Sự phát triển của chủ nghĩa xã hội từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai đến nay
Trình bày được sự mở rộng của chủ nghĩa xã hội thành hệ thống thế giới sau năm 1945, giải thích nguyên nhân sụp đổ ở Đông Âu và Liên Xô, nêu được thành tựu cải cách – đổi mới ở Trung Quốc, Việt Nam, Lào, Cu-ba và rút ra bài học từ hai kết cục.
Ứng với SGK Lịch sử 11 (bộ thống nhất): Bài 4
⚡ Nhớ nhanh
- 1Mở rộng (1945 – 1975): Đông Âu lập các nhà nước dân chủ nhân dân (1945 – 1949) · Trung Quốc 1949 · miền Bắc Việt Nam 1954, cả nước sau năm 1975 · Cu-ba: cách mạng thắng lợi 1959, xây dựng CNXH từ 1961 · Lào ngày 2/12/1975 ⇒ từ một nước thành hệ thống thế giới.
- 2Mô hình cũ mất động lực: từ nửa sau những năm 1970 kinh tế chậm lại; cơ chế tập trung, quan liêu, bao cấp; chậm áp dụng khoa học – công nghệ ⇒ khủng hoảng lòng tin.
- 3Sụp đổ: Liên Xô cải tổ từ năm 1985 nhưng sai lầm (chính trị đi trước kinh tế) · 1989 Bức tường Béc-lin sụp đổ, Đông Âu tan rã · 1990 nước Đức thống nhất · tháng 12 năm 1991 Liên Xô tan rã sau 74 năm.
- 4Cải cách, đổi mới: Trung Quốc từ tháng 12 năm 1978 (thứ hai thế giới về kinh tế từ năm 2010) · Việt Nam và Lào từ 1986 · Cu-ba bị cấm vận vẫn kiên trì, cải cách kinh tế.
- 5Mạch chính: một nước → hệ thống thế giới → mô hình cũ bế tắc → hai kết cục — sửa muộn, vội thì sụp đổ; sửa sớm, từ kinh tế, từng bước thì đứng vững.
👀 Nhìn là hiểu
Bản đồ thế giới giản lược tự chạy 5 cảnh: năm chạy từ 1945, các nước chuyển đỏ khi đi lên chủ nghĩa xã hội, xanh khi cải cách – đổi mới, xám khi chế độ sụp đổ; cảnh cuối so sánh hai kết cục. Bấm 🎮 Tự xếp: kéo 10 thẻ sự kiện vào ba chặng Mở rộng · Sụp đổ · Cải cách, đổi mới (có một thẻ bẫy).
Năm 1945: chủ nghĩa xã hội mới có ở một nước — Liên Xô.
1 🌍 Chủ nghĩa xã hội trở thành hệ thống thế giới
Cần nhớ
- ✦Đông Âu: Hồng quân Liên Xô đánh tan phát xít, tạo điều kiện lập các nhà nước dân chủ nhân dân: Ba Lan, Ru-ma-ni, Hung-ga-ri, Tiệp Khắc, An-ba-ni, Bun-ga-ri, Cộng hoà Dân chủ Đức.
- ✦Châu Á: nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa ra đời năm 1949; Việt Nam: miền Bắc giải phóng năm 1954, đi lên chủ nghĩa xã hội; tháng 4 năm 1975 giải phóng miền Nam, năm 1976 thống nhất về mặt nhà nước; Lào: nước Cộng hoà Dân chủ Nhân dân Lào ra đời ngày 2/12/1975.
- ✦Mỹ La-tinh: cách mạng Cu-ba thắng lợi năm 1959; từ năm 1961 Cu-ba xây dựng chủ nghĩa xã hội, dù bị Mỹ cấm vận.
- ✦Kết luận: chủ nghĩa xã hội từ phạm vi một nước (Liên Xô) trở thành hệ thống thế giới, trải từ châu Âu sang châu Á, tới vùng biển Ca-ri-bê. Thành tựu có thật: công nghiệp hoá nhanh, xoá mù chữ, y tế – giáo dục, Liên Xô đi đầu về vũ trụ; là chỗ dựa của phong trào giải phóng dân tộc, trong đó có Việt Nam.
Đông Âu — hai giai đoạn
| 1945 – 1949 | 1949 – giữa những năm 1970 | |
|---|---|---|
| Nhiệm vụ | Hoàn thành cách mạng dân chủ nhân dân | Xây dựng chủ nghĩa xã hội, có Liên Xô giúp đỡ |
| Việc làm chính | Cải cách ruộng đất, quốc hữu hoá xí nghiệp tư bản, thực hiện quyền tự do dân chủ | Công nghiệp hoá, điện khí hoá toàn quốc, phát triển nông nghiệp |
| Kết quả | Chính quyền dân chủ nhân dân được củng cố | Từ nước nghèo thành nước có công nghiệp, nông nghiệp phát triển |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Các nước xã hội chủ nghĩa không đạt thành tựu gì" — sai. Có thành tựu thật (công nghiệp hoá, giáo dục, y tế, vũ trụ); vấn đề là mô hình mất động lực ở giai đoạn sau. Đánh giá phải nêu đủ cả hai mặt.
- ✦Cu-ba: 1959 là năm cách mạng thắng lợi, 1961 mới bước vào xây dựng chủ nghĩa xã hội — đề hay đảo hai mốc này.
2 🧱 Khủng hoảng và sụp đổ ở Đông Âu, Liên Xô
Cần nhớ
- ✦Đông Âu: từ nửa sau những năm 1970 tăng trưởng suy giảm; những năm 1980 suy thoái, khủng hoảng kinh tế – xã hội; năm 1989 Bức tường Béc-lin sụp đổ, chế độ xã hội chủ nghĩa tan rã; năm 1990 nước Đức thống nhất bằng việc sáp nhập Cộng hoà Dân chủ Đức vào Cộng hoà Liên bang Đức.
- ✦Liên Xô: cải tổ từ năm 1985 thất bại, đất nước khủng hoảng toàn diện; tháng 12 năm 1991 Nhà nước Liên bang Xô viết tan rã, chấm dứt chế độ xã hội chủ nghĩa sau 74 năm (1917 – 1991).
- ✦Bốn nguyên nhân (SGK): (1) đường lối chủ quan, duy ý chí, áp dụng máy móc mô hình tập trung, quan liêu, bao cấp, chậm đổi mới; (2) không áp dụng kịp thời thành tựu cách mạng khoa học – công nghệ ⇒ năng suất giảm, khủng hoảng lòng tin; (3) cải tổ sai lầm nghiêm trọng: đổi mới chính trị đi trước kinh tế, xoá bỏ vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản; (4) chống phá của thế lực thù địch trong và ngoài nước.
Ba nguyên nhân đầu: mô hình lỗi thời không sửa kịp, chậm theo khoa học – công nghệ, cải tổ sai lầm. Đề hỏi "nguyên nhân sâu xa / cơ bản" ⇒ chọn mô hình tập trung, quan liêu, bao cấp.
Chống phá của các thế lực thù địch: là một nguyên nhân, đẩy nhanh sự sụp đổ, nhưng không phải gốc. Việt Nam cũng chịu sức ép rất nặng mà kết cục khác.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Sụp đổ chỉ do sự chống phá từ bên ngoài" — sai: gốc rễ nằm bên trong mô hình và cách sửa.
- ✦"Chủ nghĩa xã hội sụp đổ hoàn toàn sau năm 1991" — sai: cái sụp đổ là mô hình ở Liên Xô và Đông Âu; Trung Quốc, Việt Nam, Lào, Cu-ba vẫn tiếp tục bằng cải cách, đổi mới.
- ✦Thứ tự: Đông Âu (1989) đổ trước, Liên Xô (1991) sau; nước Đức thống nhất là CHDC Đức sáp nhập vào CHLB Đức, không phải ngược lại.
3 🌱 Chủ nghĩa xã hội từ năm 1991 đến nay
Cần nhớ
- ✦Châu Á: Trung Quốc, Việt Nam, Lào cải cách, mở cửa, đổi mới, kiên định con đường xã hội chủ nghĩa. Việt Nam Đổi mới từ năm 1986, ra khỏi khủng hoảng và tình trạng kém phát triển, thành nước đang phát triển có thu nhập trung bình. Lào đổi mới toàn diện từ năm 1986.
- ✦Mỹ La-tinh: sau năm 1991 Cu-ba vẫn bị Mỹ và phương Tây cấm vận kéo dài nhưng quyết tâm xây dựng chủ nghĩa xã hội, tiến hành cải cách kinh tế.
- ✦Trung Quốc cải cách – mở cửa từ tháng 12 năm 1978, chuyển sang kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa. GDP từ 367,9 tỉ nhân dân tệ (1978) lên hơn 114 nghìn tỉ (2021); tăng trưởng bình quân khoảng 9,5 %/năm (1980 – 2017) so với 2,9 % của thế giới; từ năm 2010 là nền kinh tế thứ hai thế giới.
- ✦Khoa học – công nghệ Trung Quốc: tàu vũ trụ Thần Châu, hệ thống định vị Bắc Đẩu, đường sắt cao tốc, hạ tầng số; xã hội: bước tiến cơ bản về xoá đói giảm nghèo.
Bốn nước tiếp tục con đường xã hội chủ nghĩa
| Nước | Bắt đầu cải cách / đổi mới | Điểm nhấn |
|---|---|---|
| Trung Quốc | Tháng 12 năm 1978 | Kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa; kinh tế thứ hai thế giới từ năm 2010 |
| Việt Nam | Tháng 12 năm 1986 (Đại hội VI) | Ra khỏi khủng hoảng, thành nước đang phát triển có thu nhập trung bình |
| Lào | Năm 1986 | Đổi mới toàn diện theo định hướng xã hội chủ nghĩa |
| Cu-ba | Sau năm 1991 (cải cách kinh tế) | Vẫn bị cấm vận nhưng kiên trì chủ nghĩa xã hội |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Việt Nam đổi mới sau khi thấy Liên Xô sụp đổ" — sai. Đại hội VI đề ra Đổi mới tháng 12 năm 1986, trước Đông Âu (1989) và Liên Xô (1991); Trung Quốc còn sớm hơn (1978). Đó là kết luận rút từ chính thực tiễn trong nước.
4 🎯 Hai kết cục, bài học và cách làm câu tư liệu
Hai cách ứng phó với cùng một bế tắc
| Liên Xô và Đông Âu | Trung Quốc và Việt Nam | |
|---|---|---|
| Bắt đầu sửa | Năm 1985 (Liên Xô), khi khủng hoảng đã nặng | Trung Quốc 1978, Việt Nam 1986 — sớm hơn |
| Khâu đột phá | Chính trị đi trước, kinh tế chưa gỡ được | Bắt đầu từ kinh tế, gỡ đúng chỗ nghẽn |
| Cách làm | Vội vàng, thiếu chuẩn bị | Từng bước, vừa làm vừa tổng kết |
| Vai trò lãnh đạo của Đảng | Bị xoá bỏ, mất ổn định | Giữ vững, ổn định chính trị |
| Kết quả | Đông Âu sụp đổ 1989, Liên Xô tan rã 1991 | Kinh tế tăng trưởng, đời sống cải thiện, hội nhập quốc tế |
Bài học
- ✦Phải thường xuyên đổi mới cho phù hợp thực tiễn, sửa sớm, không để mô hình cũ kéo dài rồi sửa trong thế bị động.
- ✦Đổi mới từ kinh tế, làm từng bước, chăm lo đời sống nhân dân, giữ vững ổn định chính trị và vai trò lãnh đạo của Đảng.
- ✦Cái sụp đổ là một mô hình cụ thể; Trung Quốc, Việt Nam, Lào, Cu-ba cho thấy chủ nghĩa xã hội còn sức sống và triển vọng (SGK).
Dạng bài
Làm câu đúng/sai có đoạn tư liệu (Phần II đề Sử)
- 1 Đọc tư liệu, gạch mốc: năm, nước, văn kiện, chữ chỉ khâu đột phá (kinh tế hay chính trị).
- 2 Xếp mỗi ý a) – d) vào một loại: có chữ trong tư liệu · cần kiến thức bài · suy luận, đánh giá.
- 3 Ý có chữ trong tư liệu: soi từng chữ — đề hay đảo "kinh tế" ↔ "chính trị", "trước" ↔ "sau", "1986" ↔ "1991".
- 4 Ý suy luận: loại câu tuyệt đối ("chỉ", "duy nhất", "hoàn toàn", "không còn nước nào") khi bài học cho thấy ngược lại.
⚠️ Bẫy hay gặp: Một ý có hai vế: chỉ cần một vế sai là cả ý sai — đừng thấy vế nghe đúng mà chọn Đúng.
Tư liệu (tóm lược): "Tháng 12 năm 1986, Đại hội VI đề ra đường lối đổi mới toàn diện, trọng tâm là đổi mới kinh tế." Ý: "Việt Nam đổi mới sau khi Liên Xô tan rã, bắt đầu từ chính trị." Đúng hay sai?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Từ một nước thành hệ thống
- 1Thông hiểu
Nước nào dưới đây KHÔNG thuộc nhóm các nước Đông Âu lập nhà nước dân chủ nhân dân sau Chiến tranh thế giới thứ hai mà SGK nêu?
- 2Nhận biết Nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa ra đời năm .
- 3Nhận biết
Ở khu vực Mỹ La-tinh, nước nào đi lên chủ nghĩa xã hội sau khi cách mạng thắng lợi năm 1959?
- 4Thông hiểu
Trong những năm 1945 – 1949, các nước Đông Âu tập trung
- 5Thông hiểu
Bấm lần lượt các sự kiện theo đúng trình tự thời gian:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
Khủng hoảng, sụp đổ
- 1Nhận biết
Bức tường Béc-lin sụp đổ năm
- 2Thông hiểu
Nguyên nhân sâu xa dẫn tới sự sụp đổ của chế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu là
- 3Thông hiểu
Về sự khủng hoảng, sụp đổ ở Đông Âu và Liên Xô:
a)Từ nửa sau những năm 1970, tốc độ tăng trưởng kinh tế ở Đông Âu bắt đầu suy giảm.
b)Chế độ xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu sụp đổ sau khi Liên Xô tan rã.
c)Tháng 12 năm 1991, Liên Xô tan rã, chấm dứt chế độ xã hội chủ nghĩa sau 74 năm tồn tại.
d)Nước Đức thống nhất năm 1990 bằng việc Cộng hoà Liên bang Đức sáp nhập vào Cộng hoà Dân chủ Đức.
- 4Vận dụng
Sai lầm nghiêm trọng của công cuộc cải tổ ở Liên Xô (từ năm 1985) là
- 5Thông hiểu
Bấm lần lượt các sự kiện theo đúng trình tự thời gian:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
Từ năm 1991 đến nay
- 1Nhận biết
Trung Quốc bắt đầu công cuộc cải cách – mở cửa từ
- 2Thông hiểu
Thành tựu nào là của Trung Quốc trong công cuộc cải cách – mở cửa?
- 3Nhận biết Từ năm , Trung Quốc trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.
- 4Thông hiểu
Sau năm 1991, Cu-ba
Hai kết cục và bài học
- 1Vận dụng
Vì sao Trung Quốc, Việt Nam vượt qua được bế tắc mà Liên Xô thì không?
- 2Thông hiểu
Điểm khác nhau cơ bản giữa cải tổ ở Liên Xô và cải cách – mở cửa ở Trung Quốc là
- 3Vận dụng
Nhận định "Việt Nam đổi mới vì thấy Liên Xô sụp đổ" sai ở chỗ nào?
- 4Vận dụng
Bài học quan trọng nhất rút ra từ sự sụp đổ ở Liên Xô và Đông Âu là
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Lịch sử có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, thường kèm một đoạn tư liệu), không có câu trả lời ngắn. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Sự kiện nào góp phần đưa chủ nghĩa xã hội từ phạm vi một nước trở thành hệ thống thế giới?
- 2Thông hiểu
Nguyên nhân nào dưới đây là nguyên nhân BÊN NGOÀI dẫn tới sự sụp đổ ở Liên Xô và Đông Âu?
- 3Vận dụng
Điểm chung của Trung Quốc, Việt Nam, Lào sau năm 1991 là
- 4Vận dụng
Sự tan rã của Liên Xô (tháng 12 năm 1991) tác động thế nào tới quan hệ quốc tế?
Phần II · Đúng / sai (có tư liệu)
- 1Thông hiểu
Tư liệu (tóm lược Báo cáo chính trị tại Đại hội VI của Đảng Cộng sản Việt Nam, tháng 12 năm 1986): Đại hội đề ra đường lối đổi mới toàn diện, trọng tâm là đổi mới kinh tế, từng bước xoá bỏ cơ chế tập trung quan liêu, bao cấp. Đảng tự phê bình với tinh thần «nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, nói rõ sự thật».
a)Đường lối Đổi mới được đề ra trước khi Liên Xô tan rã.
b)Theo tư liệu, Đổi mới ở Việt Nam lấy đổi mới chính trị làm trọng tâm.
c)Câu «nhìn thẳng vào sự thật…» cho thấy Đổi mới xuất phát từ việc tự nhận ra sai lầm, khuyết điểm trong nước.
d)Tư liệu cho thấy Việt Nam giữ nguyên cơ chế bao cấp để bảo đảm ổn định.
- 2Vận dụng
Tư liệu (tóm lược nguyên nhân sụp đổ của chế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu theo SGK): đường lối chủ quan, duy ý chí, áp dụng máy móc mô hình tập trung, quan liêu, bao cấp; không áp dụng kịp thời thành tựu khoa học – công nghệ; cải tổ sai lầm, đổi mới chính trị đi trước kinh tế; cùng với hoạt động chống phá của các thế lực thù địch trong và ngoài nước.
a)Theo tư liệu, sự chống phá của các thế lực thù địch là nguyên nhân duy nhất.
b)Phần lớn các nguyên nhân trong tư liệu nằm ở bên trong mô hình và cách sửa của chính các nước ấy.
c)Sau năm 1991, chế độ xã hội chủ nghĩa không còn tồn tại ở nước nào trên thế giới.
d)Việc đổi mới chính trị đi trước kinh tế là một sai lầm trong cải tổ ở Liên Xô.
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I hay hỏi: các nước Đông Âu, năm Trung Quốc 1949, Cu-ba 1959 và 1961, Lào 1975; năm Bức tường Béc-lin (1989), Liên Xô tan rã (tháng 12 năm 1991); nguyên nhân sâu xa; Trung Quốc 1978, Việt Nam 1986.
- •Phần II hay cho tóm lược văn kiện hoặc nguyên nhân rồi đổi một chữ: "kinh tế" ↔ "chính trị", "trước" ↔ "sau", gài "duy nhất", "không còn nước nào"; đảo vai nước Đức sáp nhập.
- •Bài này nối với bài 3 (Liên Xô ra đời 1922) và Sử 12 bài 2 – 3 (trật tự hai cực I-an-ta, thế giới sau Chiến tranh lạnh), bài 10 (Đổi mới từ năm 1986) — đề hay hỏi chỗ nối ấy.
Quá trình xâm lược và cai trị của chủ nghĩa thực dân ở Đông Nam Á