 năm 1917 — vì thế gọi là Cách mạng tháng Mười. Sách Nga thời ấy ghi theo lịch này.

Dương lịch

Ngày 7 tháng 11 năm 1917 — ngày kỉ niệm Cách mạng tháng Mười. Đề thi ghi ngày nào thì đối chiếu đúng loại lịch.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Cách mạng tháng Mười diễn ra ngày 7/10/1917" — sai: hoặc 25/10/1917 (lịch cũ), hoặc 7/11/1917 (dương lịch); "7/10/1917" là trộn hai lịch.
  • ✦"Liên Xô được thành lập ngay sau Cách mạng tháng Mười" — sai. Năm 1917 mới có nhà nước Xô viết ở Nga; Liên Xô ra đời 30/12/1922, sau năm năm nội chiến, can thiệp và khủng hoảng kinh tế.

2 ⚔️ Chống thù trong, giặc ngoài (1918 – 1920) và khôi phục kinh tế

Cần nhớ

  • ✦Tháng 3 năm 1918, nước Nga Xô viết kí hoà ước Brét Li-tốp với Đức, rút khỏi Chiến tranh thế giới thứ nhất để giữ chính quyền.
  • ✦1918 – 1920: quân đội 14 nước đế quốc cấu kết với lực lượng phản cách mạng trong nước (bạch vệ) tấn công nước Nga Xô viết.
  • ✦Các nước cộng hoà Xô viết liên minh quân sự, kinh tế, đoàn kết giúp nhau; tới cuối năm 1920 đánh bại thù trong giặc ngoài, bảo vệ thành quả Cách mạng tháng Mười.
  • ✦Sau chiến tranh: kinh tế kiệt quệ, các nước cộng hoà phát triển không đều về kinh tế, văn hoá, chính trị. Tháng 3 năm 1921 chuyển sang Chính sách kinh tế mới (NEP) ⇒ việc khôi phục kinh tế, xây dựng chủ nghĩa xã hội đòi hỏi liên minh chặt chẽ hơn trên cơ sở một nhà nước.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Các nước cộng hoà Xô viết hợp nhất chỉ để đánh giặc" — sai. Lúc lập Liên Xô (cuối năm 1922) chiến tranh đã kết thúc; an ninh là một lí do, còn khôi phục kinh tế và chung mục tiêu xây dựng chế độ mới.

3 🤝 Liên Xô ra đời (30/12/1922)

Cần nhớ

  • ✦Ba lí do hợp nhất: (1) kinh tế kiệt quệ, một nước riêng lẻ không đủ sức khôi phục; (2) an ninh — bị các nước thù địch bao vây; (3) chung mục tiêu xây dựng chế độ mới, lại gắn bó lâu đời về kinh tế, lịch sử.
  • ✦Tư tưởng chỉ đạo của Lê-nin: các dân tộc tự nguyện, bình đẳng về mọi mặt, có quyền dân tộc tự quyết, cùng xây dựng cộng đồng anh em.
  • ✦Ngày 30/12/1922, tại Mát-xcơ-va, dưới sự chỉ đạo của Lê-nin, Đại hội lần thứ nhất các Xô viết toàn Liên bang thông qua Tuyên ngôn thành lập Liên bang Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Xô viết (Liên Xô) và Hiệp ước Liên bang.
  • ✦Ban đầu 4 nước cộng hoà: Nga, U-crai-na, Bê-lô-rút-xi-a, Ngoại Cáp-ca-dơ. Tháng 1 năm 1924: Hiến pháp đầu tiên của Liên Xô được thông qua — hoàn thành việc thành lập nhà nước. Về sau mở rộng, tới năm 1940 có 15 nước cộng hoà.

So sánh hai mốc dễ nhầm

Cách mạng tháng MườiLiên Xô ra đời
Thời gian25/10/1917 lịch cũ (7/11/1917 dương lịch)30/12/1922 (Hiến pháp: tháng 1 năm 1924)
Sự kiệnKhởi nghĩa ở Pê-tơ-rô-grát; Đại hội Xô viết toàn Nga lần thứ haiĐại hội lần thứ nhất các Xô viết toàn Liên bang ở Mát-xcơ-va
Kết quảChính quyền Xô viết ở nước NgaNhà nước liên bang của 4 nước cộng hoà Xô viết
Giải quyết việc gìGiành chính quyền về tay người lao độngHợp sức khôi phục kinh tế, bảo vệ an ninh; giải quyết vấn đề dân tộc
Ở giữa hai mốcNội chiến và can thiệp của 14 nước (1918 – 1920), NEP (1921)—

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Liên Xô ngay từ đầu gồm 15 nước cộng hoà" — sai. Ban đầu 4 nước; 15 là kết quả mở rộng, tới năm 1940 mới đủ.
  • ✦Nhầm hai đại hội: Đại hội Xô viết toàn Nga lần thứ hai (năm 1917) lập Chính quyền Xô viết; Đại hội lần thứ nhất các Xô viết toàn Liên bang (năm 1922) lập Liên Xô.

4 🎯 Ý nghĩa và cách làm câu tư liệu

Trong nước

Phù hợp lợi ích chung của các dân tộc; đoàn kết, giúp nhau để phát triển kinh tế – xã hội nhanh, nâng cao vị thế Liên Xô; mở ra cách giải quyết đúng đắn vấn đề dân tộc trên cơ sở bình đẳng — chỗ đế quốc Nga cũ đã thất bại.

Quốc tế

Liên Xô thành biểu tượng, chỗ dựa tinh thần và vật chất của phong trào cách mạng thế giới; cổ vũ phong trào giải phóng dân tộc ở châu Á, châu Phi, Mỹ La-tinh; tạo tiền đề cho hệ thống xã hội chủ nghĩa sau năm 1945 (bài 4).

Với Việt Nam

  • ✦Tháng 7 năm 1920, Nguyễn Ái Quốc đọc Luận cương của Lê-nin về vấn đề dân tộc và thuộc địa, chọn con đường cách mạng vô sản — gắn với thắng lợi của Cách mạng tháng Mười.
  • ✦Từ năm 1923, Người sang Liên Xô học tập, hoạt động trong Quốc tế Cộng sản; về sau Liên Xô ủng hộ, giúp đỡ Việt Nam trong hai cuộc kháng chiến.
  • ✦⚠️ "Sự ra đời của Liên Xô không liên quan gì tới cách mạng Việt Nam" — sai: liên quan trực tiếp qua con đường cứu nước của Nguyễn Ái Quốc.

Dạng bài

Làm câu đúng/sai có đoạn tư liệu (Phần II đề Sử)

  1. 1 Đọc tư liệu, gạch các mốc: năm, nơi, tên văn kiện (Tuyên ngôn, Hiệp ước), ai tham gia (mấy nước).
  2. 2 Xếp mỗi ý a) – d) vào một loại: có chữ trong tư liệu · cần kiến thức bài · suy luận, đánh giá.
  3. 3 Ý có chữ trong tư liệu: soi từng chữ — đề hay đổi số (4 ↔ 15), đổi đại hội ("toàn Nga" ↔ "toàn Liên bang"), đổi năm (1917 ↔ 1922).
  4. 4 Ý suy luận: cẩn thận với chữ tuyệt đối ("chỉ", "duy nhất", "ngay lập tức") — tư liệu và bài học có chứng minh nổi không?

⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy câu nhắc đúng tên "Liên Xô", đúng "tự nguyện, bình đẳng" là chọn Đúng mà bỏ qua con số bị đổi.

📜
Làm mẫu

Tư liệu (tóm lược): "Cuối năm 1922, bốn nước cộng hoà Xô viết thoả thuận hợp nhất trên cơ sở tự nguyện, bình đẳng." Ý: "Liên Xô ngay từ khi thành lập đã gồm 15 nước cộng hoà." Đúng hay sai?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

⭐

Cách mạng tháng Mười

  1. 1
    Nhận biết

    Khởi nghĩa tháng Mười ở Pê-tơ-rô-grát thắng lợi đêm 25/10/1917 theo lịch Nga cũ, tức là theo dương lịch ngày

  2. 2
    Nhận biết Chính quyền Xô viết thành lập năm 1917 do đứng đầu.
  3. 3
    Thông hiểu

    Ngay sau Cách mạng tháng Mười, nhiệm vụ hàng đầu của chính quyền cách mạng là

  4. 4
    Thông hiểu

    Bấm lần lượt các sự kiện theo đúng trình tự thời gian:

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

⚔️

Giữ chính quyền (1918 – 1921)

  1. 1
    Nhận biết

    Trong những năm 1918 – 1920, quân đội bao nhiêu nước đế quốc cấu kết với lực lượng phản cách mạng tấn công nước Nga Xô viết?

  2. 2
    Thông hiểu

    Trong những năm 1918 – 1920, các nước cộng hoà Xô viết liên minh với nhau chủ yếu để

  3. 3
    Thông hiểu

    Về nước Nga Xô viết những năm 1918 – 1921:

    a)Nước Nga Xô viết kí hoà ước Brét Li-tốp để rút khỏi Chiến tranh thế giới thứ nhất.

    b)Cuối năm 1920, Hồng quân đánh bại thù trong giặc ngoài.

    c)Sau chiến tranh, các nước cộng hoà Xô viết phát triển đồng đều về kinh tế, văn hoá.

    d)Chính sách kinh tế mới (NEP) được đề ra sau khi Liên Xô thành lập.

  4. 4
    Vận dụng

    Sau năm 1920, vì sao các nước cộng hoà Xô viết cần liên minh chặt chẽ hơn trên cơ sở một nhà nước?

🤝

Liên Xô ra đời

  1. 1
    Nhận biết

    Liên bang Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Xô viết được thành lập ngày

  2. 2
    Thông hiểu

    Bốn nước cộng hoà Xô viết đầu tiên lập nên Liên Xô năm 1922 là

  3. 3
    Nhận biết Hiến pháp đầu tiên của Liên Xô được thông qua tháng 1 năm .
  4. 4
    Thông hiểu

    Nguyên tắc tổ chức Liên bang Xô viết theo tư tưởng của Lê-nin là

  5. 5
    Thông hiểu

    Bấm lần lượt các mốc theo đúng trình tự thời gian:

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  6. 6
    Thông hiểu

    Nội dung nào KHÔNG phải lí do khiến các nước cộng hoà Xô viết hợp nhất?

🎯

Ý nghĩa

  1. 1
    Thông hiểu

    Ý nghĩa của sự ra đời Liên Xô đối với các dân tộc trong liên bang là

  2. 2
    Vận dụng

    Vì sao sự ra đời của Liên Xô cổ vũ mạnh mẽ phong trào giải phóng dân tộc ở châu Á, châu Phi, Mỹ La-tinh?

  3. 3
    Vận dụng

    Liên hệ nào đúng về Liên Xô với cách mạng Việt Nam?

  4. 4
    Vận dụng

    Từ cách Liên Xô giải quyết vấn đề dân tộc khi thành lập, có thể rút ra bài học gì cho một quốc gia nhiều dân tộc?

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Lịch sử có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, thường kèm một đoạn tư liệu), không có câu trả lời ngắn. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Sự kiện nào đánh dấu Liên bang Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Xô viết ra đời?

  2. 2
    Thông hiểu

    Điểm khác nhau cơ bản giữa nước Nga Xô viết năm 1917 và Liên Xô năm 1922 là

  3. 3
    Vận dụng

    Khoảng cách năm năm giữa Cách mạng tháng Mười (1917) và Liên Xô ra đời (1922) cho thấy điều gì?

  4. 4
    Vận dụng

    Sự ra đời của Liên Xô tạo tiền đề cho sự kiện nào sau Chiến tranh thế giới thứ hai?

✅

Phần II · Đúng / sai (có tư liệu)

  1. 1
    Thông hiểu

    Tư liệu (tóm lược nội dung Tuyên ngôn thành lập Liên Xô, ngày 30/12/1922): Sau những năm chiến tranh, các nước cộng hoà Xô viết phải khôi phục nền kinh tế bị tàn phá, lại đang bị các nước thù địch bao vây. Vì thế các nước ấy tự nguyện hợp lại thành một nhà nước liên bang, bình đẳng với nhau; mỗi nước vẫn có quyền tự do ra khỏi liên bang.

    a)Tư liệu cho thấy khôi phục kinh tế và bảo vệ an ninh là những lí do của việc hợp nhất.

    b)Theo tư liệu, các nước cộng hoà bị nước Nga ép buộc gia nhập liên bang.

    c)Văn kiện này được thông qua tại Đại hội lần thứ nhất các Xô viết toàn Liên bang ở Mát-xcơ-va.

    d)Khi văn kiện này ra đời, Liên Xô đã gồm 15 nước cộng hoà.

  2. 2
    Vận dụng

    Tư liệu (tóm lược): Từ năm 1923, Nguyễn Ái Quốc sang Liên Xô học tập và hoạt động trong Quốc tế Cộng sản. Trước đó, tháng 7 năm 1920, Người đọc Luận cương của Lê-nin về vấn đề dân tộc và thuộc địa và khẳng định muốn cứu nước phải đi theo con đường cách mạng vô sản.

    a)Nguyễn Ái Quốc tìm thấy con đường cứu nước trước khi Liên Xô được thành lập.

    b)Tư liệu cho thấy Nguyễn Ái Quốc dự Đại hội thành lập Liên Xô năm 1922.

    c)Thắng lợi của Cách mạng tháng Mười và sự ra đời của Liên Xô có ảnh hưởng trực tiếp tới con đường cứu nước của Việt Nam.

    d)Liên Xô chỉ ảnh hưởng tới Việt Nam sau khi Việt Nam giành độc lập năm 1945.

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I hay hỏi: ngày Cách mạng tháng Mười (25/10/1917 lịch cũ = 7/11/1917 dương lịch), ngày Liên Xô ra đời (30/12/1922), số nước ban đầu (4) và năm 1940 (15), ba lí do hợp nhất, nguyên tắc tự nguyện – bình đẳng – tự quyết.
  • •Phần II hay cho đoạn tóm lược văn kiện thành lập rồi đổi một chữ: "tự nguyện" thành "ép buộc", "4" thành "15", "toàn Liên bang" thành "toàn Nga", hoặc gài chữ tuyệt đối "chỉ để đánh giặc".
  • •Bài này nối với bài 4 (hệ thống xã hội chủ nghĩa sau năm 1945, Liên Xô tan rã tháng 12 năm 1991) và Sử 12 bài 15 – 16 (Nguyễn Ái Quốc tìm đường cứu nước, học tập ở Liên Xô) — đề hay hỏi chỗ nối ấy.
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Sự phát triển của chủ nghĩa xã hội từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai đến nay