Sự xác lập và phát triển của chủ nghĩa tư bản
Trình bày được quá trình xác lập của chủ nghĩa tư bản, giải thích vì sao tự do cạnh tranh chuyển sang độc quyền và đi xâm chiếm thuộc địa, nêu được đặc điểm, tiềm năng và thách thức của chủ nghĩa tư bản hiện đại.
Ứng với SGK Lịch sử 11 (bộ thống nhất): Bài 2
⚡ Nhớ nhanh
- 1Xác lập: sau các cuộc cách mạng tư sản và cách mạng công nghiệp (từ thập niên 60 thế kỉ XVIII ở Anh), chủ nghĩa tư bản xác lập ở châu Âu, Bắc Mỹ; tới thập niên 60 – 70 thế kỉ XIX thắng lợi trên phạm vi thế giới.
- 2Tự do cạnh tranh: nhiều xí nghiệp vừa và nhỏ, nhà nước ít can thiệp. Mở rộng ra ngoài Âu – Mỹ: Duy tân Minh Trị (1868), Cách mạng Tân Hợi (1911).
- 3Độc quyền (cuối thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX): cạnh tranh ⇒ kẻ mạnh nuốt kẻ yếu ⇒ các-ten, xanh-đi-ca, tơ-rớt; ngân hàng + công nghiệp = tư bản tài chính ⇒ chủ nghĩa đế quốc, chia nhau thuộc địa.
- 4Hiện đại (sau năm 1945): độc quyền tư nhân kết hợp với nhà nước, nhà nước điều tiết; công ty xuyên quốc gia; khoa học – công nghệ. Tiềm năng: tự điều chỉnh. Thách thức: khủng hoảng, bất bình đẳng, môi trường.
- 5Mạch chính: tự do cạnh tranh → (cạnh tranh sinh tập trung) → độc quyền → thuộc địa, chiến tranh → (khủng hoảng buộc điều chỉnh) → hiện đại.
👀 Nhìn là hiểu
Sim tự chạy năm cảnh: nhiều xưởng nhỏ cạnh tranh, kẻ mạnh nuốt kẻ yếu rồi hợp nhất thành độc quyền gắn với ngân hàng, vươn ra thuộc địa, đến thời hiện đại có nhà nước điều tiết, rồi so sánh ba giai đoạn. Bấm 🎮 để kéo từng đặc điểm vào đúng giai đoạn — có một thẻ không thuộc giai đoạn nào.
Sau các cuộc cách mạng tư sản: chủ nghĩa tư bản xác lập ở châu Âu, Bắc Mỹ.
1 🏭 Sự xác lập của chủ nghĩa tư bản ở châu Âu và Bắc Mỹ
Cần nhớ
- ✦Sau cách mạng tư sản Anh (thế kỉ XVII) và nhất là cách mạng Pháp (cuối thế kỉ XVIII), chủ nghĩa tư bản dần xác lập ở châu Âu; chiến tranh giành độc lập ở Bắc Mỹ đưa nó ra ngoài châu Âu.
- ✦Cách mạng công nghiệp bắt đầu ở Anh từ thập niên 60 thế kỉ XVIII, lan sang Pháp, Đức, Mỹ…: máy móc thay lao động thủ công ⇒ củng cố chủ nghĩa tư bản về kinh tế.
- ✦Thập niên 60 – 70 thế kỉ XIX: hàng loạt cuộc cách mạng, cải cách tư sản (Nội chiến Mỹ 1861 – 1865, cải cách nông nô Nga 1861, Duy tân Minh Trị 1868, thống nhất I-ta-li-a, thống nhất Đức 1871) ⇒ chủ nghĩa tư bản thắng lợi trên phạm vi thế giới.
- ✦Thời kì này là giai đoạn tự do cạnh tranh: nhiều xí nghiệp vừa và nhỏ cạnh tranh, nhà nước ít can thiệp vào kinh tế.
Các con đường đi tới chủ nghĩa tư bản
| Con đường | Ví dụ | Ghi nhớ |
|---|---|---|
| Cách mạng tư sản "từ dưới lên" | Anh, Bắc Mỹ, Pháp | Quần chúng là động lực, lật đổ chế độ cũ (bài 1) |
| Thống nhất đất nước | I-ta-li-a, Đức (1871) | Xoá tình trạng chia cắt, thống nhất thị trường dân tộc |
| Nội chiến | Mỹ (1861 – 1865) | Xoá chế độ nô lệ, mở đường cho tư bản phát triển cả nước |
| Cải cách "từ trên xuống" | Nga (1861), Nhật Bản — Duy tân Minh Trị (1868) | Nhà nước chủ động cải cách, không qua cách mạng quần chúng |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Chủ nghĩa tư bản xác lập cùng lúc ở mọi nước" — sai. Nó xác lập dần, mỗi nước một con đường (cách mạng, thống nhất, nội chiến, cải cách); tới thập niên 60 – 70 thế kỉ XIX mới thắng lợi trên phạm vi thế giới.
2 🌍 Mở rộng ra thế giới và xâm lược thuộc địa
Cần nhớ
- ✦Ngoài Âu – Mỹ: nửa đầu thế kỉ XIX nhiều nước Mỹ La-tinh giành độc lập, lập quốc gia tư sản; Nhật Bản đi lên chủ nghĩa tư bản nhờ Duy tân Minh Trị (1868); Cách mạng Tân Hợi (1911) lật đổ nhà Mãn Thanh, mở đường cho tư bản ở Trung Quốc.
- ✦Các nước tư bản phương Tây đẩy mạnh xâm lược thuộc địa để có thị trường, nguyên liệu, nhân công, nơi đầu tư vốn. Đầu thế kỉ XX, hệ thống thuộc địa phủ gần khắp châu Á, châu Phi, Mỹ La-tinh.
- ✦Anh có hệ thống thuộc địa lớn nhất (khoảng 33 triệu km², 400 triệu dân) — "đế quốc mà Mặt Trời không bao giờ lặn". Mâu thuẫn về thuộc địa dẫn tới hai cuộc chiến tranh thế giới.
Sản xuất lớn cần nguyên liệu; hàng hoá thừa cần thị trường; vốn thừa cần nơi đầu tư lãi cao.
Bị khai thác tài nguyên, bóc lột nhân công, thành thị trường độc chiếm — trong đó có Việt Nam dưới ách Pháp (bài 5 và Sử 12).
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Xâm chiếm thuộc địa không liên quan tới kinh tế trong nước" — sai. Thuộc địa là lời giải cho ba nhu cầu của sản xuất lớn ở chính quốc: nguyên liệu, thị trường, nơi đầu tư.
3 🧲 Từ tự do cạnh tranh sang độc quyền
Cần nhớ
- ✦Lô-gích: cạnh tranh ⇒ kẻ mạnh thôn tính kẻ yếu; sản xuất lớn cần vốn khổng lồ ⇒ tích tụ và tập trung tư bản ⇒ các xí nghiệp lớn liên kết thành tổ chức độc quyền.
- ✦Hình thức: các-ten, xanh-đi-ca (phổ biến ở Đức, Pháp), tơ-rớt (Mỹ). Độc quyền chi phối sản xuất, tiêu thụ của nhiều ngành.
- ✦Ngân hàng lớn dung hợp với công nghiệp ⇒ tư bản tài chính; tư bản được xuất khẩu ra nước ngoài. Cuối thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX, chủ nghĩa tư bản chuyển sang chủ nghĩa đế quốc.
Ba giai đoạn — so sánh (đề hay hỏi điểm khác)
| Tự do cạnh tranh | Độc quyền (đế quốc) | Hiện đại | |
|---|---|---|---|
| Thời gian | Đến khoảng thập niên 70 thế kỉ XIX | Cuối thế kỉ XIX – năm 1945 | Từ sau năm 1945 |
| Quy mô doanh nghiệp | Nhiều xí nghiệp vừa và nhỏ | Tổ chức độc quyền lớn: các-ten, xanh-đi-ca, tơ-rớt | Công ty xuyên quốc gia |
| Vai trò nhà nước | Ít can thiệp | Gắn với, phục vụ các tổ chức độc quyền | Kết hợp với độc quyền, điều tiết kinh tế thường xuyên |
| Quan hệ với bên ngoài | Buôn bán, tìm thị trường | Xuất khẩu tư bản, chia nhau thuộc địa | Đầu tư, cạnh tranh toàn cầu |
| Vấn đề nổi bật | Bóc lột lao động, khủng hoảng thừa | Chiến tranh giành thuộc địa | Khủng hoảng tài chính, bất bình đẳng, môi trường |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Độc quyền ra đời vì nhà nước ép các xí nghiệp hợp nhất" — sai. Độc quyền là sản phẩm tự nhiên của chính tự do cạnh tranh, không phải mệnh lệnh hành chính.
- ✦Điểm CHUNG của cả ba giai đoạn (tư hữu tư liệu sản xuất, tư sản nắm quyền, có cạnh tranh) không bao giờ là "điểm khác nhau".
4 🛰️ Chủ nghĩa tư bản hiện đại
Cần nhớ
- ✦Từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai: kết hợp sức mạnh kinh tế của độc quyền tư nhân với sức mạnh chính trị của nhà nước tư sản; nhà nước điều tiết kinh tế, mở rộng an sinh xã hội.
- ✦Sức sản xuất rất cao nhờ cách mạng khoa học – công nghệ; công ty xuyên quốc gia vươn ra toàn cầu.
Mạnh về kinh tế, khoa học – công nghệ, kinh nghiệm quản lí; tận dụng cách mạng công nghiệp lần thứ tư; là trung tâm kinh tế – tài chính thế giới; khả năng tự điều chỉnh (Chính sách mới của Ru-dơ-ven sau khủng hoảng 1929 – 1933).
Khủng hoảng kinh tế, tài chính có tính toàn cầu (năm 2008); bất bình đẳng, phân hoá giàu nghèo; vấn đề chính trị – xã hội (khủng bố, phân biệt chủng tộc); môi trường.
Dạng bài
Làm câu đúng/sai có đoạn tư liệu (Phần II đề Sử)
- 1 Đọc tư liệu, gạch mốc: thời gian, ai làm, làm gì (vd. "1929 – 1933", "Ru-dơ-ven", "nhà nước can thiệp").
- 2 Đặt tư liệu vào giai đoạn nào trong ba giai đoạn — câu hỏi hay xoay quanh đặc điểm của giai đoạn đó.
- 3 Ý "có chữ trong tư liệu": đối chiếu từng chữ — đề hay đổi "lan ra khắp thế giới" thành "chỉ ở Mỹ", "liên kết" thành "nhà nước ra lệnh".
- 4 Ý "suy luận": loại câu tuyệt đối ("đã khắc phục mọi khuyết tật", "chuyển hết sang nhà nước") nếu tư liệu và bài không chứng minh được.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy chữ "nhà nước can thiệp" là nghĩ tới kinh tế kế hoạch hoá kiểu xã hội chủ nghĩa.
Tư liệu: sau khủng hoảng 1929 – 1933, Ru-dơ-ven cho nhà nước can thiệp vào kinh tế. Ý: "Từ đây nền kinh tế Mỹ không còn là tư bản chủ nghĩa." Đúng hay sai?
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Chủ nghĩa tư bản hiện đại đã khắc phục mọi khuyết tật" — sai. Nó tự điều chỉnh được, nhưng khủng hoảng chu kì, bất bình đẳng, môi trường vẫn còn, chỉ đổi hình thức.
- ✦"Nhà nước can thiệp vào kinh tế nghĩa là không còn tư bản chủ nghĩa" — sai. Tư liệu sản xuất vẫn thuộc tư nhân.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Xác lập
- 1Nhận biết
Chủ nghĩa tư bản được xác lập ở châu Âu và Bắc Mỹ là kết quả của
- 2Thông hiểu
Sự kiện nào ở thập niên 60 thế kỉ XIX góp phần đưa chủ nghĩa tư bản tới thắng lợi trên phạm vi thế giới?
- 3Thông hiểu
Bấm lần lượt các sự kiện theo đúng trình tự thời gian:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 4Nhận biết Cuộc Duy tân Minh Trị đưa Nhật Bản đi lên chủ nghĩa tư bản bắt đầu năm .
Mở rộng và thuộc địa
- 1Nhận biết
Đầu thế kỉ XX, nước có hệ thống thuộc địa rộng lớn nhất thế giới là
- 2Thông hiểu
Mục đích chủ yếu của các nước tư bản khi đẩy mạnh xâm lược thuộc địa là
- 3Thông hiểu
Cách mạng Tân Hợi (1911) ở Trung Quốc có ý nghĩa gì đối với chủ nghĩa tư bản?
- 4Vận dụng
Cuộc khai thác thuộc địa của Pháp ở Đông Dương (từ năm 1897) cần được hiểu trong bối cảnh nào?
Độc quyền
- 1Nhận biết
Chủ nghĩa tư bản chuyển từ tự do cạnh tranh sang độc quyền vào khoảng
- 2Thông hiểu
Vì sao tự do cạnh tranh lại dẫn tới độc quyền?
- 3Thông hiểu
"Tư bản tài chính" ra đời là do
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai về giai đoạn độc quyền?
a)Các-ten, xanh-đi-ca, tơ-rớt là những hình thức tổ chức độc quyền.
b)Ở giai đoạn độc quyền, nhà nước hoàn toàn không can thiệp vào kinh tế.
c)Xuất khẩu tư bản sang thuộc địa là một biểu hiện của chủ nghĩa đế quốc.
d)Chuyển sang độc quyền làm mâu thuẫn giữa các nước tư bản về thuộc địa dịu đi.
- 5Vận dụng
Nhận xét nào đúng về sự ra đời của các tổ chức độc quyền?
Chủ nghĩa tư bản hiện đại
- 1Nhận biết
Đặc điểm nào thuộc chủ nghĩa tư bản hiện đại?
- 2Thông hiểu
Biểu hiện nào dưới đây là thách thức của chủ nghĩa tư bản hiện đại?
- 3Thông hiểu
Bấm lần lượt theo đúng trình tự phát triển của chủ nghĩa tư bản:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 4Vận dụng
Vì sao chủ nghĩa tư bản vẫn tồn tại và phát triển sau nhiều cuộc khủng hoảng?
- 5Vận dụng
Nhà nước tư sản can thiệp, điều tiết kinh tế ở chủ nghĩa tư bản hiện đại có nghĩa là
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Lịch sử có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, thường kèm một đoạn tư liệu), không có câu trả lời ngắn. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Điểm khác cơ bản của giai đoạn độc quyền so với giai đoạn tự do cạnh tranh là
- 2Thông hiểu
Đầu thế kỉ XX, nước Anh được gọi là "đế quốc mà Mặt Trời không bao giờ lặn" vì
- 3Vận dụng
Nhận xét nào đúng về chủ nghĩa tư bản hiện đại?
- 4Vận dụng
Từ bài học về chủ nghĩa tư bản, mối liên hệ giữa việc chuyển sang độc quyền và số phận các nước châu Á, châu Phi cuối thế kỉ XIX là
Phần II · Đúng / sai (có tư liệu)
- 1Thông hiểu
Tư liệu (tóm lược về kinh tế các nước tư bản cuối thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX): Cạnh tranh gay gắt khiến nhiều xí nghiệp nhỏ phá sản; các xí nghiệp lớn liên kết với nhau thành tổ chức độc quyền, nắm phần lớn việc sản xuất và tiêu thụ của cả một ngành. Ngân hàng lớn cho vay, mua cổ phần, dần dung hợp với công nghiệp thành tư bản tài chính. Vốn thừa được đưa ra nước ngoài, nhất là sang các thuộc địa, để thu lợi nhuận cao.
a)Theo tư liệu, các tổ chức độc quyền ra đời từ cạnh tranh gay gắt và sự liên kết của các xí nghiệp lớn.
b)Tư liệu cho thấy nhà nước ra lệnh cho các xí nghiệp sáp nhập thành tổ chức độc quyền.
c)Những hiện tượng trong tư liệu là biểu hiện chủ nghĩa tư bản đã chuyển sang giai đoạn chủ nghĩa đế quốc.
d)Việc đưa vốn sang thuộc địa chủ yếu nhằm giúp các nước thuộc địa xây dựng nền công nghiệp độc lập.
- 2Vận dụng
Tư liệu (tóm lược): Sau cuộc khủng hoảng kinh tế 1929 – 1933, Tổng thống Mỹ Ru-dơ-ven thực hiện Chính sách mới: nhà nước đứng ra can thiệp vào kinh tế, cứu ngân hàng, tạo việc làm, lập chế độ trợ cấp. Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, nhà nước ở các nước tư bản phát triển thường xuyên điều tiết kinh tế. Dù vậy, năm 2008, một cuộc khủng hoảng tài chính bắt đầu từ Mỹ rồi lan ra khắp thế giới.
a)Chính sách mới của Ru-dơ-ven là việc nhà nước đứng ra can thiệp vào kinh tế.
b)Khi nhà nước điều tiết kinh tế, toàn bộ tư liệu sản xuất ở các nước tư bản chuyển sang sở hữu nhà nước.
c)Cuộc khủng hoảng năm 2008 cho thấy chủ nghĩa tư bản hiện đại vẫn chưa khắc phục được khủng hoảng.
d)Cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 chỉ ảnh hưởng tới nước Mỹ.
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I hay hỏi: các con đường xác lập chủ nghĩa tư bản, thời điểm chuyển sang độc quyền, vì sao cạnh tranh sinh độc quyền, đặc điểm – tiềm năng – thách thức của chủ nghĩa tư bản hiện đại, điểm khác giữa các giai đoạn.
- •Phần II hay cho tư liệu về độc quyền hoặc Chính sách mới, khủng hoảng 2008: ý dễ mất điểm là "nhà nước ra lệnh lập độc quyền", "nhà nước can thiệp = hết tư bản chủ nghĩa", "đã khắc phục mọi khủng hoảng".
- •Bài này nối với bài 1 (cách mạng tư sản mở đường), bài 5 (chủ nghĩa thực dân xâm lược Đông Nam Á là hệ quả của chủ nghĩa đế quốc) và Sử 12 bài trật tự thế giới (các trung tâm tư bản sau năm 1945).
Sự hình thành Liên bang Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Xô viết