Quá trình xâm lược và cai trị của chủ nghĩa thực dân ở Đông Nam Á
Trình bày được hai đợt xâm lược của thực dân phương Tây vào Đông Nam Á hải đảo và lục địa, nhớ nước nào chiếm nước nào, giải thích vì sao Xiêm giữ được độc lập tương đối, nêu được chính sách cai trị trên ba mặt và hệ quả hai mặt của nó.
Ứng với SGK Lịch sử 11 (bộ thống nhất): Bài 5
⚡ Nhớ nhanh
- 1Hai đợt, cách nhau ba thế kỉ: hải đảo bị xâm lược từ thế kỉ XVI (mở đầu: Bồ Đào Nha chiếm Ma-lắc-ca năm 1511) vì hương liệu và đường biển; lục địa dồn vào thế kỉ XIX khi các nước tư bản cần nguyên liệu, thị trường.
- 2Hải đảo: Tây Ban Nha chiếm Phi-líp-pin (1565 – 1571), năm 1898 Mỹ thay chân; Hà Lan thôn tính dần In-đô-nê-xi-a (Ba-ta-vi-a năm 1619); Anh chiếm Mã Lai, lập Xin-ga-po (1819), bảo hộ Bru-nây.
- 3Lục địa: Anh đánh Miến Điện từ năm 1824, ba cuộc chiến tới 1885 thì chiếm trọn; Pháp nổ súng ở Đà Nẵng năm 1858, bảo hộ Cam-pu-chia (1863), Việt Nam thành thuộc địa (1884), chiếm Lào năm 1893.
- 4Xiêm giữ được độc lập tương đối nhờ vị trí vùng đệm giữa thuộc địa Anh và Pháp và cải cách của Ra-ma V (quyết định), chấp nhận nhượng đất ngoại vi — nhưng vẫn kí hiệp ước bất bình đẳng.
- 5Cai trị: chính trị chia để trị · kinh tế vơ vét, biến thuộc địa thành nơi cung cấp nguyên liệu và tiêu thụ hàng hoá · văn hoá ngu dân. Mạch bài: xâm lược (2 đợt) → cai trị (3 mặt) → hệ quả hai mặt → mầm đấu tranh (bài 6).
👀 Nhìn là hiểu
Bấm ▶ để bản đồ Đông Nam Á tự tô màu theo từng nước thực dân qua bốn cảnh: hải đảo bị chiếm từ thế kỉ XVI, lục địa dồn vào thế kỉ XIX, Xiêm thành vùng đệm giữa Anh và Pháp, rồi hai dải thời gian so sánh. Bấm "🎮 Tự xếp" và kéo từng nước vào ô Anh, Pháp, Hà Lan hay Tây Ban Nha → Mỹ — có một thẻ bẫy không thuộc ô nào.
Bị xâm lược
0 nước
Thế kỉ XVI: thuyền buôn phương Tây tìm tới xứ hương liệu.
1 ⛵ Xâm lược Đông Nam Á hải đảo (từ thế kỉ XVI)
Cần nhớ
- ✦Sau các cuộc phát kiến địa lí, thương nhân và thực dân phương Tây tìm tới Đông Nam Á — xứ hương liệu nằm trên đường biển nối Ấn Độ Dương với Thái Bình Dương. Các đảo và eo biển là mục tiêu trước tiên.
- ✦Bồ Đào Nha chiếm Ma-lắc-ca năm 1511 — giữ cửa eo biển, mở đầu quá trình xâm lược; Bồ Đào Nha còn giữ Đông Ti-mo tới thế kỉ XX.
- ✦Tây Ban Nha tới Phi-líp-pin từ năm 1565, chiếm Ma-ni-la năm 1571, cai trị hơn ba thế kỉ; sau chiến tranh Mỹ – Tây Ban Nha (1898), Mỹ thay chân.
- ✦Hà Lan lập Công ti Đông Ấn (1602), chiếm Gia-các-ta (đổi tên Ba-ta-vi-a, 1619), đánh bật Bồ Đào Nha, chiếm Ma-lắc-ca (1641) rồi thôn tính dần In-đô-nê-xi-a — đến đầu thế kỉ XX mới xong.
- ✦Anh chen vào muộn hơn: chiếm Pê-năng (1786), lập Xin-ga-po (1819), nhận Ma-lắc-ca theo Hiệp ước Anh – Hà Lan (1824), từng bước chiếm Mã Lai, đặt bảo hộ Bru-nây và Bắc Bóc-nê-ô (1888).
Ai chiếm hải đảo?
| Nước thực dân | Vùng chiếm | Mốc |
|---|---|---|
| Bồ Đào Nha | Ma-lắc-ca (về sau mất), Đông Ti-mo | 1511 chiếm Ma-lắc-ca |
| Tây Ban Nha → Mỹ | Phi-líp-pin | 1565 – 1571; 1898 Mỹ thay chân |
| Hà Lan | In-đô-nê-xi-a | Công ti Đông Ấn 1602, Ba-ta-vi-a 1619 → đầu thế kỉ XX |
| Anh | Mã Lai, Xin-ga-po, Bru-nây, Bắc Bóc-nê-ô | Pê-năng 1786, Xin-ga-po 1819, Bru-nây 1888 |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Thực dân phương Tây xâm lược toàn Đông Nam Á cùng một lúc" — sai. Có hai đợt cách nhau ba thế kỉ: Ma-lắc-ca mất năm 1511, Lào tới năm 1893 mới bị đặt ách thống trị.
- ✦Ma-lắc-ca nằm trên bán đảo Mã Lai, không phải ở In-đô-nê-xi-a. Nước chiếm đầu tiên là Bồ Đào Nha, không phải Hà Lan (Hà Lan chiếm lại năm 1641).
2 🗺️ Xâm lược Đông Nam Á lục địa (thế kỉ XIX)
Cần nhớ
- ✦Sau cách mạng công nghiệp, các nước tư bản cần nguyên liệu, thị trường, nhân công rẻ và thuộc địa ⇒ thế kỉ XIX họ đánh chiếm dồn dập phần lục địa, nơi các vương quốc phong kiến đang suy yếu.
- ✦Anh – Miến Điện: ba cuộc chiến tranh (1824 – 1826, 1852, 1885); năm 1885 Anh chiếm trọn Miến Điện, rồi sáp nhập vào Ấn Độ thuộc Anh.
- ✦Pháp – Việt Nam: nổ súng ở Đà Nẵng (1/9/1858); Hiệp ước Hác-măng (1883) và Pa-tơ-nốt (6/6/1884) ⇒ Việt Nam thành thuộc địa nửa phong kiến.
- ✦Pháp – Cam-pu-chia: hiệp ước bảo hộ năm 1863. Pháp – Lào: năm 1893 ép Xiêm kí hiệp ước nhường Lào. Pháp lập Liên bang Đông Dương (1887; Lào nhập năm 1899).
So sánh hai đợt xâm lược
| Đợt 1 · hải đảo | Đợt 2 · lục địa | |
|---|---|---|
| Thời gian | Từ thế kỉ XVI (1511), kéo dài tới đầu thế kỉ XX | Dồn vào thế kỉ XIX (1824 – 1893), khoảng 70 năm |
| Động cơ chính | Buôn hương liệu, giữ đường biển, eo biển | Cần nguyên liệu, thị trường, thuộc địa sau cách mạng công nghiệp |
| Nước thực dân | Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Hà Lan, rồi Anh | Anh (Miến Điện) và Pháp (Đông Dương) |
| Cách làm | Lập thương điếm, công ti, chiếm dần từng đảo | Đánh chiếm bằng quân đội, ép kí hiệp ước bảo hộ |
| Kết quả cuối thế kỉ XIX | Gần trọn hải đảo thành thuộc địa | Trọn lục địa thành thuộc địa — trừ Xiêm |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Pháp hoàn thành xâm lược Đông Dương năm 1884" — sai. Năm 1884 (Pa-tơ-nốt) là xong ở Việt Nam; Pháp chiếm Lào năm 1893 mới trọn Đông Dương.
- ✦Miến Điện là thuộc địa của Anh, không phải Pháp. Mẹo: Anh ôm phía tây và phía nam (giáp Ấn Độ thuộc Anh), Pháp ôm phía đông (Đông Dương).
3 🛡️ Vì sao Xiêm giữ được độc lập tương đối
Xiêm nằm giữa thuộc địa của Anh (Miến Điện, Mã Lai) và Pháp (Đông Dương). Hai nước lớn không muốn chạm trán trực tiếp nên chấp nhận để Xiêm làm vùng đệm. Đây là điều kiện thuận lợi, chưa đủ.
Vua Ra-ma V (Chu-la-long-con, trị vì 1868 – 1910) cải cách theo hướng phương Tây: hiện đại hoá hành chính, quân đội, giáo dục, xoá bỏ chế độ nô lệ; đối ngoại mềm dẻo, lợi dụng mâu thuẫn Anh – Pháp.
Cần nhớ
- ✦Cái giá phải trả: kí nhiều hiệp ước bất bình đẳng (mở đầu là Hiệp ước Bao-rinh với Anh năm 1855), nhượng đất ngoại vi: tả ngạn Mê Công cho Pháp (1893), vùng Tây Bắc Cam-pu-chia cho Pháp (1907), bốn bang phía bắc Mã Lai cho Anh (1909).
- ✦Vì thế gọi là độc lập tương đối: giữ được chủ quyền và quyền tự cải cách, nhưng mất đất và lệ thuộc nặng về kinh tế. Xiêm là nước Đông Nam Á duy nhất không trở thành thuộc địa.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Xiêm hoàn toàn không bị lệ thuộc vào phương Tây" — sai: vẫn kí hiệp ước bất bình đẳng, mất nhiều vùng đất ngoại vi.
- ✦"Xiêm giữ được độc lập chỉ nhờ may mắn ở vị trí vùng đệm" — sai: vị trí chỉ là điều kiện; cải cách của Ra-ma V mới quyết định. Nhiều nước ở vị trí quan trọng mà không cải cách vẫn mất nước.
4 ⛓️ Chính sách cai trị và hệ quả
Chính sách cai trị của thực dân và hệ quả
| Lĩnh vực | Chính sách | Hệ quả |
|---|---|---|
| Chính trị | Chia để trị: chia một nước thành nhiều xứ với chế độ khác nhau (Pháp chia Việt Nam thành ba kì); dùng tay sai bản xứ; đàn áp đấu tranh | Chia rẽ vùng miền, tộc người, tôn giáo; nhân dân khó tập hợp thành một khối |
| Kinh tế | Vơ vét tài nguyên; lập đồn điền, khai mỏ; độc quyền ngoại thương; thuế nặng; không cho công nghiệp nặng phát triển | Kinh tế què quặt, phụ thuộc chính quốc; đời sống nhân dân cùng cực |
| Văn hoá – xã hội | Chính sách ngu dân, hạn chế mở trường; duy trì hủ tục; phân biệt chủng tộc; truyền bá văn hoá phương Tây, Ki-tô giáo (rõ ở Phi-líp-pin) | Dân trí thấp, tâm lí tự ti; văn hoá truyền thống bị xói mòn |
| Ngoài ý muốn của thực dân | Mở đô thị, đường sá, bến cảng, hầm mỏ để phục vụ khai thác | Ra đời giai cấp công nhân và tầng lớp trí thức mới — lực lượng lãnh đạo đấu tranh về sau |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Chính sách cai trị chỉ đem lại hậu quả tiêu cực, không tạo ra chuyển biến nào" — sai. Mặt chính là kìm hãm và bóc lột, nhưng khai thác thuộc địa làm ra đời công nhân, trí thức mới — ngoài ý muốn của thực dân.
- ✦Đường sá, đô thị do thực dân xây là để phục vụ khai thác và cai trị, không phải để "khai hoá" thuộc địa — đề hay gài phương án "nhằm phát triển kinh tế thuộc địa".
Dạng bài
Làm câu đúng/sai có đoạn tư liệu (văn bản hiệp ước)
- 1 Gạch mốc trong tư liệu: tên văn kiện, năm kí, hai bên kí, động từ chính ("thừa nhận", "bảo hộ", "đại diện").
- 2 Xếp mỗi ý vào một loại: có chữ trong tư liệu · cần kiến thức bài · suy luận / đánh giá.
- 3 Ý "cần kiến thức bài": đặt mốc lên hai đợt xâm lược — năm đó ở hải đảo hay lục địa, đã xong chưa (Việt Nam 1884, Lào 1893).
- 4 Ý "suy luận": loại câu tuyệt đối ("hoàn toàn", "duy nhất", "chỉ nhờ") nếu tư liệu và bài không đủ chứng minh.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy chữ "bảo hộ" là nghĩ "vẫn còn độc lập". Bảo hộ ở đây nghĩa là mất quyền đối ngoại và chịu sự cai trị của Pháp — Việt Nam đã thành thuộc địa nửa phong kiến.
Tư liệu: Điều 1 Hiệp ước Pa-tơ-nốt (1884) ghi nước An Nam thừa nhận và chấp nhận nền bảo hộ của nước Pháp. Ý: "Hiệp ước Pa-tơ-nốt đánh dấu Pháp hoàn thành xâm lược ba nước Đông Dương." Đúng hay sai?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Đợt 1 · hải đảo
- 1Nhận biết
Sự kiện nào mở đầu quá trình xâm lược của thực dân phương Tây ở Đông Nam Á?
- 2Thông hiểu
Vì sao Đông Nam Á hải đảo bị xâm lược trước phần lục địa?
- 3Thông hiểu
Phi-líp-pin lần lượt là thuộc địa của những nước nào?
- 4Nhận biết Bồ Đào Nha chiếm Ma-lắc-ca vào năm .
- 5Thông hiểu
Bấm lần lượt các sự kiện theo đúng trình tự thời gian:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
Đợt 2 · lục địa
- 1Nhận biết
Ở Đông Nam Á lục địa, nước nào trở thành thuộc địa của Anh?
- 2Thông hiểu
Vì sao thế kỉ XIX các nước phương Tây đẩy mạnh xâm lược Đông Nam Á lục địa?
- 3Thông hiểu
Bấm lần lượt các bước Pháp đặt ách thống trị ở Đông Dương theo đúng trình tự:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 4Thông hiểu
Cuối thế kỉ XIX, Phi-líp-pin chuyển từ thuộc địa của Tây Ban Nha sang thuộc địa của Mỹ là do
- 5Vận dụng
Điểm khác nhau cơ bản giữa quá trình xâm lược Đông Nam Á hải đảo và lục địa là
Xiêm — độc lập tương đối
- 1Nhận biết
Xiêm nằm ở vị trí "vùng đệm" giữa thuộc địa của hai nước thực dân nào?
- 2Thông hiểu
Nhân tố quyết định giúp Xiêm giữ được nền độc lập tương đối là
- 3Thông hiểu
Đúng hay sai về Xiêm cuối thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX?
a)Xiêm là nước Đông Nam Á duy nhất không trở thành thuộc địa.
b)Xiêm không phải kí bất kì hiệp ước bất bình đẳng nào với phương Tây.
c)Ra-ma V hiện đại hoá hành chính, quân đội, giáo dục và xoá bỏ chế độ nô lệ.
d)Xiêm giữ được toàn vẹn lãnh thổ như trước khi phương Tây tới.
- 4Vận dụng
Từ trường hợp Xiêm, có thể rút ra bài học gì cho một nước nhỏ trước sức ép của các nước lớn?
Chính sách cai trị và hệ quả
- 1Nhận biết
Chính sách "chia để trị" của thực dân ở Đông Nam Á nhằm mục đích gì?
- 2Thông hiểu
Chính sách kinh tế nào cho thấy thực dân muốn biến Đông Nam Á thành nơi cung cấp nguyên liệu và tiêu thụ hàng hoá?
- 3Thông hiểu
Việc thực dân hạn chế mở trường học, duy trì hủ tục ở thuộc địa thuộc chính sách nào?
- 4Vận dụng
Vì sao chính sách khai thác thuộc địa lại tạo ra lực lượng chống lại chính thực dân?
- 5Vận dụng
Nhận xét nào đúng nhất về tác động của chính sách cai trị thực dân đối với Đông Nam Á?
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Lịch sử có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, thường kèm một đoạn tư liệu), không có câu trả lời ngắn. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Đến cuối thế kỉ XIX, ba nước Việt Nam, Lào, Cam-pu-chia đều trở thành thuộc địa của
- 2Thông hiểu
Điểm giống nhau trong chính sách cai trị của các nước thực dân ở Đông Nam Á là
- 3Vận dụng
Nhận xét nào đúng về việc Xiêm giữ được độc lập tương đối?
- 4Vận dụng
Sự ra đời của giai cấp công nhân và tầng lớp trí thức mới ở Đông Nam Á đầu thế kỉ XX có ý nghĩa gì?
Phần II · Đúng / sai (có tư liệu)
- 1Thông hiểu
Tư liệu (tóm lược Điều 1 Hiệp ước Pa-tơ-nốt, kí ngày 6/6/1884 giữa triều Nguyễn và Pháp): Nước An Nam thừa nhận và chấp nhận nền bảo hộ của nước Pháp; nước Pháp đại diện cho An Nam trong mọi quan hệ đối ngoại; người An Nam ở nước ngoài đặt dưới sự bảo hộ của nước Pháp.
a)Theo tư liệu, Pháp nắm quyền đại diện cho An Nam (triều Nguyễn) trong quan hệ với nước ngoài.
b)Hiệp ước Pa-tơ-nốt đánh dấu Pháp hoàn thành việc xâm lược cả ba nước Đông Dương.
c)Hiệp ước này là một ví dụ cho việc Đông Nam Á lục địa bị xâm lược chủ yếu trong thế kỉ XIX.
d)Tư liệu cho thấy Pháp xâm lược Việt Nam chủ yếu để tìm kiếm hương liệu.
- 2Vận dụng
Tư liệu (tóm lược): Từ cuối thế kỉ XIX, vua Ra-ma V (Chu-la-long-con) tiến hành cải cách: tổ chức lại bộ máy hành chính theo kiểu phương Tây, xây dựng quân đội hiện đại, mở trường học, từng bước xoá bỏ chế độ nô lệ. Về đối ngoại, Xiêm khéo léo lợi dụng mâu thuẫn giữa Anh và Pháp, chấp nhận nhượng một số vùng đất phụ thuộc ở ngoại vi để giữ phần lãnh thổ chính.
a)Tư liệu cho thấy cải cách của Ra-ma V diễn ra trên nhiều lĩnh vực: hành chính, quân sự, giáo dục, xã hội.
b)Theo tư liệu, Xiêm giữ được độc lập chỉ nhờ vị trí vùng đệm giữa Anh và Pháp.
c)Việc nhượng đất ngoại vi cho thấy nền độc lập của Xiêm chỉ là độc lập tương đối.
d)Xiêm là nước Đông Nam Á duy nhất không phải kí hiệp ước bất bình đẳng với phương Tây.
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Hay hỏi: sự kiện mở đầu (Ma-lắc-ca 1511), nước nào chiếm nước nào (Anh – Miến Điện, Mã Lai; Pháp – Đông Dương; Hà Lan – In-đô-nê-xi-a; Tây Ban Nha rồi Mỹ – Phi-líp-pin), vì sao hải đảo trước lục địa sau.
- •Câu "vì sao Xiêm giữ được độc lập" dễ mất điểm ở chữ "quyết định" (cải cách Ra-ma V) và chữ "tương đối" (vẫn mất đất, kí hiệp ước bất bình đẳng); câu hệ quả hay gài "chỉ tiêu cực" hoặc "khai hoá".
- •Bài này nối với bài 6 (các lực lượng mới sinh ra từ khai thác thuộc địa dẫn tới khuynh hướng đấu tranh mới), bài 2 (chủ nghĩa tư bản cần thuộc địa) và Sử 12 bài 4 (ASEAN — các nước từng là thuộc địa liên kết với nhau).
Hành trình đi đến độc lập dân tộc ở Đông Nam Á